جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پیشرفت شتابان فناوری هوش مصنوعی و نفوذ عمیق آن در لایه‌های مختلف زندگی اجتماعی، نظام‌های حقوقی جهان را با چالش‌های بی‌سابقه‌ای مواجه ساخته است. تصمیم‌گیری‌های خودکار، پردازش انبوه داده‌های شخصی و عملکرد مستقل سیستم‌های هوشمند، مرزهای متعارف مفاهیم حقوقی همچون مسئولیت، رضایت و جبران خسارت را به چالش کشیده است. در این میان، اصول و هنجارهای اخلاقی می‌توانند نقشی کلیدی در پیشگیری و مدیریت این چالش‌ها ایفا نمایند. مسئله اصلی پژوهش، چالش‌های حقوقی نوظهوری است که در اثر توسعه و کاربرد سیستم‌های هوش مصنوعی در حوزه‌های مختلف حیات اجتماعی پدیدار گشته و این پرسش را مطرح می‌سازد که چگونه اصول و ملاحظات اخلاقی می‌توانند به‌عنوان عامل پیشگیرانه یا تعدیل‌کننده، چالش‌های حقوقی هوش مصنوعی را کاهش دهند. در همین راستا، روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، اسناد حقوقی و رویه قضایی، سه چالش عمده حقوقی شامل نقض حریم خصوصی اطلاعاتی و حفاظت از داده‌ها، تعارض میان حقوق فردی و منافع جمعی، و تهدیدات امنیت سایبری در بسترهای هوشمند را مورد بررسی قرار داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اتخاذ رویکردی تلفیقی متشکل از چهارچوب‌های تنظیم‌گری، سازوکارهای فنی و راهبردهای اخلاقی، می‌تواند کارآمدترین شیوه برای مواجهه با چالش‌های حقوقی یادشده باشد. نتیجه پژوهش آن است که فناوری هوش مصنوعی باید همواره هم‌سو با ارزش‌های بشری باشد و بنیان حقوق انسانی را مستحکم سازد.

اخلاق حرفه‌ای امداد و نجات از زیرمجموعه‌های حوزه مطالعاتی اخلاق کاربردی است. این حوزه به کاربرد نظریه‌ها، معیارها و اصول عام اخلاقی در امداد و نجات پرداخته و مسائل و چالش‌های اخلاقی آن را بررسی و حل می‌کند. پیش‌فرض‌هایی مانند مبنای هنجاری اخلاق امداد، اصول عام اخلاقی در این حوزه و روش مناسب حل تزاحمات در امداد و نجات، در حل مسئله‌های اخلاقی امداد و نجات تأثیرگذار است. در این مقاله، ضمن تحلیلی از جایگاه امداد و نجات در آموزه‌های اسلامی، چهار مبنای مهم در اخلاق امداد و نجات در جهت پاسخ به پرسش اصلیِ «مبانی نظری اخلاق امداد و نجات کدام است؟» مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. این پژوهش با هدف صورت‌بندی مبانی هنجاریِ اخلاقِ امداد و نجات و ارائه الگوریتم تصمیم در بحران انجام شد. اسنادی ـ تحلیلی با استفاده از منابع اخلاق کاربردی و با نگاهی به روش‌های مرسوم در علوم اسلامی و طراحی چهارچوب اجرایی همساز با تریاژ. برخی از یافته‌ها و نتایج عبارت‌اند از: ۱. مسئولیت‌پذیری بر وجوبِ کفایی / عینیِ نجات استوار است؛ ۲. بی‌طرفیِ هنجاری الزام شرعی ـ حرفه‌ای و نافیِ جانبداری هویتی است؛ ۳. ابزارها باید به فضایل (کظمِ غیظ)، تکنیک‌های تصمیم‌یار (عکس‌پذیری) بازطبقه‌بندی شوند؛ ۴. یک «رویه تصمیم» چهارمرحله‌ای ضدسوگیری پیشنهاد می‌شود.

وجدان اخلاقی، هرچند که وجود آن برای همه بدیهی به نظر می‌رسد، اما ابهام در چیستی آن مانع عمده‌ای در استفاده از این ظرفیت شگرف، برای رشد اخلاقی به شمار می‌آید. ازاین‌رو، تحلیل دیدگاه اندیشمندان تأثیرگذاری چون علامه مصباح دراین‌باره ضروری است. این پژوهش آثار ایشان را با روش توصیفی و تحلیلی بررسی کرده و دیدگاه وی درباره چیستی وجدان اخلاقی را تحلیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که از نظر علامه مصباح، وجدان اخلاقی نه قوه‌ای مستقل، بلکه مفهومی فلسفی است که از تعامل نظام‌های عقلانی و عاطفی در بستر نبود موانع شکل می‌گیرد. وجدان اخلاقی استعدادی است هدایت‌پذیر و نیازمند پرورش عقلانی و وحیانی است. بر اساس این تحلیل، نسبت انکار کلی وجدان اخلاقی یا تساوی آن با عقل به دیدگاه علامه مصباح نادرست است.

