جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

انسان، خلیفه خداوند بر روی زمین است و مهمترین شاخصه وجودی او، حرکت به سمت کمال است. توجه به انسان کامل و شناخت آن، از موضوعاتی است که از قدیم مورد توجه ادیان و مذاهب مختلف بوده‌است. انسان کامل در عرفان، مانند آیینه‌ای است که دارای دو چهره است: در یک چهرۀ آن اسماء و صفات الهی تجلی می‌کند و حق سبحانه خود را در آن مشاهده می‌کند و در چهرۀ دیگرِ آن، عالم هستی را با تمام اوصاف و کمالات وجودی نشان می‌دهد. چنین انسانی در عالم عرفان، خود عالَمی است (عالم صغیر) و مجموع جهان، انسان کبیر است و میان این دو، هماهنگی وجود دارد. قونوی و مولانا از شگفتی‌های تبارانسانی هستند که آراء و اندیشه‌های عرفانی آن‌ها در کتب فکوک و مثنوی، همانند خورشیدی درخشان در آسمان معارف انسانی می‌درخشد. آنچه مسلم است این دو عارف بزرگ با یکدیگر ملاقات کرده و در ارتباط بوده‌اند. در پژوهش حاضر با استفاده از محوریت مباحث مطرح شده در باب انسان کامل، در اندیشه عرفانی قونوی و مولانا به تشریح و تبیین افکار این دو عارف والا مقام پرداخته و اشتراکات و افتراقات اندیشه عرفانی آنان بررسی شده‌است.

در این جستار که مبتنی بر مطالعات کتابخانه­ای و با شیوۀ توصیفی- تحلیلی است، مباحث «فنا» و «وحدت وجود» در مثنوی مولوی و مثنوی‌های سلطان­ولد (ابتدانامه، رباب‌نامه و انتهانامه) به صورت تطبیقی بررسی می­شود؛ بر اساس نتایج این پژوهش آشکار می­گردد که فنا از اساسی­ترین آموزه­های مولانا و سلطان­ولد است. در نظرگاه آنان سالک تا زمانی که به مرتبۀ فنا نرسد، نمی­تواند پای به معراج گذارد و با رسیدن به آستان قرب الهی، سیمای حضرت خداوند را در قلب خود مشاهده کند؛ بنابراین بقای حقیقی، در فنای نفس است نه عمارت آن. مولانا و سلطان­ولد همچنین کثرات را اموری اعتباری دانسته، معتقدند که هستی حقیقی یگانه است، لیکن درک این وحدت تنها برای کسانی میسر است که هستی مجازی خود را در برابر پروردگار بسوزانند. مولانا و سلطان­ولد از اتحاد خداوند و انسان کامل سخن می­گویند و جان مردان الهی را یگانه می‌پندارند

انسان از ابتدای وجود خود، همواره موجودی کنجکاو، پرسشگر و به دنبال اهدافی بوده که او را به مقصد متعالی خویش برساند، اما اینکه مقصد چیست، کجاست و کیست خود مسئله ای مهم است و انسان را در زندگی کنجکاوتر و هدفمندتر می سازد. مولوی بر این باور است که ساختار باورهای انسان متأثر از ویژگی‌های اخلاقی او شکل می‌گیرد و آلودگی‌های اخلاقی، معرفت بشر را به انحراف می‌کشد. هدف از انجام این پژوهش بررسی دلالت‌های تربیت اخلاقی از منظر معرفت‌شناسی مولانا است. این پژوهش به شیوه تحقیق بنیادی صورت پذیرفته است. یافته‌‌های پژوهش نشان می‌دهد که از دیدگاه مولانا روش‌ها، مراحل و اصول تربیت اخلاقی ساختار ویژه خود را دارد به‌طوری که روش‌ها عبارت است از تلقین به نفس، تحمیل به نفس، همنشینی با خوبان و نیز تزکیه و دوری از تقلید. مراحل مورد نظر وی در بردارنده توبه، تتبل، صبر، توکل، تسلیم و رضا، فقر و فنا است و اصول شامل کمال، تزکیه، مشورت، دوری از غرض‌ورزی، پرهیز از تعمیم غیر مستدل و تفاوت‌های فردی در انسان است.

