جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مقام رضا، رهایی از تعیّنات دنیوی و کشف و شهود عارفان است که حاصل آن رضایت حق‌تعالی از بنده‌اش را در پی خواهد داشت و نتیجۀ آن دستیابی به حیات طیبه و ورود عـارف به عالـم عنداللّه و زندگانی حقیقی در محضر خداوند است. در رؤیای عارفان، همواره دری به عالـم غیب گشوده شده که بخش نـورانی وجـود آنان است که با مـراقبـه حاصل می‌شود. انسجـام و روابـط معنـاییِ ابیاتِ متن با جلوه‌گری واژۀ های مکرّر عرفانی توانسته است، مفاهیم متعالی متون را به منصۀ ظهور برساند. ابیات عرفانی سرچشمۀ زلال اندیشه‌های ماورایی است که از رهگذر آن می‌توان به مقام رضـا دست یافت و به درک عرفان اسلامی رهنمون شد. در نهایت مقام محمود، مقـام وجـه الله است که شفـاعت کبرای پیامبر(ص) را محقق می‌کند. زائـوم با برتری موسیقیِ اشعار به جای معنا، نقش آفـرینی بی بدیلی در عرفان برعهده دارد.

آزادگان به مدد جنون­نمایی؛ حیاتی جاودانه در ادبیات عرفانی یافته­اند. مولانا و بالاخص عطار در پیِ نشان دادن سیمای شاهان بی­نشان و عقلای مجانین، در قالب حکایات و تمثیل­های پرمعنا در آثار خود بوده­اند. جنون­نمایی این آزادگان، امکان رهایی از عقالِ عقل جزوی، زدودنِ تارهای نفس و خودبینی و آزادی از اسارت­های پست دنیوی را برای­شان فراهم می­کند؛ تا هوشیاری به عالم والا و بی‌خبری را به این عالم پیوند زنند. در این پژوهش انواع آزادی­های درونی و بیرونیِ این شوریده­سران را از نظرگاه مولانا و عطار به اجمال برشمرده‌ایم و در ادامه ثمراتِ جنون­نمایی­شان از قبیل گستاخی و آزادگی در مقابل معبود و برخوداری از روحیه قدرت ستیزی با عاملان جور و در نهایت، آگاهیشان بر اسرار و معارف الهی که لازمه­اش پنهان­کردن یوسف جانشان در چاه غربت و دم­خورشدنشان با کودکان می­باشد؛ به استناد حکایات بررسی نموده و اذعان نموده­ایم که عشق این جنون در دل مولانا و عطار موج می­زند:

کتاب معارف، مجموعه مواعظ، سخنان و نوعی یادداشتهای روزانه سلطان العلما بهاء ولد است که در آن، تجربه های روحانی مولف به شکل و زبانی خاصی بیان شده است. بهاء ولد در پاره ای از موارد، مطالب بسیار دقیق عرفانی را بوسیله زبان مجازی (تشبیه، استعاره و مجاز) و در کسوت لفظ، ادا می کند و به همین دلیل کلام او در بعضی مواقع پیچیده و مبهم است. ولی بهاء در بیشتر مواقع با شیوۀ نوینِ ادبی، تجارب پیچیدۀ باطنی خویش را با استفاده از تمثیلهای ساده و عامه فهم، به آشکارا و عاری از ابهام عرضه می‌کند. زبانِ طبیعی و شخصی بهاء در معارف، با مفاهیم درونی و ذهنی‌اش به زیبایی پیوند می‌یابد. هدف از این پژوهش، مطالعه موردی ویژگیهای زبان عرفانی در کتاب معارف بهاء ولد می‌باشد. بررسی زبان عرفانی بهاء ولد در معارف، ما را با عالم بی نظیری پیوند می‌دهد که گاهی در آن تجارب عرفانی ناب را مشاهده می‌کنیم و گاهی نیز بهاء ولد با استفاده از ابزار زبان، رویت‌ها و کشف و شهودهایی را که در واقع در عالم بیداری برایش اتفاق افتاده است به نمایش می‌گذارد. مهمترین ویژگیهای زبان عرفانی معارف عبارت‌اند از: آهنگین بودن، آشنازدایی، متناقض‌نمایی، محاوره‌ای و عامیانه بودن، تأویل‌گرایی، رمز و نمادگرایی، معنویت‌گرایی و روایت‌گری که این خصیصه‌ها در اشکال متفاوتی در معارف نمود پیدا می‌کند، و این امر برگرفته از تجربه های عرفانی سمعی و بصری مولف است.

