جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در مجموعه‌ای از آیات، به ردّ درخواست مشرکان برای ارائۀ معجزه اشاره شده است. گروهی این آیات را دلیل بر نفی مطلق معجزات پیامبر(ص)، ازجمله نفی اعجاز قرآن قلمداد کرده‌اند. مفسران در پاسخ، این آیات را ناظر به خصوص معجزات اقتراحی دانسته‌اند. امّا در تعریف معجزۀ اقتراحی و تحلیل آیات مرتبط، نقایص و اشکالات متعددی وجود دارد که پاسخ به شبهۀ یادشده را مخدوش کرده و خود موجب اشکالات دیگری شده است. پژوهش پیش رو با استفاده از روش کتابخانه‌ای و شیوۀ توصیفی _ ­تحلیلی، به نقد و بررسی آرای تفسیری ارائه‌­شده دراین­‌باره و تحلیل آیات مرتبط می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هرچند آیات نافی معجزه ناظر به خصوص معجزات اقتراحی است، معجزۀ اقتراحی فقط به‌معنای «معجزۀ درخواستی افراد» نیست؛ اگرچه بسیاری از معجزات درخواستی نیز ارائه شده است. واقعیت این است که منظور از معجزات اقتراحی در این اصطلاح، خواسته‌های متنوّع و ماجراجویانه‌ای است که معاندان لجوج، بدون هدفِ رسیدن به حقیقت، درخواست کرده‌­اند و به‌­طبع هیچ­گونه اثری در هدایت مردم یا اثبات نبوت نداشته است. همچنین براساس نظر مشهور، سنّت الهی بر این بوده که پس از ارائۀ معجزات اقتراحی و تکذیب مردم، عذاب نازل شود و چون نزول عذاب استیصال پس از بعثت پیامبر(ص) منتفی است، درخواست معجزات اقتراحی نیز رد شده است. این در حالی است که براساس آیات قرآن، ملازمه‌ای بین ارائۀ معجزات اقتراحی و نزول عذاب وجود ندارد؛ بلکه ملازمه بین اتمام­‌حجت، با همۀ عناصر آن، و نزول عذاب برقرار است. تحلیل صحیح این مطلب، افزون بر ارائۀ پاسخ دقیق به نفی معجزات پیامبر(ص)، فاقد اشکالاتی خواهد بود که دستاویز مخالفان در تقویت شبهه شده است.

در پژوهش حاضر، برای بهبود روش‌ به­‌کارگرفته‌­شده در کتاب ارزشمند پیامبر دیگر؛ عیسی در قرآن پیشنهادی روش­‌شناختی ارائه می­­‌شود. ازاین‌رو «تأیید الهی عیسی(ع) به‌وسیلۀ روح­القدس»، به­عنوان یکی از مواهب اختصاصی آن حضرت(ع) بر پایۀ پیامبرشناسی قرآن مورد تحلیل قرار می‌گیرد تا ضرورت همراه شدن مطالعات تاریخی و درزمانی[1] قرآن با مطالعات کل­نگر[2] متن این کتاب مقدّس، به‌­عنوان یک کلّ واحد، نشان داده شود. روش پژوهش، استخراج شبکۀ مفهومی کلمات کلیدی در پیامبرشناسی قرآن، مانند «وحی، روح، امر الهی، ملائکه» و تحلیل منطقی و کشف روابط معنایی در این شبکه است. درنتیجۀ به­‌کارگیری این روش، یکی از گمانه‎‌های نویسندگان کتاب تأیید و تقویت می­‌شود: «شاید بیّنات نزد عیسی(ع) با تأیید وی به‌­وسیلۀ روح­‌القدس مرتبط باشد؛ به‌نحوی که این بیّنات فقط هنگامی می‌­توانند آخرین توان متقاعدکنندگی و وضوح سخن را شکوفا سازند که با کمک روح دیده شوند. در این­ صورت، چنین تأییدی در مقایسه با بیّنات پیامبران عهد عتیق، به معجزات و نشانه‌­ها نیز کیفیتی دیگر می­‌بخشد؛ زیرا آن­ها در اینجا از ارتباطی ویژه با خدا گواهی می‌­دهند که متأثر از روح است و مرجعیت خویش را از او به‌دست می‌­آورند».

بر پایۀ احادیث شیعه، سیرۀ معصوم در عرصه‌­های گوناگونی ازجمله در عرصۀ تشریع کارایی دارد. در این عرصه، سیره برای شناخت احکام شرعی مورد استفاده قرار گرفته و موجب تبیین تعالیم فقهی می‌شود. در این راستا، اهل‌بیت(ع) از این ظرفیت دینی بهره برده و با استناد به سیرۀ معصوم، به سؤالات شرعی اصحاب پاسخ داده‌­اند. امّا مسئله­‌ای که در این میان مطرح می­‌شود، این است که آیا سیره همچون سنّت در تراز یک منبع مستقل نقش ایفا می‌کند یا اینکه تنها در برخی مصادیق فقهی کارایی دارد؟ برای پاسخ به این مسئله باید همۀ مصادیق فقهی سیرۀ معصوم بررسی شده و میزان کارایی آن به‌عنوان یک منبع تشریع ارزیابی شود. مقالۀ پیش ‌رو کوشیده است با تکیه بر احادیث شیعه و تحلیل شیوۀ مواجهۀ اهل‌بیت(ع)، به تبیین جایگاه سیرۀ معصوم در تشریع بپردازد. نتیجۀ پژوهش نشان می‌دهد که سیره در نگاه اهل‌بیت(ع)، به‌عنوان یکی از مصادر تشریع شناخته شده و نقش مؤثری در تبیین آموزه‌های فقهی دارد.

