جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

ادبیات غنایی گسترده‌ترین بخش آثار ادبی را در بر می‌گیرد و گونه‌های متعددی را در خود جای داده است یکی از این‌گونه‌ها (شکواییه) است تمایل به شکواییه در هر انسانی به صورت غریزی وجود دارد و از نظر عرفا چون باارزش‌ترین علم عرفان است معلوم عرفان کاملترین وجود یعنی ذات مقدس احدیت است که منبع همه هستی‌ها و سرچشمه تمام کمالات و اصل و اساس همه جمال‌ها و جلال‌ها و عظمت‌هاست. از آنجا که وصول به این معلوم را تنها با استدلال ممکن نمی‌دانند دل را یگانه رهنورد بادیه و تنها سلوک اطمینان‌بخش می‌دانند. لذا موانع در این سلوک را با زبانی عرفانی لب به شکایت می‌گشایند. این مقاله کوششی است به روش توصیفی در بیان علل شکواییه‌های عرفای ایرانی در عصر صفویه. همچنین تحلیل‌های به دست آمده از این پژوهش نشان می‌دهد که عملکرد و برخورد عرفای این دوران نسبت به حوادث و رویدادهای اجتماع و تبیین عرفان واقعی برای مردم تا چه میزان بوده است.

مثنوی معنوی به عنوان یکی از کتب مهّم عرفانی، جایگاه مهمی در تبیین هستی شناسی انسان دارد، آنگونه که با رازگشایی آن ‌می‌توان به بسیاری از مفاهیم والای عرفانی و انسانی دست یافت. یکی از موضوعات مهّم این اثر بزرگ، رازدانی و رازداری است. ژرفترین جای مثنوی هم جایی است که پای راز و رازداری در میان است. مولوی خود از رازدارانی است که راز را همچون بیضه‌ای در کلاهش مخفی کرده است و تلاش او برای نگفتن، خود، منجر به گفتن ‌می‌شود. نگارنده سعی کرده است ضمن پرداختن به ارتباط راز با حیرت، یقین و زندگی پیامبران و اولیا، با ذکر شواهد متعدّد از مثنوی معنوی، خطوط اصلی تفکر مولوی را تبیین نماید. مقاله، در سه بخش مقدمه در مورد راز، اصطلاح‌شناسی راز در مثنوی و جلوه‌های راز در مثنوی تنظیم شده است که در بخش سوم مقاله، به بررسی نی‌نامه، واقفان راز، لایقان راز، موانع افشای راز، عوامل افشای راز، نتایج رازدانی و افشای راز پرداخته شده است.

بیدل در آثار منظوم و منثور خود، هم از آراء و نظریات عرفانی سخن می­گوید و هم تجربیات عرفانی و پای­بندی­های خویش به آموزه­های عرفان را نشان می­دهد. در سطح زبانِ اشعار و نثرهای بیدل، چندین عامل تعقید وجود دارد. یکی از عوامل پیچیدگی زبان، وجود «ترکیبات خاص» است. در این مقاله به بررسی و تحلیل چگونگی تأثیر اندیشه­های عرفانی بیدل در ساخت ترکیبات خاص پرداخته شده است. در بررسی هر مقولۀ عرفانی و ترکیبات، ابتدا اندیشه­های عرفانی بیدل ذکر شده، سپس ترکیبات خاصِ ایجاد شده با هر اندیشه­، بیان و تحلیل شده است. هدف مقاله این است که علت ایجاد بعضی از ترکیبات خاص روشن شده و از پیچیدگی زبان تا حدی کاسته شود. نتیجۀ پژوهش بیانگر این است که گروهی از ترکیبات خاص به صورت فشرده، موجز و مختصر دربردارندۀ عناصر محوری اندیشه­های عرفانی بیدل هستند.

از آنجا که قرآن کریم به شخصیت انسان و به ارزش اخلاقی او اهمیت می­دهد ؛ به برخورداری از حقوق مادی و معنوی او نیز تاکید دارد ، لذا به صراحت کرامت انسان را اعلام می کند : وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّیِّبَاتِ و...(اسراء آیه70) و از اینکه از روح خود در وی دمیده ، آسمان و زمین را مسخر او گردانیده و نعمات زادی را برای وی آفریده است ؛ همه و همه نشان از تکریم انسان است . به تبع آن بایزید بسطامی یکی از عرفای بزرگ ما هم در قرون اولیه اسلامی به امر تکریم مخلوقات از جمله انسان و جایگاه ارزشمند او ، به آزادی انسان و اهمّیّت برخورداری وی از حقوق اجتماعی ، اقتصادی ، فرهنگی و دینی نیز ارج می­نهد و شادی را به عنوان موهبتی که خاص اشرف مخلوقات خداوند است ، گرامی می دارد . هدف از این پژوهش بررسی تکریم مخلوق و شادی از نگاه بایزید بسطامی است . تکریم مخلوق ، به ویژه انسان از ارزش های پسندیده و خصوصیات اخلاقی است که نه تنها در معارف دینی توجه ویژه­ای به آن شده بلکه یکی از ویژگی های بارز در زندگی بایزید بسطامی است . او به عنوان یکی از بزرگان این مسلک ، تکریم مخلوق و شادی و خدمت به خلق را ارج و قربی والا می نهد ؛ که این جستار به تبیین آن خواهد پرداخت.

