جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

شاملو شاعری انکار ناپذیر و اندیشمندی برجسته و از مهمّ­ترین رهگشایان شعر معاصر فارسی پس از نیماست. مهمّ بودن او از یک سو به سبب پدید آوردن نوعی شعر فارسی است که به شعرسپید معروف است و از سویی دیگر به تاثیر کلامی و گفتار او مربوط می‌شود که کمتر شاعری در زمان حیات خود به چنین امکان و موقعیّتی دست یافته است . یکی از برجسته‌ترین مشخّصه‌های شعر شاملو در حوزه­ی محتوا و اندیشه، مضامین انسانی و اجتماعی است. صمیمیّت شاملو به انسان و عواطف او ، نتیجه­ی مستقیم زندگی و تجربه‌های شخصی اوست. درواقع، هسته­ی اصلی و مرکزی شعر شاملو ، مردم هستند و ارزش‌های انسانی؛ آن هم انسانی آزاد با شور و هیجان و عشق . در مقاله­ی حاضر، برخی از عناصر انسان باوری در سروده‌های احمد شاملو باز خوانی و بررسی می‌شود.

«المدرکه» یا همان «برجستگی میان دو کتف» یکی از اصطلاحات مشهور عرفانی به شمار می­آید. این موضع، به عنوان یکی از مواضع مهمّ و اساسی ادراک و آگاهی شناخته شده است و از آن با تعبیرهای دیگری همچون ؛ «پیوندگاه»، «نقطه­ی ربّانی»، «محلّ ثابت شده ادراک» یاد شده است. افزون بر این، «المدرکه» در برخی روایت­های اسلامی با شخصیّت عرفانی پیامبر اکرم (ص) در ارتباط است؛ تا آنجا که از این موضع با تعبیرهایی همچون؛ «مهر نبوّت» و «خال نبوّت» خبر داده شده است. اثبات و شرح پیوند میان ادبیّات عرفانی و علم روایت و حدیث از دیگر محورهای این پژوهش به شمار می­آید که در مرتبه­ی دوم قرار می‌گیرد. دو محور اساسی این پژوهش، عبارتنداز: الف. پیشگفتاری درباره­ی معنای لغوی و اصطلاحی «المدرکه» و کلیّات پژوهش.

به کارگیری میراث گذشته، ادب معاصر عربی را به کلّی دگرگون ساخت. صلاح عبدالصّبور نویسنده و شاعر مصری، از جمله ادبایی است که با استفاده­ی هنرمندانه از این میراث، دغدغه­های انسانی و اجتماعی خود را به خوبی بیان کرده است. به کاری­گیری ادب صوفیانه، مانند داستان حلّاج و بُشرحافی، و استفاده از ادبیّات فلکلور (عامیانه) از قبیل ماجراهای سندباد، نمونه­هایی از کاربردهای میراث پیشین در آثار وی است. او به اقتضای نیازهای اجتماعی روز، و با توجّه به روحیه­ی درون­گرای خود، از گرایش تصوّف در ادب قدیم، بیشتر از دیگر ادبا الهام گرفت و با دخل و تصرّفی شاعرانه، توانست پیام­های انسانی و اجتماعی خود را، از زبان میراث گذشته بیان کند.

نسخ خطّی گنجینه‌ای از میراث فرهنگی و ملّی به شمار می‌آیند که در اعتلای فرهنگ و تمدّن یک ملّت نقش عمده و مؤثّر دارند. «سفینه­ی تبریز» از ابوالمجد محمّد بن مسعود تبریزی یکی از این گنجینه‌های ملّی است که در سال‌های اخیر در کشور ترکیه کشف و به ایران آورده شده است. این مجموعه­ی بی نظیر شامل دویست و نه رساله­ی دست­نویس کوتاه و بلند به زبان فارسی و عربی است از گزیده­ی متون و موضوعات مختلف علمی در زمینه­ی ادبیّات، عرفان، فلسفه، تاریخ، جغرافیا، ریاضیّات، نجوم، موسیقی و ... که در اوایل قرن هشتم هجری تألیف شده و در مواردی نیز اطّلاعاتی تازه و بدیع ارائه می‌کند. نگارنده در این مقاله می­کوشد تا شخصیّت علمی و معنوی گردآورنده­ی این رساله‌ها -که در محیط مناسب و عصر طلایی تمدّن و دانش قرن هفتم و هشتم هجری در آذربایجان پرورش یافته- و ارزش کار او را در حفظ آثار علمی و ادبی بنمایاند.

