جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

دین زرتشت از کهن ترین ادیانی است که حاوی مبانی و مایه های اصیل عرفانی بوده و بر ادیان شرقی و غربی تأثیر شگرف داشته است. بی شک در عرفان و تصوف بیش از هر رشته دیگری، میراث زرتشتی حفظ و نگهداری شده و با تفسیرهای جدید و مناسب با دین اسلام ارایه گردیده است. با توجه به اهمیت نور در عرفان زرتشتی باید به این نکته پرداخت که مولوی نیز به عنوان یک عارف نامی مانند سایر عرفای پیش از خود و تحت تأثیر عرفان زرتشت به نماد نور توجه داشته و در معانی و مفاهیم متعالی آن تأمل کرده است. در دین زرتشت آتش و نور، نشانه و رمز وجودی خداوند، انوار تابنده از آن ذات اقدس، معرفت و عرفان، شناخت حکمت و راه رسیدن به ذات حق باری تعالی هستند. معرفت و عرفان او نیز موضوعات بنیادین عرفانی از قبیل حقیقت وجود، حقیقت انبیا و اولیا، مسأله رویت حق، مسأله وحدت وجود و مقام فنا و بقا را که از پیچیده ترین موضوعات عرفانی است، از طریق نماد نور شرح و بسط داده است. البته باید متذکر شد که نماد نور در آثار مولانا نسبت به پیشینیانش از بسامد بالایی برخوردار است، و صور خیال و ایماژهای جذاب و جالبی دارد. مولانا براساس تجربه عرفانی خود، واژه ی نور را برای توصیف حقیقت وجود حق به کار می برد، که در این مقاله به بررسی آن پرداخته می‌شود.

عبداله بن محمد میانجی همدانی ملقب به عین القضات از عرفای قرن ششم و همدورۀ سلجوقیان، در خاندانی دیده به جهان گشود که منصب قضاوت را در دست داشتند و او نیز وارث چنین منصبی بود؛ وی در برخی نامه های خویش به رفتار صاحبان منصب در زمان خود انتقاد داشته و بی‌پروا خطر می‌کرده است. چنین رفتاری در آن زمانه پرآشوب، او را آماج دشمنی مردان خطرناک سیاست می‌کرد. از آنجا که دشمنی خونین سلجوقیان با اسماعیلیان که ایشان را باطنیه و یا تعلیمیه نیز می‌خواندند، فضایی را ایجاد می‌کرد که برای از میان برداشتن مخالفان به راحتی به آنها اتهام باطنی‌گری می‌زدند؛ عین القضات همدانی نیز از جمله کسانی است که طعمه این حریق گردید. او که مهمترین دستاویز اتهاماتش کتابی است به نام زبده الحقایق که آرای عرفانی و کلامی وی را باز می‌تاباند، علاوه بر اتّهام باطنی‌گری، متّهم به ادعای نبوّت، ادعای خدایی و الحاد نیز بوده است. این عارف نامدار، در برابر این دسیسه و بی‌عدالتی بیکار ننشست و پیش از مرگ در زندان کوشید تا در رساله ای که شکوی الغریب نام دارد، بی اساس بودن اتهامات وارده را روشن کرده و از خود سلب اتهام نماید، هر چند که این رساله پر مغز نیز او را از سر به دار شدن نرهاند.

سلوک یعنی پیمودن راه و سیر، یعنی تماشای آثار و خصوصیات منازل و مراحل در بین راه است. سیر و سلوک عرفانی درواقع سفری معنوی است که در آن سالک و طالب راه حق از خود به جانب حق تعالی گام برداشته و منازل و مقاماتی را طی‏می‏کند، تا به پیشگاه حضرت حق نایل گردد. زاد و توشۀ این سفر روحانی مجاهده و ریاضت نفسانی است. هر یک از عرفا دربارۀ سیر و سلوک دیدگاه خاصی را طرح کرده و مطالب ارزشمندی را در این زمینه بیان نموده‏اند که در کتب ایشان، به آنها اشاره شده است. در این مقاله سعی بر آن است تا با روش توصیف و تحلیل به بررسی تطبیقی سیر و سلوک در آثار عزیزالدین محمّد نسفی و در کتاب سیر وسلوک منسوب به بحرالعلوم پرداخته شود. با توجه به آثار ارزشمند ایشان، به این نکته می‏رسیم که هر دو عارف ارکان، مراحل، آداب و مقدمات خاصی را برای سیر و سلوک سالک بیان کرده‏اند که بیانگر دیدگاه عرفانی و شرعی آنها است. اما با وجود تفاوت در طریقه و شیوه سلوکی هر دو عارف مذکور، شباهت‌هایی را نیز می‏توان بین آنها بدست داد. این مقاله به بررسی و تحلیل نقاط اختلاف و اشتراک عزیزالدین محمد نسفی و علامه بحرالعلوم(ره) در این باره می‌‏پردازد.