مثنوی، شاهکار سده هفتم ادب فارسی، از معدود آثاری است که در عین دیرینگی از بسیاری جوانب تازگی و طراوت خود را حفظ نموده است. یکی از پژوهش‌های ارزنده درباره این اثر بدیع، کشف تمایزات و تحولات آن نسبت به منابع و مآخذ روایات این کتاب است. در این پژوهش با روش تحلیلی توصیفی به بررسی و تحلیل عناصر روایت‌های مثنوی در دفتر سوم و مقایسه آن با عناصر روایت‌های ماخذ پرداخته شده است. بررسی انجام شده نشان می‌دهد اجزای زنده انگاری و پویایی داستان، ابعاد شخصیت پردازی، به کارگیری وصف و انتخاب به موقع عنصر گفتگو، حادثه و تعلیق و گره‌گشایی در اوج داستان، همه و همه، روایت‌های مثنوی را به داستان‌های امروز نزدیک می‌کند. داستان‌های مثنوی چه از نظر عناصر روبنایی و چه ژرف ساختی بسیار گسترده‌تر از روایات مآخذ است و هنر داستان‌پردازی مولانا که برگرفته از قوه تعقل و ادراک قوی است این امر را برجسته می‌سازد.

مساله برتری مرد بر زن و نادیده انگاشتن جلالت آفرینش زن نگاهی نوپا نیست. اغلب تئوری­ها بر مبنای برتری مرد بر زن متکی است. آنچه در این تفکرات نمود بیشتری دارد نگاه بخشی­نگری عده­ای از مفسران نسبت به آیات قرآن کریم است. محور نزاع­های تفسیری مساله قوامیت مرد بر زن، آیه 34 سوره نساء است که برخی از افراد تقدم در رتبه و برتری بی­قید مرد را نسبت به زن یادآور شده­اند اما در بینش اسلامی و وحیانی زن و مرد، منشا وجودی یکسان دارند. زن نیمی از پیکره­ی انسانی و جزء مکمل مرد محسوب می­شود و نمی­توان معیاری جز تقوا برای انسانی که منقسم از یک گوهر وجودی است قرار داد. هدف این پژوهش، نگاهی تحلیلی - تطبیقی به قوامیت مرد بر زن از منظر عرفا است تا با تکیه بر مبانی دینی به رفع تبعیض و اثبات جایگاه وجودی زن به عنوان نوع انسانی پرداخت.

خسرو و شیرین یکی از مشهورترین آثار غنائی نظامی گنجوی است. نظامی در این اثر علاوه بر دنبال کردن فواید کثیری که بر این گونه منظومه‌ها مترتب است مسائل حکمی، اخلاقی و عرفانی را نیز در نظر داشته است. عمده کشش ما در این مقاله مصروف نکته‌های عرفانی این اثر شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که شاعر نگاهی به بسیاری مضامین عرفانی و حالات و مقامّات مختلف داشته است.

با فراگیر شدن موج سیستم‌سازی در غرب و ارائه نظام‌های هوشمندِ معرفتی در جهت فراهم سازی امکانات رفعِ نیاز انسانی، راهبرد«القای ناکارآمدی دین در محیط رقابت نظریات و ایده‌های بشری» مهمترین استراتژی مقابله با دین در دنیای کنونی قلمداد می‌شود. این مهم اما به دلایلی نسبت به دین اسلام، بیش از سایر ادیان الهی فعال‌سازی شده است. به منظور فراهم سازی زمینه رقابت، تولید و طراحی آموزه‌های دینی در قالب بسته‌های نظام‌مند و هوشمند متناسب با ذائقه تغییر یافته بشر امروز ضروری است. نظام‌سازی و طراحی سیستم‌های دینی، مدلی است که می‌تواند زمینه مطالعه و مقایسه در میدان رقابت را با سیستم‌های معرفتی بشر، فراهم آورد. این پژوهش از جنس پژوهش‌های توسعه‌ای و با بهره‌گیری از روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر اندیشه عرفانی امام خمینی(ره) توانسته است بر اساس فرمول: لایه‌های وجودی انسان + نیازهای انسان + الگوی تعامل = سیستم‌های دین اسلام سه سیستمِ معنویت، حقوق و رفاه را از کلان سیستمِ دین، استخراج و موقعیّت آنها را نسبت به خورده سیستم‌های دیگر تبیین نماید.