جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

عرفان در لغت، به معنای «شناخت» و «معرفت» است. در اصطلاح، به معنای شناخت عمیق و شهودی خداوند و حقیقت هستی است که از طریق تزکیۀ نفس و سلوک معنوی حاصل می‌شود. این شناخت به کشف و شهود باطنی و نزدیکی به خداوند منجر می‌شود. پرسش‌هایی در مورد منشأ آفرینش، هستی، انسان در اندیشۀ متکلّمین، عرفا، متشرعین و به خصوص فلاسفه وجود دارد و گاه شاعران نیز از چشم اندازهای گوناگون به این مباحث پرداخته­اند. پناهی، یکی از شاعران ادب معاصر است که با داشتن دردی عمیق و حیرتی وسیع و نگرش فیلسوف مآبانه به این مبانی پرداخته است. تأمل در سروده­هایش نشان می­دهد که وی، شاعری است اندیشناک که مسایل اعتقادی و هستی شناسانه از مهمترین دغدغه­های زندگی وی بوده است. پناهی، به اصالت و عظمت حیات و آفرینش اعتقاد داشته و خداوند را آفرینشگر هستی می­داند. یافته­های پژوهش حاضر که به روش توصیفی– تحلیلی با تکیه بر سروده­های پناهی انجام شده است حاکی از آن است که خدا در کلام پناهی به صور متعدد(عینی و شهودی)متجلّی است و تنها کسی که در خور پرستش است، خداست. شناخت خدا، فلسفۀ هستی و مرگ، همه از تفکر فلسفی پناهی سرچشمه می­گیرد و نوع نگاه اندیشمندانۀ پناهی به خدا، هستی و مرگ، نسبت به هم­عصران خود، تا حدودی متفاوت است؛ سرگردانی و سرگشتگی ناشی از عدم درک بسیاری از حقایق و واقعیّت­های ملموس آفرینش، سرنوشت محتوم انسان و در نهایت مرگ در اشعار حسین پناهی بازتاب فراوانی دارد؛ وی در اندیشیدن به مرگ به این مرحله از آگاهی رسیده است که از آن، به عنوان یکی از قوانین طبیعت یاد می­کند. به طوری که حتی در واژگان اشعارش این حالت را می­توان مشاهده کرد. پناهی، هم خود و هم جهان پیرامونش را به خوبی می­شناسد و دریافته است که بدون این دو، به خداشناسی نمی­تواند دست یابد به طوری که سه مقوله مهم زندگی را کی، کی و کجا می­داند و پرسشگری تا مرز شک، سنگ بنای اشعار پناهی است.

این پژوهش به تحلیل ساختاری و محتوایی حکایات منتخب مصیبت‌نامه عطار نیشابوری، با تمرکز بر تجلی مقام «فنا» در سیر چهل‌گانه عرفانی می‌پردازد. با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به تصحیح انتقادی دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی، نشان می‌دهد که عطار مفهوم فنا را نه به صورت انتزاعی، بلکه در قالب روایت‌های نمادین و فرآیندی مرحله‌ای از «مُرده‌شدنِ ارادی» نفس ترسیم می‌کند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که سیر فنا در مصیبت‌نامه، با فنا در طبیعت آغاز می‌شود، با فنا در عقل و فنا در اراده تعمیق می‌یابد، و در پرتو عشق و با دستگیری پیر، به اوج خود در فنا در ذات حق می‌رسد که در ابیاتی چون «محو گشته فانی مطلق شده» و «در جهان و از جهان بیرون شده» متجلی است. این مقاله با تفسیر طولانی ابیات کلیدی هر حکایت، نظریه‌ سلوک عطار را به عنوان گذار از کثرتِ نفسانی به وحدتِ وجودی تبیین می‌کند.

از منظر عرفان، بازگشت به اصل، حرکتی تعالی‌بخش برای رهایی از خودبیگانگی و وصول به سرچشمه حقیقی انسانیت است. از دیدگاه مولانا جلال الدین محمد بلخی مشهور به مولوی طی مسیر تکامل در دو مقام تبتل و فنا اما به تدریج صورت می گیرد. در شرح این مسیر مقام تبتل و فنا، اصل و منشاء انسان ، جدایی از اصل، هجران ، فقر ، عشق و اشتیاق به بازگشت ، چگونگی سیر و سلوک روحانی و طی مراحل تکامل، گردش در قوس نزول و صعود ، درک وحدت و جود ، مرحله وصل به حق تعالی و بقای بعد از فنا که به بهترین و زیباترین وجه در لباس داستان‌های زیبا در مثنوی بیان شده است مورد بحث قرار گرفته ونشان داده شده است که در مسیری که سالک به تهذیب نفس و تزکیه خود می‌پردازد بایستی کمالات و خصوصیاتی را کسب کند تا به سر منزل مقصود رسد که از آن جمله است توکل، صبر، شکر، خوف و رجا، شادی و غم (قبض و بسط)، که نویسنده سعی نموده در رابطه باهر یک از موضوعات فوق توضیحاتی ارائه نماید.