شعر و غزل حافظ از دیرباز و به ویژه در روزگار ما سخت مورد توجّه و نقد و بررسی و تفسیر قرار گرفته است. تا حدود صد سال پیش کسی در مورد غیر اسلامی بودن و یا رنگ عارفانه نداشتن این اشعار سخنی نگفته است. امّا از هنگامی که دانش پژوهان ایرانی با نقد و تفسیر و دیدگاه غربیان و به ویژه خاورشناسان آشنا شدند، اندک اندک زمزمه‌هایی در این باره بلند شد و گروهی به کلّی ریشه­ی عرفانی-اسلامی شعر حافظ را انکار نموده‌اند. این مقاله نقدی است بر مقاله­ی «بنیان‌های تفکّر حافظ»، نوشته­ی آقای دکتر محمود درگاهی دانشیار دانشگاه زنجان. نویسنده­ی محترم پس از رد نظر و دیدگاه کسانی که بخش بزرگی از شعرهای حافظ را عارفانه معنی وتفسیر می‌کنند، بنیان‌های فکری او را بر چهار پایه استوار دانسته است که عبارتند از: 1- اندیشیدن به مرگ و ناکامی انسان 2- جبرگرایی 3- هستی شناسی شکّاکانه 4- لذّت گرایی و هدونیسم. در این گفتار چهار پایه­ی مذکور و دیدگاه‌های مطرح شده ی دیگر محقّقان، بررسی و کاویده شده است.

متن‌های پازند از جمله آثار به جای مانده از دوره­ی میانه­ی زبان فارسی است. پازند همان آوانویسی متن پهلوی به الفبای اوستایی است. متن «پازند مینوی خِرد» از اندرزنامه­های دوره­ی میانه است که متن پهلوی آن در ایران موجود بوده است. این کتاب شامل 62 پرسش و پاسخ است که بین دانا و مینوی خِرد مطرح می‌شود. واژه ی خِرد که در مفهوم«خواستن، تدبیر، هدف، پند، هوش، فهم و عقل» بکار رفته است در متن مینوی خِرد در مفهوم خِرد افزونی، خِرد پرهیزگاران، خِرد غریزی و خِرد همه آگاه آمده است. در این مقاله ابتدا پرسش و پاسخ‌هایی که خِرد در آن­ها بکار رفته است آورده شده، سپس به تجزیه و تحلیل مفهوم آن پرداخته می‌شود.

این نوشتار، تحلیل دو قصّه از مثنوی مولوی، با به کارگیری روش ریخت شناسی پراپ است. این روش آزمونی برای نظریه­ی ریخت شناسی در ادب عرفانی به شمار می رود. بسیاری از اجزا و کنش­های بررسی شده در حکایت‌های مثنوی با رده بندی خاص پراپ از قصّه‌ها، همسانی دارد. همچنین با بررسی قصّه­ی پادشاه و کنیزک و تطبیق آن با قصّه­ی اعرابی درویش، همگونی­های این دو، با وجود ظاهر متفاوت آن‌ها، نمایان می شود.

داستانِ هبوطِ آدمی از بهشت یگانگی به برزخ بیگانگی، به گونه‌های متفاوت در تفاسیر اسلامی و غیر اسلامی گزارده شده است. در مسیحیّت نوعِ انسان، به ذات گناهکار است؛ در قرآن نیز استعدادِ طغیان و گناهکاری در نوعِ انسان وجود دارد؛ امّا این هر دو روایت پایانی متفاوت دارد. در روایت مسیحیّت، مسیح با ایثارِ خونِ خویش، تاوانِ گناه کاریِ آدم را می‌پردازد؛ ولی در روایتِ قرآنی، در همان زمانِ ازلی، قلم، از نتایجِ مشیّت قِدَم، در حقِ آدم به سعادت می‌رود و گناه او به حکمِ عذر به وی حوالت داده می‌شود. درهم ریزیِ معناها؛ همچنین سرشتِ مشابهِ آغازین و سرنوشتِ متباینِ فرجامین، پژوهندگان را برآن داشت تا با رویکردی تفسیرگرانه به بازخوانیِ شعرِ فروغ به قصدِ معناگشایی از اسطوره­ی هبوطِ آدمی، با خوانشیِ میان متنی، بپردازند.