جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

فرآیند شکل‌گیری حدیث و منشأ آن، پژوهشگران را با پرسش‌های بسیاری روبه‌رو کرده است. امروزه پژوهش‌های جامعه‌شناختی و روان‌شناسی می‌تواند به‌ عنوان یاری‌گر مطالعات اسلامی مورد استفاده قرار گیرد. با ارزیابی احادیث، می‌توان گروهی از احادیث را بازگویی خاطرات صحابه از رسول خدا(ص)، پس از رحلت ایشان، دانست. خاطرات صحابه، پای مقوله‌هایی، چون جامعه‌‌شناسی حافظه، تأثیرات جامعه بر ساخت بین‌الأذهانی خاطرات و کارکردهای حافظه را به ‌پژوهش بازمی‌نماید. خاطرة حدیثی، بازآفرینی رفتار یا فعلی از رسول(ص) است که به‌ عنوان ‌خاطره‌ای در مغز و حافظة شاهدان نقش ‌بسته است. مغز، این خاطره را در چهارچوب ‌تصویر و موقعیتی اجتماعی ذخیره کرده است و در زمان یادآوری، آن را بر اساس اکنون، نیازمندی‌های امروزی و در راستای کارکردی اجتماعی بازآفرینی می‌کند. این پژوهش درصدد پاسخ‌گویی به‌ چگونگی فرآیند بازآفرینی خاطرات صحابه در چهارچوب حدیث و مؤلفه‌های اجتماعی مؤثر در ساخت آن با بهره‌گیری از نظریة حافظة جمعی «موریس هالبواکس» است. خاطرات و تجربیات مشترک اعضای یک‌ جامعه یا گروه، زمینة شکل‌گیری حافظة جمعی را به‌ وجود می‌آورد. پژوهش حاضر، در رویکرد تاریخی خود به‌ تبیین ایدة خاطرات حدیثی، زمینه‌های شکل‌گیری آن و واکاوی عناصر اجتماعی مؤثر در ساخت خاطرات می‌پردازد. بررسی موردی حدیث «إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ، الْخِتَانَ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ» در چهارچوب یک‌ خاطره، نشان داده که مفاهیمی، چون «سیاست حافظه»، «حافظة عامه‌پسند»، «پویایی‌حافظه» و «تداوم و تجدد» در بازآفرینی این خاطرة حدیثی و شکل‌گیری حافظة جمعی، نقش‌آفرینی کرده است.

هنرِ دورة پساایلخانی در کنار دین، به‌ عنصر هویت و مشروعیت‌بخش حکومت‌ها تبدیل شد. پیشرفت هنر خوش‌نویسی و نگارگری در کنار سایر هنرها، جامعه را با پویایی روبه‌رو ساخت و نوعی تکثر و تنوع را در قالب هویت مغولی - ترکی و ایرانی ایجاد کرد. مکتب خوش‌نویسی شیراز آل‌اینجو و آل‌مظفر در سدة هشتم، پیشگام شد و بغداد و تبریز جلایری نیز با ترکیب میراث شیرازیان و نبوغ تبریزیان به ‌نوآوری رسید. خط نستعلیق، تجلی آمیزة دوگانة بالا بود که در تبریز به‌اوج خود رسید و با کوچ اجباری هنرمندان تبریزی به ‌سمرقند و هرات، کانون هنری نیز تغییر موقعیت داد. با قدرت‌گیری حکمرانان قراقویونلو و آق‌قویونلو، مکتب خوش‌نویسی ترکمان باویژگی‌های خاص، بار دیگر قوام گرفت. این پژوهش، به ‌روش تحلیل تاریخی به ‌شناسائی تنوع سنخ‌های خوش‌نویسی نستعلیق در قلمرو ترکمانان پرداخته و با توجه به‌ سلسله‌نسبِ خط، فعالیت شش جریان خوش‌نویسی را به‌موازات هم شناسایی کرده است که با توجه به ‌استاد سرشاخه، می‌توان به ‌«شیوة خوارزمی»، «شیوة عبدالحی استرآبادی»، «شیوة خلوتی‌تبریزی»، «شیوة هرویان»، «شیوة اظهر تبریزی» و «شیوة متفرقه» اشاره کرد. رقابت‌ها و همراهی‌هایی بین این شیوه‌ها وجود داشت. این سنخ‌شناسی بر اساس جنبه‌های تخصصی خط‌شناسی و استاد - شاگردی تنظیم شده است. پژوهش حاضر نشان داده است که نمی‌توان دورة ترکمانی را به سبب کوتاهی حاکمیت سیاسی نادیده گرفت. هدف مقاله، نشان‌دادن تداوم سنت خوش‌نویسی فراتر از مرزها و دربار تیموریان است. پیشرفت خوش‌نویسی در سلسله‌ها، با پیشرفت دورة تیموری و صفوی برابری می‌کند. درضمن، منشأ اصلی خوش‌نویسی مکتب تیموری، ولایات غرب ایران بود که تاحدودی بدون تغییر به‌ ترکمانان منتقل شد و سپس زمینة شکل‌گیری مکتب صفوی را ایجاد کرد. البته، جایگاه مکتب ترکمانان را تنها نباید به‌ میانجی‌گری و ابزار انتقالی تقلیل داد، بلکه بر جنبة زیبایی‌شناسی و ظرافت قلم نیز افزوده است.