جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در بین آثار کهن ادب پارسی، مثنوی معنوی مولوی، تنها کتاب عمده در نوع خود می­باشد که بیشترین تأثیر و بهره را از کلام وحی گرفته است. یکی از این اثرپذیری­ها، تجلّی چهره­های قرآنی خصوصاً انبیای الهی می­باشد که مولوی به تناسب ذوق عارفانه­ی خویش، به این شخصیّت­ها ماهیّتی عرفانی بخشیده است. مثلاً از نظرگاه این عارف بزرگ، خضر(ع) پیری جاودانه و مبارک قدم است که گم­گشتگان طریق حق را از تاریکی جهل، به سرچشمه­ی آب حیات رهنمون می­شود. صالح (ع) را عاشق مهجوری می­داند که با ظهور ناقه­ی دوست در کوه وجودش، بی­درنگ ناقه­ی تن را پی می­نماید تا روحش غرق وصال یار گردد؛ داوود(ع) در دیدگاه عارفانه­ی مولانا، نغمه­گر عاشقی است که آواز خوشش همان نغمه و سخن درونی اولیاء الله و عارفان حق است.

کندوکاوهای یونگ، روانشناس اتریشی، در قلمرو روان آدمی و یافته های وی در زمینه­ی اساطیر، دستمایه­ی بسیاری از پژوهندگان در بررسی آثار ادبی قرار گرفته است. یونگ به خاطر توجّه عمیقی که به انسان در شبکه‌ی روابط اجتماعی و تاریخی­اش داشت، ساختار روان آدمی را در حوزه­ی حیات اجتماعی و در عرصه­ی تاریخ مورد بررسی و مطالعه­ی دقیق قرار داد و در نتیجه، بر دانش اسطوره­شناسی و روان­شناسی، تأثیر قابل ملاحظه­ای بر جای گذاشت. او با وضع نظریه­ی « ناخودآگاه جمعی » و ایجاد «نقد کهن الگویی»، افق های تازه ای از چگونگی بررسی و نقد متون ادبی را پیش چشم محققان گشود. در پژوهش حاضر، مجموعه­ی غزلیّات سنایی با این نگرش مورد بررسی قرار گرفت و در چهار چوب دو کهن الگوی «نقاب و سایه»ی یونگ ارزیابی شد و چگونگی تبلور هریک از این کهن الگو ها در این تحقیق مشخص گردید.

بخش قابل توجّهی از آیات قرآن کریم به بیان سرگذشت پیامبران الهی و اقوام کهن به صورتی تاریخی و به دور از تحریف و تصرّف بشر اختصاص دارد. در این روایات قرآنی، رد پای صور ازلی یا کهن الگوها را می­توان دید. ماجرای زندگی حضرت موسی (ع) و قوم بنی اسرائیل در قرآن به تفصیل آمده است و از آن­جا که این ماجرا ریشه در فرهنگ و تمدّن کهن و باستانی مصر دارد، حضور کهن­الگوها در آن برجسته است. مقاله­ی حاضر به بررسی کهن الگوهایی نظیر سپردن فرزند به آب، تقدّس درختان، عبور از آب، تقدّس آتش و بلاگردان در ماجرای زندگی حضرت موسی (ع) بر اساس قرآن کریم می­پردازد. در این بررسی، روایت عرفانی میبدی در کشف­الاسرار و نگاه او به کهن­الگوهای مذکور نیز مورد توجّه قرار گرفته است.

درد عارفانه یکی از موضوع­های مهم در سخن عارفان است و عطّار نیشابوری این موضوع را به عنوان یکی از کلمه­های محوری درضمن آثارش بیان کرده است. از نظر عطّار، جدایی روح از جایگاه اصلی یا به عبارت دیگر هبوط آدم از بهشت، مایه و اساس این درد شده و فقط انسان از آن برخوردار است، دیگر موجودات با وجود این که از عشق تا حدودی برخوردارند، از این درد بی بهره اند. این درد اساس سیر و سلوک عرفانی و انگیزه­ای برای عمل کردن به دانسته­های معنوی است. به همین دلیل، عطّار انسان­ها را به شناختن این درد تشویق می­کند و این امر را برای رسیدن به هدف­های عالی معنوی ضرور می­داند. در این مقاله، کوشش نویسنده بر آن است که آن­چه عطّار درباره­ی ویژگی­های این درد و کیفیّت و فواید شناخت آن گفته است، به نظر خوانندگان برساند.

