جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از جمله مسایل و مباحثی که از ابتدای ادب عرفانی- اسلامی فارسی به عنوان امّهات مسایل عرفانی در امّهات متون عرفانی- نظم و نثر- در صدر تمامی مسایل قرار گرفته و درجای جای مثنوی عرفانی گلشن راز شیخ محمود شبستری ، از آغاز تا پایان آن خودنمایی می­کند، مبحث معرفت و شناخت و تفکّر جهت دست یافتن به گوهر حقیقت و عشق است. بر اساس نظر و عقیده­ی عرفایی از جمله محی­الدّین ابن عربی که طُرُق رسیدن به شناخت و معرفت حق و حقیقت را بی­شمار می­داند: « الطُّرُقُ اِلَی اللهِ بِعَدَدِ اَنْفاسِ الخلایق»، می توان به دو طریق و شاهراه مهم و اصلی در عالم عرفان و علی الخصوص گلشن راز، اشاره کرد: یکی طریق«برهان و استدلال و فلسفه و عقل» و دیگری «کشف و شهود و عرفان و عشق».

معنای ساده­ی قبض و بسط، حالت درونی سالک است در لحظه؛ اگر شاد باشد و گشاده، بسط است و اگر تلخ و گرفته باشد، قبض است. اما «وقت» در نظر عرفا، لحظه­ای است که آدمی در آن لحظه به سر می­برد و به همین دلیل آن را به شمشیر تشبیه می­کرده­اند. همان­گونه که شمشیر اشیا را به دو نیم می­کند، وقت نیز ماقبل و مابعد خود را به دو نیم می‌کند؛ نیمی از گذشته و نیمی که هنوز نیامده است و وقت در آن میان، همان لحظه است و حالتی که آدمی در آن لحظه قرار دارد. در باب معنا و چگونگی این حالات، عارفان سخن­ها گفته­اند. از جمله در باب قبض و بسط که از اساسی­ترین مفاهیم صوفیّه است. در این مقاله سعی بر آن است تا برخی از مهم ترین و کامل­ترین تعاریف و ویژگی های حالات قبض و بسط که در کلام برجسته ترین عارفان انعکاس یافته است، ارائه و بررسی شود.

اندیشه­ی فلسفی- عرفانی وحدت وجود ، مسأله­ای است که عرفا و فیلسوفان زیادی در سرتاسر عالم، درباره­ی آن سخن گفته و به آن پرداخته­اند. عطّار نیشابوری از جهانِ شرق، با زبانی عارفانه و شاعرانه و باروخ اسپینوزا از جهان غرب، با زبانی فلسفی و استدلالی نمونه­ای از این اندیشمندان وحدت وجودی­اند. در آثار عطّار نیشابوری، ردّ پای وحدت وجود را به آشکارگی می­توان مشاهده کرد، و برهان خداشناسی اسپینوزا نیز بر همین اندیشه پایه­ریزی شده است. نگارندگان در این مقاله بر آن شده­اند تا نظریه­ی وحدت وجود را در آثار این دو اندیشمند برکاویده و بررسی کنند.

"فرایند فردیّت " از اصطلاحات کارل گوستاویونگ است و دلالت بر تلاش انسان برای رسیدن به استقلال و هویّت فردی دارد. این تلاش از کودکی آغاز می­شود و انسان با نیروهای درونی مبارزه می­کند تا سرانجام به انسجام و یکپارچگی برسد­. موضوع مهم آن است که شکل و مراحل قصّه­ها که در بردارنده­ی شمار بسیاری از کهن الگوهاست­، شباهت بسیاری به کهن الگوهای موجود در "فرایند فردیّت" دارد­. در داراب­نامه­، فیروزشاه­، قهرمان داستان به دنبال دختر شاه یمن سفری طولانی را در پیش می­گیرد­. وی در سفر خود با موانع بسیاری اعم از طبیعی و ماورای­طبیعی، از جمله غولان و جادوگران، مواجه می­شود­. بر این اساس، ما داستان فیروزشاه و نبردهای وی برای دستیابی به شاهزاده خانم یمنی را بررسی می­کنیم. سفر شاهزاده­ی ایران می­تواند فرافکنی یک سفر درونی برای انکشاف خویشتن باشد­. هدف و موانع راه باید بتواند این نظریّه را تأیید کند­­.