«عشق‌نامه» عنوان کلّی آثاری از ادب فارسی است اعم از شعر و نثر که موضوع آن شرح دلدادگی و عشق و عاشقی است و در آن روابط و حالات میان عاشق و معشوق بیان می‌گردد. نخستین عشق‌نامه‌ها را در حوزۀ متون عرفانی، در زبان عربی کتاب «عطف الالف المألوف علی اللّام المعطوف» (الف الفت ولام معطوف) از ابوالحسن علی بن محمد دیلمی (م.391ه.ق.) و در زبان فارسی کتاب «سوانح العشّاق» از احمد غزّالی (م.520ه.ق.) دانسته‌اند. نویسندگان هردو اثر اهل تصوّف و ایرانی اند. این مقاله ضمن معرفی و تحلیل اجمالی این دو اثر، نگرش نویسندگان را نسبت به مقولۀ عشق- بویژه عشقِ الاهی- بیان می کند؛ تفاوت ها و تشابهات آن دو را به اختصار بازمی‌گوید و تأثیر آن ها را در آثار برخی شاعران و نویسندگان ادب فارسی نمایان می سازد.

سبک زندگی اسلامی یک نوع روش خاص زندگی است که نتیجه تربیت بر بنیاد آموزه‌های مکتب اسلام است. معادل این واژه در فرهنگ اسلامی «سیره» است که مجموعه‌ای از طرز تلقی‌ها، ارزش‌ها، شیوه‌های رفتار و حالات و سلیقه‌ها را در بر می‌گیرد. تعالیم اسلام دستورالعمل کلی به منظور وصول به سبک زندگی اسلامی ارائه کرده است. کتاب «کشف‌الاسرار و عده الابرار» نوشتۀ ابوالفضل رشیدالدین میبدی، از تفاسیر کهن پارسی است که بیش از نه قرن پیش نوشته شده است. این کتاب از نمونه‌‌های سخته و فاخر نثر فارسی در قرن ششم هجری است. رشید‌الدّین میبدی این کتاب را در سال 520 هجری به انجام رسانده است. با سیر در تفسیر عرفانی کشف‌الاسرار میبدی شیوه چگونه زیستن به سبک مطلوب دینی و سلوک براین مسیر هدفمند و منتج به عالم رستگاری در صور متنوّع پیش چشم جوینده نمایانده می‌شود. این مقاله پس از تعریفی که از سبک اسلامی ارائه داده به بیان سبک زندگی در ابعاد فردی، خانوادگی، اجتماعی در تفسیر عرفانی کشف الاسرار میبدی پرداخته است.

نورالدین عبد الرحمن جامی از شاعران، محققان و عارفان نامدار قرن نهم هجری است که در میان متصوفه جایگاهی بس، عظیم دارد. هر چند در بسیاری از آثار جامی مباحث عرفانی وجود دارد؛ اما بیشتر دیدگاه‌های عرفانی او در مثنوی هفت اورنگ مطرح شده است. این مثنوی، در کنار بسیاری از قابلیت‌هایش، به مضامین و اندیشه‌ای نقشبندیه نیز آراسته شده که در این نوشتار به اختصار بدان پرداخته شده است. هدف این نگارش پردازش سیر و سلوک هشت‌گانه طریقه نقشبندیه در هفت اورنگ جامی است؛ زیرا که جامی خود، از پیروان این طریقت بوده است و از آثار و مشرب عرفانی نقشبندیه تأثیری بسیار پذیرفته و بهره‌گیری او از این طریقت در منظومه هفت‌گانه‌اش، نمونه‌ای از این تأثیرپذیری است. این پژوهش به روش توصیفی با استفاده از منابع کتابخانه‌ای است. نتایج به دست آمده در این تحقیق نشان می‌دهد که رویکرد جامی در منظومه هفت‌گانه(سلسله‌الذهب، تحفه‌الاحرار، سبحه‌الابرار، سلامان و ابسال، خردنامه اسکندری، لیلی و مجنون و یوسف و زلیخا) خود سیر و سلوک هشت‌گانه نقشبندیه(هوش در دم، نظر بر قدم، سفر در وطن، خلوت در انجمن، یادکردن، بازگشت، نگهداشت و یادداشت)را با تعابیر زیبای شاعرانه به تصویر کشیده و همان گزارش‌هایی را ارائه کرده، که در منابع این طریقت یافت می‌شود.