سعدالدّین محمود شبستری، عارف و شاعر اوایل قرن هشتم، صاحب کتاب گرانقدر گلشن راز، علی­رغم کوتاه دامنی اثرش، به وفور از مضامین و آموزه­های قرآنی و روایی، تأثیر پذیرفته است. میزان آشنایی و احاطه­ی وی بر تعالیم وحیانی و کلام معصومین و بزرگان دین تا حدّی است که از این تعلیمات، به شیوه­های مختلف ادبی ( اقتباس، تضمین، تلمیح، تشبیه، تمثیل، تحلیل، اشاره و ...) سود برده است. این مقاله، کاوش و کوششی در جهت شناساندن گوشه­هایی از تجلّی قرآن و حدیث و روایات اسلامی در گلشن راز شبستری است.

از نظر ابن عربی، خداوند دارای دو سطح ذات و صفات است که در مرحله­ی ذات، نشناختنی و فراتر از معرفت بشری است. ذات حق چون گنجی مخفی بوده که از طریق عشق در مراتب اعیان ثابته و یا فیض اقدس و فیض مقدس ظهور کرده است. جهان هستی برحسب نظریه­ی «تجلّی»، از حق تا خلق، دارای پنج مرتبه(حضرت) است که هر مرتبه نسبت به مراتب مافوق به عنوان سایه، خیال و مثال است. بنابراین، مطابق با این نظریه جهان هستی همواره در حال خلق و فناست. جایگاه انسان در این هستی از لحاظ مرتبه­ی پیدایش در محسوسات، آخرین و از لحاظ ارزش و پیدایش در علم خداوندی، اولین است. بدین ترتیب، انسان (انسان کامل) که جامع کونین (عالم غیب و عالم شهادت) و مجمع­البحرین (حق و خلق) است، روشن­ترین آینه­ی هستی برای بازتاباندن اسماء و صفات الهی است. این مقاله دیدگاه وحدت وجود ابن عربی را در سه عنوان کلّی خدا، جهان و انسان تبیین می­کند و ضمن کشف رابطه­ی آن­ها، نشان می­دهد که انسان محور هستی و آینه­ی تمام­نمای اسما و صفات الهی است.

در ارتباطات انسانی، نظریّات متعدّدی درباره­ی جاذبه­های انسانی مطرح شده است که مفاهیمی همچون، نزدیکی، آشنایی، گزینش ادراکی، تشابه و تجانس از آن جمله می­باشند. از طریق مطالعه­ی موردی اشعار مولوی و تطبیق آنها با نظریّات جذب، معلوم گشت که مولانا نزدیکی را بیشتر در رابطه با خداوند در نظر گرفته و در زمینه­ی تشابه نیز معتقد به لزوم هم­جنس بودن طرف­های ارتباطی است. او همچنین وجود شباهت را در کنار تفاوت برای برقراری ارتباط و جذب لازم می داند. در رابطه با گزینش ادراکی نیز معادلی با عنوان امتیاز تمیز قائل شدن را مطرح می­نماید و در رابطه با تقابل فرهنگ­ها، اختلاف دیدگاه­ها را عامل جدایی می­داند و بارها انسانها را به اتّحاد فکری، دعوت می­کند تا توسّط این زمینه­­ی مشترک، به هم نزدیک گردند. در آخر، نموداری درختی با چهار شاخه­ی اصلی و نوزده زیر شاخه به دست آمد که موجب محسوس و مشهودتر شدن نتایج تحقیق شد.

در این مقاله ابتدا به کوتاهی به پیشینه‌ی ظهور عناصر اساطیری و حماسی در پهنه‌ی ادب صوفیانه و عرفانی فارسی و نیز به پیوند حماسه و عرفان اشاره می‌شود سپس نقش و جایگاه رستم پهلوان شاهنامه در ذهن و آثار مولوی کاویده می‌شود. همچنین برداشت‌های عرفانی مولوی از این عنصر اسطوره‌ای و حماسی ایران نشان داده خواهد شد.