مفهوم «زندگی» از دغدغه‌های محوری مکاتب فکری و عرفانی در طول تاریخ بوده است. در این میان، عارفان مسلمان با اتکا به مبانی وحیانی قرآن کریم، به تبیین ابعاد گوناگون حیات پرداخته‌اند. قرآن کریم از سطوح مختلف حیات از حیات طبیعی گیاهان، جانوران و انسان گرفته تا حیات معنوی و متعالی موسوم به «حیات طیبه» سخن گفته است. عرفان اسلامی به‌عنوان خوانشی باطنی و ژرف‌انگارانه از قرآن، اشتراکات گسترده‌ای با مفاهیم قرآنی حیات دارد و می‌کوشد مصادیق عینی حیات طیبه را در وجود انسان کامل نمایان سازد. این پژوهش با روش تحلیلی–تطبیقی و با تکیه بر مطالعات کتابخانه‌ای نشان می‌دهد که مؤلفه‌های اساسی معنابخشی به زندگی از نگاه عرفان اسلامی و قرآن، شامل «حیات معنوی»، «تجلی حیات در انسان کامل»، «اتصاف به مرتبۀ عین‌الیقین» و «رسیدن به صفت حیِّ واجب‌الوجود» است. در نهایت، یافته‌ها حاکی از آن است که عرفان اسلامی نه تنها با قرآن در تعارض نیست، بلکه به‌عنوان تفسیری ژرف‌نگرانه از آن، در تبیین مفهوم حیات همسو و هم‌جهت با آموزه‌های وحیانی عمل می‌کند.

سوانح‌العشاق به عنوان شناسنامۀ احمد غزالی و نخستین اثر عاشقانه در زبان فارسی است که از آثار ارزشمندی مانند قرآن کریم، کشف‌المحجوب هجویری، فصوص‌الحکم فارابی و کیمیای سعادت محمد غزالی بی‌بهره نبوده است و از آن تأثیر گرفته است. قرآن کریم از دیدگاه پژوهشگران قدیم و جدید، فصیح‌ترین و بلیغ‌ترین متن است و این امر علاوه‌بر دقت در استعمال واژگان و ترکیب‌ها، نظم موجود در قرآن، سبک چینش، شیوۀ بیان تصویری و نحوۀ پرداختن به موضوعات را در بر می‌گیرد. از این‌رو متن قرآن کریم همواره مورد توجه نویسندگان و شاعران بوده است، از آن تحت تأثیر آن قرار می‌گرفتند. آیات قرآن کریم، تصاویر، کلمات و داستان‌های آن، متن نویسایی را غنی‌تر می‌کند. نویسنده برای تثبیت ادعای خود از متن قرآنی تقاضا می‌کند و استمداد می‌جوید. غزالی نیز در کتاب سوانح‌العشاق در لابلای گفتار خود از مفاهیم قرآنی سود جسته است؛ به عنوان مثال از عباراتی چون یحبهم و یحبونه، ربنا ظلمنا، قال بلی، قاب قوسین، الست، فلا تعلم، کل من علیها فان، هذا ربی، قد شغفها حبا، نحن نسبح و... در اثر خویش مستفیذ گشته است. راجع‌به سوانح‌العشاق و همینطور مسألۀ بینامتنیت تحقیقات شایانی صورت گرفته است لیکن تحقیقی که بتواند سوانح‌العشاق را از منظر بینامتنیت قرآنی پوشش دهد، به منصۀ ظهور نرسیده است. به همین سبب مقالۀ حاضر درصدد است تا انواع و اشکال بینامتنیت قرآنی در سوانح‌العشاق را تبیین کرده و اهداف غزالی را از این بینامتنیت‌ها بررسی کند.

عرفان در لغت، به معنای «شناخت» و «معرفت» است. در اصطلاح، به معنای شناخت عمیق و شهودی خداوند و حقیقت هستی است که از طریق تزکیۀ نفس و سلوک معنوی حاصل می‌شود. این شناخت به کشف و شهود باطنی و نزدیکی به خداوند منجر می‌شود. پرسش‌هایی در مورد منشأ آفرینش، هستی، انسان در اندیشۀ متکلّمین، عرفا، متشرعین و به خصوص فلاسفه وجود دارد و گاه شاعران نیز از چشم اندازهای گوناگون به این مباحث پرداخته­اند. پناهی، یکی از شاعران ادب معاصر است که با داشتن دردی عمیق و حیرتی وسیع و نگرش فیلسوف مآبانه به این مبانی پرداخته است. تأمل در سروده­هایش نشان می­دهد که وی، شاعری است اندیشناک که مسایل اعتقادی و هستی شناسانه از مهمترین دغدغه­های زندگی وی بوده است. پناهی، به اصالت و عظمت حیات و آفرینش اعتقاد داشته و خداوند را آفرینشگر هستی می­داند. یافته­های پژوهش حاضر که به روش توصیفی– تحلیلی با تکیه بر سروده­های پناهی انجام شده است حاکی از آن است که خدا در کلام پناهی به صور متعدد(عینی و شهودی)متجلّی است و تنها کسی که در خور پرستش است، خداست. شناخت خدا، فلسفۀ هستی و مرگ، همه از تفکر فلسفی پناهی سرچشمه می­گیرد و نوع نگاه اندیشمندانۀ پناهی به خدا، هستی و مرگ، نسبت به هم­عصران خود، تا حدودی متفاوت است؛ سرگردانی و سرگشتگی ناشی از عدم درک بسیاری از حقایق و واقعیّت­های ملموس آفرینش، سرنوشت محتوم انسان و در نهایت مرگ در اشعار حسین پناهی بازتاب فراوانی دارد؛ وی در اندیشیدن به مرگ به این مرحله از آگاهی رسیده است که از آن، به عنوان یکی از قوانین طبیعت یاد می­کند. به طوری که حتی در واژگان اشعارش این حالت را می­توان مشاهده کرد. پناهی، هم خود و هم جهان پیرامونش را به خوبی می­شناسد و دریافته است که بدون این دو، به خداشناسی نمی­تواند دست یابد به طوری که سه مقوله مهم زندگی را کی، کی و کجا می­داند و پرسشگری تا مرز شک، سنگ بنای اشعار پناهی است.