جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

وجدان اخلاقی در انسان‌ها ضامن التزام و پایبندی افراد به هنجارهای اخلاقی است. مهم‌ترین عنصر سازندۀ وجدان، جنبه‌های عاطفی است و از آنجاکه محیط مدرسه در امتداد فضای تربیتی خانه شرایط بسیار مساعدی را برای رشد این زمینه‌های عاطفی در بر دارد، ضروری است که راهکارهای رشد ابعاد سرشتی - عاطفی وجدان اخلاقی در دانش‌آموزان بررسی شود؛ زیرا عواطف سازندۀ وجدان و سرشت‌های مرتبط با آنها افزون بر خصلت‌های ذاتی، از قابلیت رشد و تربیت‌پذیری نیز برخوردار هستند. بر این اساس، پرسش اصلی این تحقیق که از طریق کاوش در آموزه‌های دینی و بررسی تحقیقات در روان‌شناسی اخلاق با استفاده از تحلیل مضمون و رویکرد تحلیلی - توصیفی پی گرفته شده ، آن است که راهکارهای رشد ابعاد سرشتی - عاطفی وجدان اخلاقی در دانش‌آموزان چه مواردی است. بررسی و تبیین این راهکارها می‌تواند راهنمایی مؤثر برای اولیای مدارس جهت تربیت اخلاقی دانش‌آموزان باشد. بر اساس یافته‌های این تحقیق کتابخانه‌ای، مهم‌ترین راهکارهای تربیتی در این زمینه، اهتمام به پرورش شرم سازنده با توجه به تفاوت دانش‌آموزان در ابعاد سرشتی است که می‌تواند زمینه‌ساز جبران خطاهای اخلاقی گذشته و بازدارندگی از تکرار آن در آینده باشد. همچنین هیجانات مثبت سازندۀ وجدان اخلاقی نظیر همدلی می‌توانند با روابط محبت‌آمیز میان مربی و دانش‌آموز رشد یابد.

هدف این پژوهش، تبیین و تحلیل روان‌شناختی مؤلفه‌ها و پتانسیل‌های روزه‌داری - به‌ویژۀ روزۀ ماه رمضان - به‌مثابۀ عاملی زمینه‌ساز، تسریع‌کننده و تداوم‌بخش خودمهارگری بر اساس آموزۀ آیۀ 183 سورۀ بقره است؛ آیه‌ای که روزه را منشأ و عامل شکل‌گیری خودمهارگری معرفی می‌کند. این پژوهش از نوع کیفی بوده و با استفاده از تحلیل مضمون انجام شده است که رویکردی توصیفی-تحلیلی دارد. کلیدواژه‌های «روزه»، «تقوا (خودمهارگری اسلامی)»، و «خودمهارگری روان‌شناختی» مورد توصیف مفهومی قرار گرفتند. تحلیل مضمون با استفاده از کدگذاری سه‌مرحله‌ای (شامل کدگذاری باز، محوری و انتخابی) روی منابع متنی انجام شد. یافته‌ها نشان دادند که روزه‌داری در ابعاد مختلف جسمی، رفتاری، شناختی، هیجانی، تجسمی و بین فردی، زمینه‌ای مناسب برای تقویت خودمهارگری فراهم می‌کند. همچنین میان «خودداری در روزه» و «تقوا» تفاوتی ماهوی ازنظر سطح و عمق (اجمال و تفصیل) وجود دارد. همچنین استدلال شد که اثربخشی روزه مانند یک پروتکل درمانی یا برنامۀ ورزشی منظم، بسته به ورود فرد به «برنامۀ روزه» با نگرشی جامع و کل‌نگر است، نه با رویکردی حداقلی و صوری.