تصوف و عرفان در طول تاریخ، سابقه‌ای طولانی داشته و در ادیان الهی به شیوه‌های گوناگون تجلی یافته است. تصوف اسلامی تا قرن هفتم دستخوش تحولات بسیاری گردیده است؛ این پژوهش بر آن است با روش توصیفی- تحلیلی، به تبیین خاستگاه تصوف اسلامی و بررسی تحولات آن در ادوار مورد نظر بپردازد و در هر سده، سیر تغییرات و عوامل تحول آن را بررسی کند. جایگاه والای عرفان و عارفان مسلمان، بایستگی مطالعه در خصوص آن و نیز صورت نگرفتن پژوهشی در راستای تصوف و عرفان در این محدوده زمانی مشخص، ضرورت انجام این تحقیق است و دستاورد این پژوهش ترسیم خط سیری است که بیانگر چشمه‌سار اصلی عرفان اسلامی و تأثیرپذیری آن از ادیان بیگانه و نیز مراحل پیدایش و توسعه تصوف تا قرن هفتم و سرانجام نمایاندن تغییرات و تطوراتی است که عرفان در این طیف از زمان دارا بوده است.

تجسم اعمال و اعتقادات انسان در عوالم اخروی موضوعی است که آیات و روایت اسلامی به آن پرداخته و از دیرباز یکی از مسائل مورد توجه دانشمندان مسلمان بوده است. اثبات و تبیین این ایده توسط ملاصدرا باعث توجه دوباره عالمان دینی به آن شد، در حالی که ریشه­های این بحث در آثار عارفانی مانند ابن عربی و پیروان او مطرح شده است. محی‌الدین با طرح مسائلی همچون رابطه نفس و بدن، ابدان طولی، تناسخ ملکوتی و تبیین ویژگی­های روح انسان، به اثبات تجسم عمل کمک کرده و از سوی دیگر با قائل شدن به خلق اشیاء خارجی توسط نفس، به تبیین تجسم اعمال پرداخته است. اثبات عرفانی تجسم عمل، گاهی از راه ظهور برخی خصوصیات انسان(مانند بقاء قوه خیال انسان یا همراهی روح و بدن در تمام عوالم هستی) در عوالم برتر صورت می­گیرد و گاهی نیز ناظر به سیر انسان در همین دنیا و مشاهده صور برزخی و اخروی اعمال است که اختصاص به برخی سالکان و عرفا دارد.

اسطوره برگرفته از «هیستوریا»ی یونانی (Historia) به معنی جستجو، دانش و داستان و بیان کننده سرگذشت مینوی انسان‌های کهن و باورهای آنان در باره آفرینش است. فردوسی به عنوان شاعری خردمند، برای بیان اسطوره‌های شاهنامه، از زبان رمز استفاده می‌کند و به خواننده یادآور می‌شود که : «تو این را دروغ و فسانه مدان.» عرفان، شیوه‌ای از رسیدن به مقام قرب الهی، بر اساس ریاضت و پارسایی است. عارفان، از اسطوره‌ها با زبان رمز، برای بیان مفاهیم عرفانی استفاده می‌کنند. استفاده از این زبان، به ویژه هنگام استفاده از اسطوره‌های شاهنامه، کاملاً برجسته است. مبنای این پژوهش، جستجوی چنین بازتاب‌هایی با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و نوشتاری و مبتنی بر تحلیل و توصیف است. البته در آثار عرفانی، به ویژه مکاتیب و کیمیایِ‌سعادت امام محمد غزالی بیشتر از روایت‌های دینی بهره گرفته‌شده تا اسطوره‌های شاهنامه.