جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

سهراب سپهری و والت ویتمن دو شاعر از شرق و غرب این کره خاکی هستند که با الهام از عرفان شرقی هر کدام راه خود را در این مسیر پر پیچ و خم شناخت حقیقت می‌پیمایند و در طول این راه، گاهی به گونه ای شگفت آور به نکات مشترک فراوانی که بسیار قابل تعمّق می باشد، می رسند. هر دو از طبیعت، مرگ، زندگی، عشق و نیکی به دیگران و وظیفه‌ی خطیر شاعر سخن می گویند و در پی کشف راز عالم وجود می باشند. در این سیر و سلوک ردپایی از عقاید و دیدگاه های ویتمن بر برخی از اشعار سپهری مشهود است که هرچند شاید در جاهایی بسیار کمرنگ است امّا به گونه ای ظریف، هشیارانه و شاید نامحسوس تأثیر ویتمن را برسپهری نشان می دهد. در این بررسی با دو شاعر همراه می شویم تا به اشتراکات فکری، نظری، احساسی و حتی روحی آن ها پی ببریم.

حکیم نظامی در میان شاعران سده‌ی ششم هجری در ابداع مضامین دقیق و مبتنی بر ایجاز جایگاه ویژه ای دارد. درک و فهم بعضی از اشعار او نیازمند آشنایی با علوم بلاغی و اصطلاحات علمی آن روزگار است. از جمله‌ی ابتکارات پیچیده و دور از ذهن او دو بیت زیر است : دلــو از گلــــه های آفتــابـی خامــوش لب از دهن پر آبـــی بنوشتــــه دو بیت زیــرش از زر کاین هست مقــدّم آن موخّـــر نظامی (لیلی و مجنون : 176) این مقاله برآن است درکندو کاو مشکلات این دوبیت بکوشد تا فهم آن را برای دانشجویان و دانش پژوهان آسانتر کند

منظور از ادب در عرفان و تصوّف، حفظ حدود و حریم بندگی و عدم تجاوز از آن می‌باشد. انسانی که قصد دارد راه معنوی رسیدن به خدا را بپیماید، براساس توصیه و تأکید بزرگان تصوّف و عرفان، آداب و رسومی را باید رعایت کند که از لوازم ضرور این راه است. صوفیان با توجّه به آیه‌ی شریفه‌ی « الحافظون لحدود الله» و حدیث نبوی «ادّبنی ربّی فأحسن تأدیبی» ریشه‌ی آداب سلوک را قرآن و سیره‌ی پیامبر اکرم (ص) می‌دانند. بنابراین، ضمن تعریف و تقسیم بندی، به رعایت آن هم تأکید داشته و خود نیز به آن عمل می‌نمودند. در تذکره‌ها و متون عرفانی گفتارها و رفتارهایی را می‌توان مشاهده کرد که نشان دهنده‌ی عمق توجّه مشایخ به رعایت ادب در مسیر سلوک است. عمده‌ی مطلب به جای مانده در مورد ادب صوفیانه شامل تعریف‌ها و تقسیم بندی‌های مختلف آن می‌باشد. هجویری در کشف المحجوب، خواجه عبدالله انصاری در منازل السّائرین و صدمیدان و ابن عربی در فتوحات مکیّه از جمله‌ی عارفانی هستند که در ارائه‌ی تقسیم بندی برای آداب سلوک پیشگام بوده‌اند. امّا در این میان ابن‌عربی در ارائه‌ی نظر خویش به جوانب و نکات ظریف بیشتری توجّه نموده است و ادب را به دو دسته‌ی متمایز حال و مقام تقسیم کرده و سپس ادب مقام را به چهار دسته‌ی ادب شریعت، ادب خدمت، ادب حق و ادب حقیقت تقسیم نموده و همچنین برای ادب حال نیز تقسیماتی مانند ادب شریعت، ادب در مکان، ادب در زمان، ادب وضعی، ادب احوال، ادب اعداد، ادب خدمت، ادب حق و ادب حقیقت ذکر کرده است.

پرداختن به مسأله‌ی خوارق عادات و بحث درباره‌ی انواع افعالِ ناقض عادت، یکی از مباحث رایج در میان اهل تصوّف بوده است. این موضوع در عرفان و تصوّف اسلامی به صورتِ مسأله‌ی کرامات نمودی ویژه پیدا کرده است. در میان مساﺋل متعدّدی که در عرفان اسلامی مطرح می باشند، و در بین احوال و آثاری که آن­ها را از آن اولیا دانسته­اند، کرامات مشکل­ترین آن­هاست. پیچیدگیِ این موضوع به گونه­ای است که درصورت عدم آشنایی کامل با آن، کرامات اولیا اُموری مُستَحیل به نظر خواهند آمد؛ و به صِرفِ عقل گریز بودن این افعال، به آسانی به انکار آن­ها می­توان پرداخت. کرامت، بحثی دراز دامن به دنبال دارد و بدون پرداختن به زوایای مختلف آن، امکان دست یافتن به تصوّری روشن از این موضوع محال می­نماید. یکی از این زوایا ـ که در حکم مقدّمه­ای جهت ورود به مبحثِ کرامات به حساب می­آید ـ مسأله‌ی انواعِ خوارق عادات است. اهل طریقت از سه دیدگاه ویژه به بررسی خوارقِ عادات پرداخته­اند و انواعی برای آن ارائه نموده­اند. این انواع ـ در ظاهر ـ یکسان و شبیه به یکدیگر به نظر می­رسند. آن­چه این اقسام را از یکدیگر متمایز می­سازد، ماهیّت و قصد اصلی از اظهار آن­هاست. موقوف بودن این تفاوت و تمایز به باطن و محتوا، سبب گردیده است تا حدّ و مرزِ میانِ برخی از این انواع ـ نسبت به یکدیگر ـ کاملاً روشن نباشد. بررسی انواع خوارق عادات و توضیح در باب هریک از این اقسام، از جمله راه­هایی است که کمک می­نماید تا حدود و ثُغور این انواع نسبت به یکدیگر مشخص شود. علاوه بر این، به نظر می­رسد قصد اصلی از طرح مسأله‌ی انواع خوارق عادات در تصوّف اسلامی، به منظور تبیینِ هرچه بهتر و توضیحِ هرچه روشن­تر کرامات و مشخص ساختن وجوهِ تمایز آن نسبت به دیگر انواع بوده است. در این مقاله، سعی بر آن است تا به شیوه­ای منظم و سامّان یافته به معرفی انواع خوارق عادات و ترسیم خطوط کلی هر یک از این اقسام پرداخته شود.

