جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در تاریخ تصوف و عرفان اسلامی یکی از مهم‌ترین مسائل نظری که تأثیر بسزایی بر اندیشه‌ عرفا داشته، مسئله میثاق یا عهد الست (اعراف/172) است، و با ورود این مفهوم در آثار بزرگان عرفان اسلامی، سیر معنایی آن، که محدود به شکل ظاهری‌اش در صدر اسلام بود، تغییر یافت و با عشق ازلی درهم آمیخت و مکتبی به نام مکتب عشق بر اساس همین عهد شکل گرفت؛ که حافظ شیرازی با جادوی شعر خویش به زیباترین صور خیال آن را به‌تصویر کشید. او در اشعار خود بر یادآوری عهد الست با تمام مظاهرش پافشاری می کند تا مشغول شدن به هواهای نفسانی انسان را به ورطه فراموشی و تباهی نکشاند. حافظ تنها راه رسیدن به شهود و رفع حجاب‌های نفسانی را رندی و مجاهدت در راه عشق می‌داند، او برای رسیدن به معشوق، از سرشتی که بر آن آفریده شده مدد می‌جوید تا به یاری فیض الهی از مرحله هبوط صعود نماید و در جام جهان نمای خویش عکس رخ جانان را مشاهده کند. این مقاله به بیان دیدگاه حافظ شیرازی - آینه دار جمال الهی- درباره عهد الست و ارتباط معنایی این عهد با چند مسئله عرفانی از جمله: فطرت، عشق و امانت الهی می‌پردازد.

دو منظومه ی عرفانی- عاشورایی، آتشکده­ی نیّر تبریزی وگنجینه الاسرار عمّان سامانی دو شاهکار ادبی هستند که سرایندگانشان با نگرشی عرفانی که بخش اعظمی از ادب و شعر فارسی را در بر گرفته؛ به شرح واقعه ی عاشورا که خود دریایی از معارف دینی شیعیان را دربر می گیرد؛ پرداخته اند. بهترین و بالاترین جایگاه ارائه و بالیدن عرفان و نماد و نمود عشق واقعی عاشق به معشوق، ماجرای کربلا و داستان یگانه­ی عاشورا است که در این دو اثر فاخر به زیبایی با درآمیختن عشق با حماسه به تصویر کشیده شده است. پس بررسی و تبیین عناصر عرفانی به کار گرفته شده در این دو اثر فاخر حوزه ی ادبیّات عاشورایی و تشریح و تحلیل شباهت ها و تفاوت های آنان جهت غنا بخشیدن به آموزه های عرفانی ناب اسلامی شعر و ادب فارسی و فرهنگ عاشورایی از اهمّیت خاصّی برخوردار است. هدف اصلی این مقاله بررسی و مقایسه ی عناصر عرفانی در دو منظومه ی عاشورایی گنجینه الاسرار عمّان سامانی و آتشکده‌ی نیّر تبریزی است و در ادامه فراوانی مؤلّفه های عرفانی دو منظومه‌ی مورد مطالعه را به دست آورده و در پایان به تحلیل اطّلاعات با روش تحلیل محتوا پرداخته شده است

نام "مقامات" در متون عرفانی معمولا با "احوال" همراه شده است و تفکیک این دو مقوله از یکدیگر، با توجه به نظرات متفاوت عرفا، دشوار است. در فرهنگ اسلامی آنچه احوال و مقامات عرفانی نامیده ­شد ابتدا به صورت مفاهیم ایمانی، اخلاقی و معنوی در قرآن کریم و سنت رسول خدا (ص) مطرح شده بود و به تدریج در عمل اصحاب و تابعین و دیگر مسلمانان راه یافت و به عوامل سیر و سلوک باطنی تبدیل شد و خلعت اصطلاحات عرفانی یافت. غایت این پژوهش نمایاندن سیر دگرگونی تعریف اصطلاح مقام و آمیختگی آن با مفهوم اصطلاح حال نزد عرفا از میان قدیم­ترین متن موجود صوفیان تا تالیفات قرن ششم است و ضمن مقایسه­ی متون گوناگون صوفیه، اختلاف نظر مشایخ در این زمینه مطرح می‌شود.

تاریخِ ادب عرفانیِ عصر صفوی در کنار شاعران بلند آوازه و مشهور خود نشان از بی‌نام و نشانها نیزدارد که می‌توان از آن میان به سالک قزوینی اشاره نمود. اشعار وی علاوه بر اشتمال موضوعات گوناگون، مشحون از مضامین عرفانی است اما پنهان بودن چهره هنری او در عصر مذکور، او را در حاشیه نگه داشته است. هدف از مقاله حاضر آن است که نشان دهد غزلیّات سالک قزوینی از حیث توجه به مضامین عرفانی در خور تأمل می‌باشد و نگاه او به مضامینی چون: هفت وادی، وحدت وجود، کشف و شهود، تجلّی و جذبه، ملامت‌گری و مجاهده، صرفاً جنبه لغوی و استعمال کورکورانه و تقلیدی آنها نیست، بلکه از اعتقاداوبه این مؤلفه‌ها خبر می‌دهد و همین دلیل، جایگاه شاعر را در عصر خویش با در نظر گرفتن شرایط نابسامان عرفان و تصوف برجسته می‌سازد.