قیصر امین­پور از شاعران مطرح انقلاب اسلامی و دفاع ­مقدس است. از ویژگی­های شعر قیصر امین­پور وجود اندیشه­های عارفانه در آثارش است. در مطالعه اشعار شاعران معاصر در نگاه اول چنین به نظر می­رسد که شاعران معاصر در اشعار خویش بیشتر به بیان مسایل سیاسی و اجتماعی پرداخته­­­اند و مضامین عرفانی در اشعار شاعران معاصر جایگاهی ندارد. لذا به منظور بررسی جایگاه عرفان و تبیین اندیشه­های عرفانی در آثار قیصر امین­پور، این تحقیق ضروری به نظر می­رسد. این جستار به روش کتابخانه­ای و محدوده پژوهش پیرامون کتاب­های «دستور زبان عشق»، «گلها همه آفتابگردانند»، «آینه­های ناگهانی» و « تنفس صبح»، صورت پذیرفته است. نتایج تحقیق حاکی از آن است که قیصر امین­پور، از فرهنگ عرفانی در اشعارش بهره برده است و اندیشه­های عرفانی وی درخور توجه است. مبانی اساسی عرفان چون عشق، تقابل عقل و عشق، خود­شناسی، ترک تعلقات نفسانی و دنیوی و تجلّی در اشعارش موج می­زند.

در کتب ملل و نحل و مصادر روایی،حدیثی از پیامبر(ص) مبنی بر تشتّت دیدگاه، میان امت­های یهود، نصارا و اسلام موسوم به«حدیث تفرقه» یاد می­شود. عرفای مسلمان همچون دیگر اندیشه­ورزان، با ژرف­بینی دراین روایت، ضمن تبیین و تحلیل، آن را دستمایه دیدگاه تأویل‌گرایانه و گاه مبتنی بر تسامح دینی یا به عبارتی «فرامذهب‌اندیشی» خود قرار داده‌اند. در این میان مولوی بلخی(604-672) در دیوان شمس وکتاب مثنوی به طرح دیدگاه­های خویش در مواجهه با سایر ادیان و مذاهب پرداخته است. وی معانی متفاوتی را از تعبیر «هفتاد و دو»گانه پنداری اهل مذاهب طرح کرده، آن را بر سیاق مکتب عرفانی خویش تفسیر می­کند. این نوشتار با روش توصیفی و تحلیل محتوای متون مرتبط،نشان می­دهدکه برخی از عرفا با تسامح، هفتادودو مذهب را منازل راه خدا می دانند و قول به فرقه ناجیه را مغایر با رحمت واسعه الهی دانسته، برخی نیز انسان کامل و دیگران هم اهل بیت و اصحاب پیامبر را مصداق واقعی فرقه ناجیه پنداشته­اند.

یکی از نظریه­های مهم زبانی، نظریۀ گشتاری است. غرض از گشتار یا تأویل، این است که تعداد جمله­های زبان به وسیلۀ حذف، تبدیل، اضافه و جابه­جایی تأویل شود. این مقاله با هدف تبیین شطحیات بر مبنای تأویل­های زبانی به بررسی چند نمونه از شطحیات عرفا بر اساس نظریۀ گشتاری می­پردازد و به دنبال پاسخ­گویی به این پرسش­ها است: که آیا شطحیات عرفا را می­توان با بُعد تأویلی و گشتاری زبان بررسی کرد؟ تفاوت گشتار در زبان عادی و ارجاعی با زبان عرفانی در چیست؟ نتایج بررسی­ها نشان می­دهد: شطحیات صوفیانه، شکلی از گفتار است نه زبان و در واقع نشانی از ویژگی خلاقیت و زایایی زبان و نمودی از کنش­های زبانی است. در زبان ارجاعی(زبان عادی و علمی)، یک روساخت با اِعمال قواعد گشتار از یک یا چند ژرف­ساخت متناسب و هم­ساز به­دست می­آید و رابطه میان ژرف ساخت و رو ساخت تا حدود زیادی روشن و منطقی است؛ اما در زبان شطح رو­ساخت از چندین ژرف­ساخت متفاوت و متناقض حاصل شده و همین­امر، باعث دشواریابی و دیرفهمیِ آمیخته با حیرت، در شطحیات شده است.