جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

بررسی سرچشمۀ افکار و اندیشه‌های متفکّران و شاعران بزرگ و تعیین میزان و چگونگی اقتباس و دخل و تصرف آنها در آثار پیشینیان ما را در شناخت هرچه بهتر و بیشتر بن‌مایه‌های افکار و اندیشۀ آنان کمک می‌نماید. جامی ‌یکی از شاعران نامدار قرن نهم ایران است که آثار متعددی را به نظم و نثر از خود به یادگار گذاشته است. ما در این پژوهش حکایات تمثیلی هفت اورنگ، بزرگترین اثر جامی را مورد مطالعه و بررسی قرار داده‌ایم و به دنبال رَدّ پای این حکایات تمثیلی در مثنوی های عطّار که شامل(منطق‌الطیر، الهی‌نامه، مصیبت نامۀ و اسرار نامۀ عطّار) می‌باشیم. نتیجۀ بررسی و مطالعۀ این اثر نشان داد که از مجموع دویست‌ و ‌یک حکایت موجود در هفت اورنگ، مأخذ و ریشۀ بیست و پنج حکایت تمثیلی جامی در آثار مورد بحث ما قرار دارد. و ما ضمن بررسی و مقایسه و ریشه یابی این حکایات میزان بهره مندی جامی از مثنوی های چهارگانه عطار را بیان خواهیم کرد.

مقاله پیش رو ناظر به معرفی نخستین آثار مکتوب ادبی ـ عرفانی در بستر مسیحیت و عرفان مسیحی در سرزمین ایران است. ازاین‌رو نخست نویسنده مقاله مروری‌‌ می‌کند بر ادوار تاریخی زبان‌های ایرانی و در این راستا به معرفی زبان سغدی از گروه زبان‌های ایرانی میانه شرقی به‌عنوان نخستین زبان ایرانی که آثار مسیحیان ایران بدان نگارش یافته‌‌ می‌پردازد. در ادامه ذکر توضیحاتی درباره مکتب نسطوری به‌عنوان مکتب رایج مسیحیت در ایران و مضامین و عناصر عرفانی این مکتب زمینه‌ساز درک بهتر نمونه‌ای از این آثار می‌شود که ‌‌‌‌‌‌ترجمه فارسی آن از زبان سغدی در مقاله حاضر ارائه‌‌ می‌گردد.

یکی از راهکارهای روان شناسانه مولوی ، برای تبدیل وضعیتِ امیالِ درونی انسان، به شکل مطلوب و جامعه پسند، فرآیند تصعید یا والایش است. از آن جایی که ساحتِ وجودِ انسان، محل تعارض و تخالفِ امیال علوی و سفلی است، مولوی می کوشد در قالب فرآیند تصعید، امیال سفلی و تمایلات غیرقابل قبول را به مجاری و کانال های مقبول در جامعه رهنمون و هدایت کند و آن را تعالی و تکامل ببخشد و با تغییر شکل و هدف، به صورت عقاید لاهوتی و تجلّیات ارزنده و فعالیت های خلاق در آورد. این مقاله به روش تحلیلی ، ضمن تبیین نگرش مولوی به میل جنسی به تحلیل فرآیند تصعید، در اندیشه های آفرینشی و معرفتی مولوی درباره میل جنسی می پردازد؛ با این هدف که انسان ها، جهت رسیدن به مطلوب راستین و حقیقی، نباید میل جنسی را سرکوب کنند یا آن را از بیخ و بُن بر کَنَند؛ بلکه در قالب فرایند تصعید، باید میل جنسی را در مجاری روحانی به کار گیرند، تا موجب بقای نسل، قوام و دوام عالم، سبب رشد فردی و اجتماعی و خودشکوفایی شوند.

«تمهیداتِ» عین­القضات همدانی که از آثار و متونِ معتبر صوفیه به شمار می­آید، افزون بر اعتبارِ عرفانی و معنوی، دارای ارزش­های زیباشناختی، بیانی و زبانیِ ویژه است. نویسندۀ این کتاب از شگردهای خاصی استفاده نموده تا بتواند آموزه­های معنوی خویش را که عمدتاً ماهیتی نامتعارف دارند، به مخاطبانش منتقل سازد. او در جهتِبازگویی تجربه­های روحی، تبیینِ افکار­ و روایتِ الهامات و واقعاتِ خویش از شیوه­ها و شگردهایی سود برده که با رویکردِ سورئالیست­ها همسانی دارد. از این روی تجلی و نمودِ برخی مولفه­های سورئالیسم در متن «تمهیدات» قابل مشاهده است که موضوع بحث و تحلیل این مقاله است. این مولفه­ها شاملِ «شیوۀ بیانِ نقیضی»، «لحظۀ شگفت»، «خواب و رویا»، «طنز و مطایبه» و «عین و ذهن» است. عین­القضات با بهره­مندی از «شیوۀ بیانِ نقیضی» امکانی برای عدول از معهودات و ارایۀ ترسیمِ تازه و متفاوتی از واقعیت را فراهم می­آورد؛ «لحظۀ شگفت» یا «لحظۀ سورئالیستی» زمانی در «تمهیدات» نمود می­یابد که وی قصد می­کند چگونگی فاصله­گرفتنِ ذهن را از حوزه­های شناخته شده، نشان دهد و به موازات آن، درکِ رخدادهای شگفت و نامتعارف را بر مخاطب میسر سازد؛ او با «خواب و رویا»، زمینۀ بیان چندوچونِ تجربه­های انحصاری و در عین حال باطنی و شهودی خویش را فراهم می­کند؛از طریق «طنز و مطایبه» مجالی می­آفریند تا تفسیر خلاقانه و مطایبه­آمیز از مفاهیم به دست دهد تا موجب تأمل مخاطب در آن­ها شود و «عین و ذهن» در «تمهیدات»، زمانی تجلی می­یابد که عین­القضات می­خواهد دریافت­های ذهنی و درونی خود را با استفاده از عناصر بیرونی، ملموس و قابل فهم سازد.