سوررئالیسم جریانی است هنری و ادبی که در ابتدای قرن بیستم درکشور فرانسه آغازشد. سوررئالیست‌ها به وجود عالمی ماورای عالم ماده معتقد بودند و راه رستگاری را در اشراقاتی می‌دانستند که در طی آن انسان از واقعیت و زندگی عادی خویش می‌برد و به عالم ماورا دست پیدا می‌کند. آنان به ضمیر ناخودآگاه معتقد بودند و از شیوه‌هایی چون نگارش خودکار، هذیان، جنون و خواب و رویا برای ثبت محتویات ضمیر ناخودآگاه استفاده می‌کردند. بسیاری از اصول سوررئالیستها را درعرفان ایرانی نیز می‌توان یافت و ژرف ساختهای اصلی جریان سوررئالیسم، شباهت و پیوند نزدیکی با عرفان ایرانی دارد. از جمله این تشابهات می توان به این موارد اشاره کرد: نگارش خودکار یا بداهه گویی، آمیختن جد و هزل ، تکیه برکشف و شهود و ترجیح عشق بر عقل، اهمیت جنون و دیوانگی و... که بسیاری ازین موارد را می توان درآثاریکی از بزرگترین عارفان و شاعران این سرزمین یعنی مولانا یافت. در این پژوهش ابتدا مقدمه‌ای در باب مکتب سوررئالیسم و آراء و عقاید آنان ذکر خواهد شد، سپس شیوه‌های سوررئالیستی و عقاید سوررئالیستی مولانا در مثنوی مورد بررسی قرارخواهد گرفت.

حکایات بسیاری از زاهدان در کتب ادبی جمع آوری و نقل شده که منابع اصلی آنها مشخص نیست. از جمله این کتب پند پیران است که مجموعه‌ای از حکایات زاهدان و صوفیان مشهور را در خود جای داده است. با توجه به اینکه منابع حکایات این کتاب مشخص نیست، در این گفتار برآنیم که با کاوش در منابع عربی و ایرانی معتبر و دست اوّل، ریشه‌های اصلی این حکایات را مورد بررسی قرار دهیم. بر اساس یافته‌های پژوهش، 21 حکایت از حکایات پند پیران که در مورد 16 تن از زاهدان قرن اوّل و دوم هجری است در منابع عربی و ایرانی پیش و پس از این کتاب نقل شده است. این حکایات یا به صورت کامل در پند پیران نقل شده‌اند یا بخشی از آنها اخذ شده است و این نشان از آن دارد که نویسندۀ پند پیران در شرح و نقل حکایات خود از منابع عربی بهره برده است.

غزلیات شمس، دارای نظام فکری و عاطفی قدرتمندی است که در مقایسه با مثنوی کمتر به آن پرداخته شده­است. جایگاه خاص انسان در نظام هستی، یکی از جلوه­های برجسته­ اندیشه­ مولوی در غزلیات است؛ او موجودی دوسویه است: از یک سو تعالی و شکوه محض؛ به عنوان یکی از ساکنان عالم بالا و از سوی دیگر غریب و گم­گشته در طبیعت مادی که به­تنهایی و بدون کمکی از "ماوراء" قادر به نجات خود­ نیست. این نوع انسان­نگری، قرابت زیادی با روند هبوط، گم­گشتگی و نجات­بخشی انسان دراسطوره­های مندایی، شاخه­ای مهم از ادبیات گنوسی، دارد. در آثار متنوع بازمانده از این گروه، مکررا به نمادها و تصاویری خاص بر­می­خوریم که عمدتا اسطوره­ای است ولی به نوعی تجربه شهودی حقیقت را می­نمایانند و بیانگر اندیشه ای عرفانی است. در مقاله­ حاضر، روند گم­گشتگی و نجات­یافتگی انسان، از منظر غزلیات شمس و اسطوره­های مندایی تبیین و در هر بخش، تصاویر متناظر با یکدیگر مقایسه شده­اند. وجوه تشابه و تمایز، درذیل هر مبحث ذکر و تحلیل­های مقاله بیشتر در نتیجه­گیری منعکس گردیده­است

شاعر معاصر ایران، سهراب سپهری در برخی از اشعارش به موضوع مرگ می­پردازد. جان­دان، بزرگترین شاعر متافیزیک انگلستان، نیز از آن دسته از ادبایی است که توجّهش به مرگ در سطح جهانی زبانزد علاقه­مندان به ادبیات است. این اشتراک در موضوع دستمایۀ پژوهش پیش رو قرار گرفته تا از این طریق افتراق میان تفکّرات دو شاعر بررسی شود. در حالی که دان، به دلیل بالا بودن بسامد موضوع مرگ در آثارش، شاعری مرگ­اندیش لقب گرفته، سپهری به مرگ به اندازۀ دیگر مسائل بنیادین بشر و نه بیش از آن می­پردازد. برخلاف دان که در نحوۀ برخورد با مرگ ثبات رویه ندارد، سپهری با یک نگاه ثابت و مثبت به مرگ می­نگرد. عدم ثبات رویۀ دان از تردید مذهبی وی ناشی می­شود و نگرش مثبت سپهری به مرگ ریشه در عرفان اسلامی و آشنایی وی با عرفان شرقی دارد.