با آن که از طرف منتقدان بر همسویی سیر و سلوک صوفیان با سنّت پیامبر و آیات قرآن ایرادهای بسیار وارد شده است، اما واقعیّت این است که غالب افکار و اعمال این گروه، همواره بیش از هر چیزی از طریق توسّل به آیات و روایات، با مبناها و مجوّزهای نقلی همراه می­شود و مستندات محکم برای توجیه اعتقادی و تحلیل­های عقلی پیدا می­کند. با قاطعیّت می­توان ادّعا کرد که هیچ عملی در سلوک عینی و ذهنی صوفیان در جهان اسلام از هند و چین تا آفریقا و اروپا به اعتقاد درونی و کنش عملی نمی­رسد، مگر آن که به نوعی با یک آیه یا حدیث در اسلام تأیید شده باشد. ریشه­ی برجسته­ترین کرامت­های صوفیّه - چون پرواز کردن و بر آب رفتن و ظاهر کردن مائده­های غیبی و تبدیل اشیاء به طلا و نقره - را که با خَرق همه­ی قوانین طبیعی و گذر از همه­ی محدودیت­های انسانی همراه است، باید در متون دینی جستجو کرد.

خودستایی در هر سامانه­ی منش و اخلاقی، خویی نکوهیده است و تنها در قلمرو هنر و هنروری پسندیده و روا شمرده می­شود. بسیاری از شاعران بلند آوازه­ی زبان فارسی از جمله خاقانی، انوری و غضایری رازی نازشنامه­هایی دارند که نه تنها از ارجمندی آنان نکاسته، بلکه بر آوازه­ی شاعری آنان نیز افزوده است. چامه سرایان پارسی­گوی، به ویژه در سده­ی ششم، دشت سخن را ناوردگاه خویشتن می­بینند و هماوردجویانه خود را بر چکاد ادب می­نشانند. نکوهشنامه، رویه­ی دیگر این شیوه­ی سخن است که شاعر با خوار انگاشتن خود در برابر پدیده­های ورجاوند، به خویشتن، ارجمندی می­بخشد. خویشتن باوری و خود شیفتگی سرمایه­ی نمودِ هنریِ شاعر است.

در این مقاله، سعی شده است که عناصر داستانی قصّه­ی شیر و نخچیران در دفتر اول مثنوی بررسی شود. همچنین، مقایسه‌ای بین این داستان در مثنوی با اصل آن در کلیله و دمنه انجام بگیرد. این تحقیق نشان می‌دهد که هر چند مولانا قصّه را از منبع دیگری در مثنوی آورده است، اما او یک مقلّد صرف نیست؛ بلکه عناصری به این قصّه افزوده است که نه تنها آن را زیباتر کرده، بلکه با به کار بردن این عناصر در قصّه، آن را به داستان‌های امروزی نزدیک کرده است. عناصر داستانی که در این مقاله به بررسی آنها پرداخته شده است، عبارتند از: زاویه‌ی دید، شخصیّت و شخصیّت‌پردازی، گفت و گو، پی رنگ، زمان و مکان‌،‌ بحران، نقطه‌ی اوج.

«کشش» و «کوشش» دو مفهوم اساسی و محوری در حوزه­ی «عرفان و تصوّف» است. بسیاری از صوفیان مطرح و اثرگذار در عرفان اسلامی، در مسیر و طیّ «سلوک عرفانی»، اصالت را به «کوشش»، مجاهده و تلاش سالک و مرید داده و جذبه و «عنایت» را فرع بر آن دانسته اند. برخی دیگر از صوفیان بزرگ، نظیر مولانا، اصالت را به «کشش» داده و گفته اند : اگر «عنایت» و «جذبه» نباشد، کوشش سالک و مرید راه به جایی نمی‌برد. در این میان، عطّار که به نوعی سر سلسله­ی «عرفان و تصوّف» خراسان بزرگ است، معتقد است سالک بایستی در مسیر عرفان علی­الدّوام سیر و پویه و تلاش کرده و با مجاهده و کوشش در جذبه­ی الهی تن شوید و تا پایان عمر و این تلاش و مشاهده لاینقطع ادامه دارد و هیچ گاه این تکلیف از سالک الی الله ساقط نمی­گردد.