هدف پژوهش حاضر، بررسی وضعیت آموزش اخلاق در چارچوب برنامه‌های درسی، به دانشجویان رشته‌های روان‌شناسی در ایران است. بدین منظور، همۀ برنامه‌های درسی روان‌شناسی فعال در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری جمهوری اسلامی ایران با روش تحلیل محتوای کمّی بررسی شدند. یافته‌ها حاکی از آن است که درمجموع ۱۴ عنوان درسی مرتبط با آموزش اخلاق در 13 رشتۀ روان‌شناسی شناسایی شده‌اند؛ شامل ۹ درس «اخلاق حرفه‌ای» و ۶ درس «روان‌شناسی اخلاق». افزون بر ۱۴ درس یادشده، در سرفصل ۸۶ درس دیگر به موضوع اخلاق اشاره شده است. مجموع ۱۷۷ مؤلفۀ اخلاقی استخراج‌شده از سرفصل‌های ۱۰۰ درس روان‌شناسی، در چهار مقوله گنجانده شدند: ابعاد اخلاقی انسان، محتوای علم اخلاق، رشته‌های اخلاقی، و ارتباط اخلاق با دیگر امور. این یافته‌ها نشان می‌دهند در بیشتر رشته‌های روان‌شناسی در نظام آموزش عالی ایران، به آموزش اخلاق توجه شده است. مطالعۀ حاضر به‌مثابۀ پژوهشی اکتشافی و مقدماتی، تصویری کلی از وضعیت آموزش اخلاق در برنامه‌های درسی روان‌شناسی در ایران فراهم کرده و پیشنهادهایی برای آموزش اخلاق در مقطع کارشناسی روان‌شناسی ارائه نموده است.

از برجسته‌ترین متفکران اسلامی در زمینۀ اختلالات روانی بر اساس رذایل اخلاقی، ابوزید احمد بن سهل بلخی (۲۳۵–۳۲۲ق) است که در اثر مهم مصالح الأبدان و الأنفس برای نخستین بار به‌طور نظام‌مند، میان بیماری‌های جسمی و روانی تفکیک قائل شد و حالات نفسانی مانند حزن، خوف، غضب، وسواس، اضطراب و افسردگی را ذیل مفاهیم «حالت»[1] و «اختلالات روانی»[2] طبقه‌بندی کرد. پرسش اصلی پژوهش حاضر آن است که بلخی چگونه رذایل اخلاقی را به‌مثابۀ کاستی‌های روانی تحلیل کرده و چه راهبردهایی برای پیشگیری و درمان آنها ارائه داده است. بدین منظور متن مصالح الأبدان و الأنفس با روش تحلیل مضمون، بررسی، و ۳۱۲ واحد معنایی استخراج شد که در فرایند کدگذاری به ۱۶۸ کد باز و 30 مضمون فرعی و 11 مضمون اصلی تقلیل یافت. یافته‌ها نشان می‌دهد که بلخی با ترسیم پیوستار حالات روانی تا اختلالات روانی، عوامل روانی - تحولی، اجتماعی - محیطی و جسمانی این حالات را توضیح داده، آثار جسمی و روانی هریک را برشمرده و دو سطح «راهبردهای بیرونی» (مانند تغییر محیط، معاشرت و فعالیت بدنی) و «راهبردهای درونی» (مانند تلقین امید، برهان عقلی و تمرین صبر) را پیشنهاد کرده است. نتیجۀ پژوهش آن است که بلخی سلامت روانی را در چارچوبی یکپارچه و فضیلت‌محور تعریف کرده است و الگوی او می‌تواند پلی میان علم اخلاق و روان‌شناسی معاصر برای بازاندیشی در درمان اختلالات روانی فراهم آورد.