زبان همواره در مسیر اختصار پیش می رود؛ یعنی می کوشد با به کارگیری کم­ترین تعداد واژه مقصودش را منتقل کند. پیامد این فرایند اتّفاقاتی است نظیر حذف اجزای جمله. شاعران و نویسندگان،گاهی به جهت مختصر­ساختن کلام و البته رعایت اصول بلاغت و دقایق و ظرایف نحوی در سروده­ها و نوشته­های خود، برخی از اجزای کلام را حذف کرده‌اند که این فرایند(حذف) علاوه بر رعایت اصول نحوی زبان به عنوان یک عامل هنرمندانه و اثرگذار در انتقال مفهوم به مخاطب، سبب کنکاش و تکاپوی ذهنی وی در دریافتن بخش محذوف نیز می شود. مقالۀ حاضر به مبحث حذف و بررسی قراین آن در کتاب «منشآت صحیفۀ شاهی»، اثر ملا حسین واعظ کاشفی سبزواری می‌پردازد. صحیفۀ شاهی از آثار فخیم عهد تیموری است. با توجّه به این مطلب که یکی از اختصاصات سبکی دورۀ تیموری، حذف ارکان جمله، خاصّه حذف فعل است و این ویژگی سبکی و نوشتاری هم در آثار اکثر نویسندگان و منشآت­نویسان این دوره دیده می شود، این خصیصه در اثر مذکور مورد بررسی قرار گرفته و نمونه­هایی از آن ذکر گردیده است. این گفتار به روش توصیفی- تحلیلی، زیر­مجموعۀ روش کتابخانه­ای انجام پذیرفته است.

به رغم دیدگاه‌های متفاوت متفکران گذشته و معاصر در تعبیر انواع رؤیاها، پرداختن به رؤیا در عرفان و ادبیات برای فهم سایر آموزه های عرفانی، نقش کلیدی و معرفتی دارد؛ رؤیاهایی که در تمثیل های عارفان از آن‌ها یاد می شود، حقایقی نهفته در خود دارند. این مقاله با هدف بررسی اشارات اخلاقی و عرفانی در رؤیاهای تمثیلی و به روش توصیفی و تحلیلی، رؤیاهای حکایت گونۀ مثنوی معنوی را اساس قرار داده تا بر اهمیت رؤیا در بافت تمثیل‌ها و نمادهای تعلیمی مولانا، دست یابد. شیوۀ کار در این مقاله، دسته بندی رؤیاها بر اساس محتوا و شیوۀ بیانی و جایگاه اخلاقی و عرفانی صاحبان رؤیا بوده است. در نتیجه به کارکرد تعلیمی و سلوکی همسان این موهبت الهی برای همۀ خواص و عوام با احراز شرایط لازم نفسانی و روحانی نظر داشته ایم.

رشیدالدین میبدی عارف قرن ششم، مؤلف کشف الاسرار و محمد بن غلام گهلوی در هند عارف قرن سیزدهم، دارای دیدگاه‌های عرفانی مشترکی هستند. گهلوی با دیدگاه عرفانی به شرح مثنوی یوسف و زلیخای جامی پرداخته است. یکی از موضوعاتی که جایگاه برجسته ای در قلمرو اندیشه عرفانی میبدی و گهلوی به خود اختصاص داده است عشق وهجران و وصال می باشد. هدف از این تحقیق احیای یکی از ذخایر مکتوب قرن سیزدهم و مقایسه آن با یکی از تفاسیر عرفانی قرن ششم است.در این مقاله کوشش شده است با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی، آموزه های عرفانی میبدی با دیدگاه گهلوی مقایسه و وجوه مشترک آنها بررسی شود. حاصل این پژوهش این است که بسیاری از آموزه های عرفانی میبدی، به شکل سنتی در عرفان اسلامی گهلوی وجود دارد.

رسالۀ قشیریه، از ابوالقاسم عبدالکریم بن هوازن قشیری (386- 465) از نامورترین کتب تعالیم صوفیّه است که در دو فصل به نگارش آمده و در آن، جوع و اختیار فقر، یکی از مقدّمات سلوک و راه‌های تصفیه، تصقیل و تنویر درون دانسته شده است. قشیری در مسند یک صوفی عالم و عامل، در باب‌های چهاردهم و چهل و دوم رسالۀ خود، حول موضوع فقر و جوع اختیاری، حق مطلب را ادا کرده و در خصوص اهمیت کم‌زنی (فقر) و کم‌خواری (جوع) و نقش آن دو در تعالی روحانی آدمی سخن رانده است. مولانا نیز هم‌عقیده با او در تأیید فقر (کم‌زنی) و تحمّل گرسنگی (بی‌دمی)، نظرات قابل اعتنایی دارد. نگارنده، به شیوۀ توصیفی-تحلیلی، با انطباق آراء این دو نشان داد هردو متّفق‌القول‌اند که تحمّل اکسیر گرسنگی و درآمدن در کسوت فقرِ خودخواسته، مایۀ مصونیت از سرکشی‌ها و مهلکات و سبب درآمدن در مراتع حقایق سبحانی و مدخل عدم ازلی و فقر ذاتی است.