آزادگان به مدد جنون­نمایی؛ حیاتی جاودانه در ادبیات عرفانی یافته­اند. مولانا و بالاخص عطار در پیِ نشان دادن سیمای شاهان بی­نشان و عقلای مجانین، در قالب حکایات و تمثیل­های پرمعنا در آثار خود بوده­اند. جنون­نمایی این آزادگان، امکان رهایی از عقالِ عقل جزوی، زدودنِ تارهای نفس و خودبینی و آزادی از اسارت­های پست دنیوی را برای­شان فراهم می­کند؛ تا هوشیاری به عالم والا و بی‌خبری را به این عالم پیوند زنند. در این پژوهش انواع آزادی­های درونی و بیرونیِ این شوریده­سران را از نظرگاه مولانا و عطار به اجمال برشمرده‌ایم و در ادامه ثمراتِ جنون­نمایی­شان از قبیل گستاخی و آزادگی در مقابل معبود و برخوداری از روحیه قدرت ستیزی با عاملان جور و در نهایت، آگاهیشان بر اسرار و معارف الهی که لازمه­اش پنهان­کردن یوسف جانشان در چاه غربت و دم­خورشدنشان با کودکان می­باشد؛ به استناد حکایات بررسی نموده و اذعان نموده­ایم که عشق این جنون در دل مولانا و عطار موج می­زند: عاشقم من بر فنّ دیوانگی سیرم از فرهنگی و فرزانگی (مثنوی،6: 573)

بررسی سرچشمۀ افکار و اندیشه‌های متفکّران و شاعران بزرگ و تعیین میزان و چگونگی اقتباس و دخل و تصرف آنها در آثار پیشینیان ما را در شناخت هرچه بهتر و بیشتر بن‌مایه‌های افکار و اندیشۀ آنان کمک می‌نماید. جامی ‌یکی از شاعران نامدار قرن نهم ایران است که آثار متعددی را به نظم و نثر از خود به یادگار گذاشته است. ما در این پژوهش حکایات تمثیلی هفت اورنگ، بزرگترین اثر جامی را مورد مطالعه و بررسی قرار داده‌ایم و به دنبال رَدّ پای این حکایات تمثیلی در مثنوی های عطّار که شامل(منطق‌الطیر، الهی‌نامه، مصیبت نامۀ و اسرار نامۀ عطّار،)‌ می‌باشیم. نتیجۀ بررسی و مطالعۀ این اثر نشان داد که از مجموع دویست‌ و ‌یک حکایت موجود در هفت اورنگ، مأخذ و ریشۀ بیست و پنج حکایت تمثیلی جامی در آثار مورد بحث ما قرار دارد.

سماع، از اصطلاحات برجسته در ادبیات صوفیانه است. این واژه پیش از ادب عرفانی، در ادب غنایی هم جایگاه خود را دارد. از آنجا که این واژه، هم متون غنایی و هم در ادب عرفانی نمود دارد، بررسی بار معنایی­اش، می­تواند میزانی برای سنجش جهان­بینی آفرینندگان آثار ادبی باشد. این جُستار به­شیوۀ توصیفی- تحلیلی، بار مفهومی سماع را در دیوان اشعار خاقانی بررسی کرده است. یافته­ها نشان می­دهد که سماع در بافت معنای دیوان اشعار خاقانی، همواره، معنا و مفهوم یکسانی ندارد. کاربرد این اصطلاحات عرفانی ناشی از گستردگی دانش سراینده است. پیوند ناگسستنی شاعر با طبیعت و علاقه­اش به توصیف پدیده­ها در تصویرسازی­، جایگاهی درهم­تنیده با طبیعت از این واژه ساخته است، از سویی، عرفان خاقانی، عرفانی زاهدانه است که از شور عرفان عملی ناب به­دور است؛ بنابراین واژۀ سماع با گسترۀ معنایی وسیع­اش، در شعر و اندیشۀ خاقانی، بیشتر، در خدمت اندیشه­های غنایی اوست تا اندیشه­های عرفانی­اش.

در میان اصطلاحات و موضوعات عرفانی عشق از اهمیت وافری برخوردار است که منشاء و مبدأ کمال انسان می­باشد. از دیدگاه مولانا این آتش محبت و عشق الهی است که «نی» را به صدا درمی­ آورد و اگر این آتش نباشد شخصیت انسانی توان بروز و ظهور پیدا نمی­کند. ابن عربی عشق و حب را مکتب و دین خود می­ داند و اوج آن را ولایت می­خواند که صاحب این ولایت انسان کامل است. جایگاه والای عشق الهی که جاری و ساری در همه عالم وجود است در به ثمر رساندن نفس انسانی به کمال مطلوب آن اهمیت ویژه­ای دارد و از سوی دیگر این دو عارف نامی چنان ظریف و لطیف رمزها و حقایق این صفت برجسته را بیان نموده­اند که سریع­ترین راه را برای ایجاد مکارم اخلاق در روح و جان انسان ارائه می ­دهند. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی، اندیشه ­های ناب این بزرگ­مردان عرصه معرفت و عرفان را در باب عشق نشان می­ دهد. نتایج حاکی از آن است که تجلی معنای مشابه عشق در آثار و اندیشه­ های این دو متفکر، مسیر خداشناسی را هموار و روشن می­ سازد.