در گسترۀ انواع روابط و تعاملات پیچیدۀ زمینه‌های تنازع در منافع و پیامدهای زیانمند آن، ملاک‌ها و اصولی عادلانه نیاز است که حیات بشری به صلح و سازش رهنمون شود. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی تلاش دارد از نظرگاه فقه الاخلاق موضوع اخلاقی مدارا را در نسبت با مقتضیات قواعد فقهی بررسی نماید. «مدارا و سازگاری» که خود در نظام اخلاق اسلامی از فضائل برجسته به شمار می‌رود، هم به‌عنوان «ذات فعل» و هم به‌عنوان «صفت فعل» مورد توجه و تعلّق احکام تکلیفی و وضعی قرار می‌گیرد. عنوان مدارا و مظاهر آن در شریعت اسلامی مبتنی بر ضوابط اصولی و قواعد فقهی بسیاری از قبیل: قبح عقاب بلا بیان، قبح تکلیف مالایطاق، قاعده جُبّ، صحت، الزام و ... است که می‌توان آنها را مبانی مدارای شرعی برشمرد. اگر چه «مدارا» یک فضیلت و امری مستحسن است و کاربست فقهی آن در مرتبه جعل و عمل لحاظ شده است، اما به اطلاق وجوب شرعی آن قائل نبوده و اقتضای اصول دیگری مانند عدالت، اصل تقدیم مصلحت اهم بر مهم، ملاحظه اهداف شریعت و قاعده وجوب حفظ نظام، موجب تقیید مدارا در مقام اجرا و عمل می‌شود.

این مقاله به بررسی راهکارهای مقابله با آکراسیا یا ضعف اراده، می‌پردازد. خودکنترلی به‌مثابه درمانی برای این معضل دیرین، شناسایی و به‌عنوان فضیلت برتر معرفی می‌شود و نقش آن در پرورش دیگر فضایل مورد تأکید قرار می‌گیرد. این پژوهش از نوع توصیفی ـ تحلیلی و با روش کتابخانه‌ای بررسی می‌کند که چگونه سبک زندگیِ مبتنی بر ادیان ابراهیمی می‌تواند خودکنترلی را از طریق تعیین استانداردها، ارائه الگوهای اخلاقی و تأکید بر عمل تقویت کند. در یهودیت مفهوم تقدس با خودکنترلی مرتبط می‌شود. در مسیحیت، خودکنترلی به‌عنوان موهبتی روحانی تلقی می‌شود که از طریق دعا و ایمان به عیسی به دست می‌آید. در اسلام تقوا نزدیک‌ترین معادل خودکنترلی است که ابزارهای عملی مانند خودنظارتی و محاسبه برای پرورش آن مورد تأکید هستند. یکی دیگر از این ابزارها، مبارزه مداوم با خواسته‌ها و امیال نفسانی است که معادل خودکنترلی بازدارنده در تحقیقات جدید است. این پژوهش با تأکید بر اهمیت خودکنترلی در توسعه تاب‌آوری و مقاومت فرد به پایان می‌رسد و پیشنهاد می‌دهد که آموزه‌های دینی، به‌ویژه آنهایی که مقاومت در برابر امیال را ترویج می‌کنند، می‌توانند به ایجاد جامعه‌ای اخلاقی‌تر و مقاوم‌تر کمک کنند.

این مقاله با تأکید بر سلامت روان به بررسی مؤلفه‌های عفو و گذشت در اسلام و برخی از اندیشمندان غربی می‌پردازد و ضرورت بررسی ارتباط عفو و گذشت را بر سلامت روان نشان می‌دهد. روش این پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و ابزار مورد استفاده، کتابخانه‌ای است. عفو و گذشت از نظر عقل و دین، امری ارزشی، هنجاری و رفتاری پسندیده است و می‌تواند بر خود شخص عفوکننده و افراد مرتبط اثر بگذارد. انسان می‌تواند با گذشت از خطای دیگران، هیجانات نفسانی خویش را مدیریت کند. تغافل از خطاهای دیگران و نیز عفو و بخشش موجب می‌شود تا اشخاص به فکر اصلاح و خودسازی بیفتند و از تسلسل خشونت‌ها و کینه‌توزی‌ها کاسته شود، روابط پایدارتر و دوستی و پیوند افراد بیشتر شود. از کارکردهای دیگر عفو و بخشش، جلب محبت مردم و افزایش انسجام و وحدت اجتماعی است. سلامت روان، تنها سلامت جسم نیست، بلکه هماهنگی بین ارزش‌ها، علایق‌ها و نگرش‌ها در حوزه عمل افراد و برنامه‌ریزی واقع‌بینانه برای زندگی نیز از مؤلفه‌های سلامت روان است که با عفو و گذشت به وجود می‌آید. عفو و بخشش لازمه زندگی اجتماعی و سلامت روان است.

اخلاق عرفانی، به‌مثابه حرکتی در ساحت پیچیده وجود انسان، برای مصون ماندن از انحراف نیازمند هدایت وحیانی و معصومانه است. با توجه به غنای آموزه‌های قرآنی و آثار امام سجاد× در این زمینه، سؤال اصلی پژوهش حاضر آن است که مؤلفه‌ها، مبانی و طرح‌های عملی نظام اخلاق عرفانی از منظر قرآن و امام سجاد× چیست. روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی مبتنی بر مطالعه کتابخانه‌ای است. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظام اخلاقی امام سجاد× ساختاری منسجم و جامع دارد که با مؤلفه‌هایی چون «توحید خاص»، «عبودیت عاشقانه» و «مسئولیت‌پذیری اجتماعی» متمایز می‌شود. این نظام بر مبانی خداشناسی، هستی‌شناسی و انسان‌شناسی عرفانی برآمده از حق‌محوری و با محوریت صفات الهی تشکیل شده است. در بررسی طرح نامه‌های سلوکی می‌توان دو طرح سلوکی را برآمده از آثار حضرت سجاد و با پشتیبانی قرآنی بیان نمود: سیر چهارمرحله‌ای «زهد تا رضا» و ساختار منازل‌گونه «مناجات خمس‌عشر». این الگو، مسیری اصیل و ایمن برای نیل به کمال معنوی فراهم می‌آورد که دارای غایتی مشخص، مراحلی معلوم و سندی متقن است.