هدف ادبیّات و اساساً هنر بیان یک معنا یا اندیشه، به تصویر کشیدن گوشه ای از زندگی و رفتار‌های انسانی از منظری نقّادانه و یا پرتو افکنی بر بُعدی از ابعاد بی شمار امّال و اندیشه های انسان است. این بیان هنری با توسّل به واسطه های مختلف صورت می گیرد. در ادبیّات، این واسطه(medium) چیزی نیست جز زبان. تمام آنچه نویسنده و شاعر در دست دارد، کلماتی است که باید به مدد آن ها قصد و منظور خود را بیان کند. پس، توانایی نویسنده در به کارگیری بهترین و مؤثّرترین الفاظ و کلمات است تا آنچه را زبان ادبی، و متفاوت از زبان روزمره است، به وجود آورد. این زبان در شعر عُرف و ماهیتّی متفاوت از ساختار زبان متعارف را باعث می شود، و به ویژه در شعر نو تنها با وقوف بر این که آنچه می‌خوانیم بخشی از یک شعر یا اثر ادبی است، قابل قبول می نماید. ما در این بحث به دنبال زیر ساخت یا اندیشه ای هستیم که این زبان به ظاهر پراکنده و غیر متعارف را در شعر نو فارسی قوام بخشیده و در کنار هم نگه می دارد. برای این منظور از قول صورت گرایان روس و آرإ شعرای رومنتیک انگلیسی استفاده کرده ودر پایان شعری از اشعار نویِ یکی از شعرای معاصر را به عنوان نمونه نقد می کنیم.

این نوشتار می‌کوشد تا با مقایسه‌ی تطبیقی مقوله‌ی «عشق» در اندیشه‌ی دو شاعر نامّ آشنای جهان، شکسپیر و حافظ، شواهدی به دست دهد تا نشان از اشتراک اندیشه‌های آن دو در این باب باشد. بی‌آنکه بخواهیم آبشخورهایی مشترک برای آن دو بتراشیم و یا در صدد اثبات تأثیر‌پذیری یکی از دیگری باشیم، کوشیده‌ایم نگاه یک‌سان و زاویه‌ی دید همسان آن دو را به عشق و مفاهیم پیرامون آن بررسی کنیم. گویی شکسپیر و حافظ، ورای تفاوت زبان و طبیعت، اندیشه‌هایی واحد و انگاره‌هایی یگانه را به تصویر کشیده‌اند. آنان زبان مشترک بشریّت‌اند؛ خمیر‌مایه‌ی آثارشان عشق است و مفهوم عشق چونان ریشه‌ای‌ترین و بنیادی‌ترین خواهش انسان، در دلسروده‌های آن‌ها نمود یافته است که به فرا خور مقال، نمونه‌هایی از این باورهای مشترک، به شیوه‌‌ی تطبیق، به دست داده می‌شود.

مثنوی یکی از بزرگ‌ترین آثار عرفانی و اندیشگانی و ادبی به زبان فارسی است که در جهان شرق و غرب، آوازه یافته است. بسیاری از دانشمندان و شاعران و فیلسوفان جهان به مطالعه و خواندن مکرّر آن میل پیدا کردند و برخی بر آن شرح و نقد و تقریظ نوشتند. در ایران نیز از قدیم‌الایّام خصوصاً درویشان و عارفان و شارحان زبان عرفانی، با مثنوی انس و الفت داشتند و شروحی بر آن نوشته‌اند. بنابراین، برخی از نویسندگان در مقالات و کتاب‌شناسی‌هایشان به معرفی آثاری پرداخته‌اند که یا به شرح مثنوی پرداخته شده، یا در باره‌ی مطالبی از آن کتاب سخن رفته است؛ امّا تا کنون کسی به گونه‌ای مستقلّ و منفرد به این موضوع نپرداخته که خود مولانا در کتاب مثنوی چه نگاه و نظری به این کتاب شریف داشته است. بنابراین، در این مقاله، ما به طور ویژه و بیش‌تر به صورتی امّاری و تشریحی به این موضوع پرداخته‌ایم تا مشخص گردد که مثنوی از دریچه‌ی مثنوی و از نظر خداوندگارش چه جایگاهی دارد. در مجموع شش دفتر مثنوی مولانا به طور مستقیم و غیر مستقیم از مثنوی یاد کرده است. جز متن اشعار، این یادکرد و تشریح در دیباچه‌های شش‌گانه‌ی دفترها نیز به طور چشمگیری آمده است که در این مقاله به شرح و بسط آن پرداخته شده است.