قضاوت‌های اخلاقی انسان در دنیای پیچیده و پرانتخاب امروز، اغلب برآمده از فرایندهایی سریع، خودکار و هیجانی‌اند که با عنوان «شهود اخلاقی» شناخته می‌شوند. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر چارچوب‌های نظری روان‌شناسی شناختی و علوم اعصاب، به تحلیل ماهیت، مکانیزم‌ها و اعتبار این شهودها می‌پردازد. بر اساس مدل شهودگرایی اجتماعی هایت، استدلال اخلاقی به‌طور عمده نقش توجیه پسینی دارد و داوری‌ها پیش‌از هرگونه تأمل منطقی، در ذهن شکل می‌گیرند. نظریۀ دوفرایندی، این مدل را تقویت می‌کند که شهودها را برآمده از «سیستم ۱» (سریع، هیجانی و ناخودآگاه) در تقابل با نظام استدلال عقلانی «سیستم ۲» (کند، تحلیلی و خودآگاه) می‌داند. موتور محرک اصلی شکل‌گیری شهودهای اخلاقی، «میانبرهای اخلاقی» هستند؛ قواعد ساده‌سازی‌شدۀ ذهنی که از طریق جایگزینی ناخودآگاه، ویژگی‌های پیچیدۀ هدف با نشانه‌های ساده‌تر، تصمیم‌گیری در شرایط عدم قطعیت را تسهیل می‌کنند. این میانبرها در سطوح تکاملی، شناختی و فرهنگی ریشه دارند و در قالب‌های چهارگانۀ قاعده‌بنیاد، تبعیضی - هیجانی، نیت‌محور و پیامدگرایانۀ سطحی قابل طبقه‌بندی‌اند. اگرچه این سازوکارها از نظر تکاملی، کارآمد و برای زیست اجتماعی ضروری‌اند، مستعد خطاهای سیستماتیک و تأثیرپذیری از هیجانات لحظه‌ای و زمینه‌های فرهنگی متفاوت هستند. مقالۀ حاضر استدلال می‌کند که شهود و میانبر، اگرچه شالودۀ معماری شناخت اخلاقی ما را تشکیل می‌دهند، برای دستیابی به قضاوتی معتبر، مستلزم بازنگری انتقادی توسط عقلانیت استدلالی و گفت‌وگوی بین فرهنگی هستند.

از مسائل نگران‌کننده در حوزۀ تربیت فرزندان، استفادۀ نوجوانان از محتواهای پورنوگرافی است. اگر این رفتار به‌شکل اجباری و اعتیادی تداوم یابد، می‌تواند پیامدهای منفی گسترده‌ای بر ابعاد مختلف زندگی نوجوان بر جای گذارد. والدین مسئول و آگاه در امر تربیت فرزند، در برابر این تهدید بی‌تفاوت نمی‌مانند و همواره این پرسش را دارند که در صورت مشاهدۀ رفتارهای اعتیادگونۀ نوجوان، چه اقداماتی می‌تواند به حفظ و حمایت از او کمک کند. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی - اسنادی و استفاده از منابع کتابخانه‌ای و مجازی، به بررسی پیامدهای اعتیاد به پورنوگرافی و ارائۀ راهکارهای پیشگیرانه و درمانی پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مجموعه‌ای از مداخلات می‌تواند نقش مؤثری در کاهش گرایش اعتیادی و تقویت توانمندی‌های نوجوان ایفا کند. این اقدامات، هم در سطح اصلاح شناخت‌ها و باورهای فردی و هم در مدیریت و بازسازی رفتارهای عملی ضرورت دارد. چنین راهکارهایی افزون بر کنترل وضعیت موجود، نقش مهمی در پیشگیری از تعمیق ناهنجاری‌های رفتاری دارند.

از فضایل مهم در الهیات و اخلاق و روان‌شناسی مثبت‌نگر، فضیلت شکر است. باوجود تحقیقات زیاد دربارۀ مفهوم شکر، هنوز خلأهای زیادی در مورد چگونگی تقویت آن وجود دارد. به نظر می‌رسد که منابع اسلامی، برای این منظور مفید باشند. هدف تحقیق حاضر بررسی شکر در سورۀ الرحمن، با نگاه تربیتی است. برای این کار، از تحلیل محتوای کیفی سورۀ الرحمن استفاده شد. بر اساس یافته‌ها، شیوه‌های تربیتی شامل دو دستۀ کلیِ پرورش شناخت‌ها (مشتمل بر تقویت شناخت، تصدیق نعمت، تقویت شناخت و تصدیق منعم) و پرورش گرایش‌ها (مشتمل بر تقویت حب الهی، تقویت حساسیت و مسئولیت‌پذیری، سرزنش انسان ناسپاس، تکرار و تأکید، انذار ناسپاسان و تشویق و ترغیب شاکران، درهم‌آمیختگی اظهار رحمت و تهدید با غلبۀ رحمت) به دست آمد. بنابراین خداوند از یک سو، مبادی شناختی لازم برای رفتار قدرشناسانه را اصلاح و تقویت می‌کند و از سوی‌ دیگر، در زمینۀ گرایشی از ترکیبی از عواطف مثبت مانند عشق، شوق و امید، و عواطف منفی چون سرزنش، شرم، ندامت و ترس، برای اصلاح رذیلۀ اخلاقی ناسپاسی و ترغیب و تقویت شکر استفاده می‌کند.