پژوهش حاضر به تبارشناسی متناقض‌نما (پارادوکس) مطرح‌­شده در آیۀ ۹۶ سورۀ بقره، یعنی چرایی حرص شدید اهل کتاب بر حیات، با وجود علم به آخرت، می­‌پردازد. هدف اصلی پژوهش تحلیل این حرص به‌مثابۀ یک مکانیزم دفاعی روان‌شناختی در برابر «معرفت بحران‌زا» است. پژوهش با روش تحلیلی ­­­ـ­­ توصیفی و با رویکردی میان‌رشته‌ای (روان‌شناسی دین و تفسیر) به تحلیل کیفی سنّت تفسیری دربارۀ آیۀ یادشده پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «حرص بر بقا» یک راهبرد «اجتناب» برای مدیریّت اضطراب غیرقابل تحمّلِ ناشی از علم به گناه و عقوبت قطعی است. قرآن کریم این مکانیزم را در دو مرحله بازسازی می‌کند؛ به این ترتیب که نخست، با گزارۀ «عدم زحزحه» ناکارآمدی مطلق آن را و سپس با عبارت «وَاللهُ بَصِیرٌ بِمَا یَعْمَلُونَ» ماهیّت خودویرانگرش را آشکار می‌سازد. دستاورد نهایی پژوهش نیز ارائۀ یک مدل قرآنی در زمینۀ آسیب‌شناسی روانی ­ـ معنوی است.

پژوهش پیش رو با هدف بررسی معناشناختی مفاهیم مرتبط با مسکن در قرآن کریم، به تحلیل ریشه‌شناختی و مفهومی سیزده واژۀ کلیدی می‌پردازد. روش پژوهش بر مبنای تحلیل لغوی، بررسی تفسیری و مطالعۀ پیوندهای مفهومی سیزده واژۀ یادشده استوار است. این واژگان که هر یک جنبۀ متفاوتی از مفهوم مسکن را بازتاب می‌دهند، عبارت­اند از: اکنان، بیت، دار، سکن، صرح، غرفه، مبوء، مثوء، مقام، منزل، غار و کهف. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که واژۀ «اکنان» بر جنبۀ حفاظتی و پوشانندۀ مسکن تأکید دارد و در قرآن به­‌طور کلّی به‌معنای پناهگاه به‌کار می­‌رود. «بیت» که ۵۷ بار در قرآن تکرار شده، بر مفهوم بازگشت و تجمع دلالت دارد و از خانه تا محل عبادت را شامل می‌شود. «دار» با ۳۲ بار کاربرد، بر مفهوم احاطه و محصوریت تأکید می‌­کند. «سکن» با هفتاد بار تکرار، بر آرامش و استقرار متمرکز است. «صرح» بر بناهای بلند و آشکار، «غرفه» بر منازل عالی بهشتی، «مثوء» بر جنبۀ اقامت، «مقام» بر پایداری و دوام و «غار» بر پناهگاه‌های طبیعی دلالت دارند. نتایج تحلیلِ مفهومی حاکی از آن است که قرآن برای بیان مفهوم مسکن از طیف وسیعی از واژگان بهره برده که هرکدام ویژگی‌ خاصی از این مفهوم را برجسته می‌سازند. این تنوع لغوی نه­‌تنها نشان­‌دهندۀ غنای زبانی قرآن است، بلکه ابعاد مختلف فیزیکی، روحی، اجتماعی و معنوی مسکن را پوشش می‌دهد. پیوندهای مفهومی واژگان یادشده نظام معنایی منسجمی تشکیل می‌دهد که از سکونت موقّت تا جایگاه ابدی و از پناهگاه ساده تا کاخ‌های بهشتی را در بر می‌گیرد.

هم­گرایی اجتماعی به‌معنای هم‌افزایی، همکاری و هم­زیستی میان افراد جامعه و گروه‌های مختلف است؛ به‌گونه‌ای که حسّ مشترکی میان اعضا در راستای پیشرفت جامعه و افراد ایجاد شود. آیات الهی در پی آن­‌اند که در تمام شئون زندگی جمعی، پیوندهای اجتماعی و حسّ مشترک را بر محوریت اندیشه و فطرت انسانی سامان دهند. این رویکرد تفاوت‌های جوامع را محترم شمرده و استعدادهایشان را شکوفا می‌سازد. پژوهش پیش رو به شیوۀ توصیفی ­ـ تحلیلی سامان یافته و با استناد به منابع کتابخانه‌ای در پی این است که با مراجعه به قرآن کریم و با استفاده از روش تحلیل محتوا، راهکارهای تحقّق هم­گرایی اجتماعی را تبیین کند. توجه به فطرت، عقاید، فضایل اخلاقی و عدالت‌ورزی از راهکارهای هم­گرایی اجتماعی است که سعادت فرد و جامعه را تضمین می‌­کند؛ حال­‌آنکه هم­گرایی اجتماعی در نظام‌هایی مانند دموکراسی، در مقایسه با دیدگاه‌ قرآنی، به‌علت نبود شناخت واقعی از انسان، بسیار آسیب‌پذیر است.