جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این مقاله به تحلیل اندیشه‌های احمد فردید، از چهره‌های جنجالی فلسفۀ معاصر ایران می‌پردازد. فردید که خود را فیلسوف می‌خواند، با ابداع مفاهیمی منحصربه‌فرد مانند «غرب‌زدگی»، خوانشی خاص و تلفیقی از فلسفۀ مارتین هایدگر و عرفان ابن‌عربی ارائه داد. او با بهره‌گیری از دانش عمیق زبان‌شناسی و توانایی خارق‌العاده در ساخت اصطلاحات نو، گفتمانی پیچیده و ابهام‌آمیز آفرید که نیم‌قرن فضای فکری ایران را تحت تأثیر قرار داد. این مقاله با بررسی سیر زندگی فردید و تشکیل «حلقۀ فردیدی» و مفاهیم محوری اندیشۀ او مانند «حکمت اُنسی» و «علم اسمای تاریخی»، نشان می‌دهد که چگونه فردید با ترکیبی ناهمگون از نظام‌های معرفتی متفاوت، موضعی رادیکال علیه تمدن غرب و مدرنیته و علوم انسانی و دموکراسی و حقوق بشر اتخاذ کرد و با قضاوت‌های تند خود، اغلب فیلسوفان شرق و غرب را به «غرب‌زدگی» متهم نمود. در‌نهایت، مقاله با مقایسه‌ای اجمالی با طه عبدالرحمن ـ متفکر مراکشی ـ این نتیجه را پیش می‌کشد که فردید را باید «فیلسوف ضدفلسفه» دانست؛ اندیشمندی که اگرچه از هوش و استعداد زبانی کم‌نظیری برخوردار بود، اندیشه‌اش فاقد انسجام منطقی و عقلانیِ لازم برای تفکر فلسفی بود. این مقاله با کسب اجازه از مؤلف محترم به فارسی گردانیده شده است.

این متن، ترجمه‌ای از فصل نخست کتاب من زاویة‌ فلسفیة اثر زکی نجیب محمود، فیلسوف مصری است که در سال ۱۹۸۲ منتشر شده است. اهمیت این تاریخ در این نکته نهفته است که این اثر در دوران دگرگونی فکری محمود نگاشته شده است؛ مقطعی که او به اعتراف خودش از تمرکز محض بر تجربه‌گرایی/پوزیتیویسم منطقی که در آثار اولیه‌اش مانند نحو فلسفة علمیة مشهود بود، فاصله می‌گیرد و مانند بسیاری از روشنفکران جهان عرب، در نتیجه دگرگونی‌های فکری پس از شکست‌های اعراب از اسراییل در پی دو جنگ ۱۹۶۷ و ۱۹۷۳ توجه خود را به میراث فکری عربی ـ اسلامی معطوف می‌کند و با نگاهی انتقادی به مدرنیته و اندیشه فلسفی غرب می‌نگرد. محمود در این متن، تحلیل جریان‌شناسانه خود از احیای حیات فلسفی در مصر را با ارجاع به ریشۀ رکود آغاز می‌کند. او منشأ ایستایی تفکر فلسفی در سرزمین‌های عربی را به تهافت الفلاسفة غزالی نسبت می‌دهد که از نگاه او درِ تفکر را برای بیش از هفت قرن بست. گشایش مجدد این باب، در میانۀ قرن نوزدهم، نتیجۀ جنبشی فراگیر بود که بنیاد خود را بر دو اصل محوری عقل و آزادی قرار داد و این کوششی بود برای رهایی از یوغ جهل، خرافه، و تعلیقه‌نویسی بر متون پیشین و آغاز خردورزی با تکیه بر تجربه و استدلال صحیح منطقی. این گزارش با تمرکز بر کوشش‌های فکری مصر پس از اوایل قرن بیستم، سه جریان عمده را به عنوان شواهد این رستاخیز معرفی می‌کند: جنبش احیای میراث: تلاشی آکادمیک و متمرکز بر تحقیق علمی و نشر متون بنیادین فلسفه اسلامی (مانند آثار کندی، ابن‌سینا، ابن‌رشد و غزالی)؛ جنبش ترجمه: جریانی برای انتقال مکاتب فلسفی غرب به زبان عربی که در آن متون ارسطو و افلاطون تا دکارت، هیوم و راسل ترجمه شد؛ پیدایش نوشته‌های تخصصی و مکاتب فکری: با تأسیس دانشگاه‌ها و تخصصی‌شدن پژوهش‌های آکادمیک فلسفی و سر‌برآوردن فیلسوفانی مانند عبدالحمید صبره، زکریا ابراهیم، و یحیی هویدی. محمود این فعالیت‌ها را کارآمدترین عامل برای بیداری عقل و تفکر انتقادی معرفی می‌کند و نتیجه می‌گیرد که رسالت نهایی فلسفه در این عصر، به سازگاری میان «آزادی و عقل» می‌انجامد.

موضوع این نوشته، لقبی ایرانی در عبارتی از سرود سریانی معروف به نام سرود مروارید است. این لقب که معادل لفظِ پساگریو در نوشته‌های مانویان به فارسی میانه است، معنایی نزدیک به «ولی عهد» دارد. در ادامه خلاصه‌ای از آرای بعضی محقّقان دربارۀ کلمۀ سارویه ترجمه شده و رأی ایلیا گرشویچ دربارۀ سابقۀ نام تخت جمشید نیز به فارسی نقل گردیده است.

نویسنده در نوشتار حاضر از چهل‌و‌دومین سلسله مقالات با عنوان نسخه‌خوانی، متن چند نسخه را بررسی کرده است. برخی عناوین این متن‌ها عبارت‌اند از تاریخ فوت یک عالم یک ضرب‌المثل عربی که نام طبرستان در آن آمده است یادداشتی از باستانی راد دربارۀ مستوفی یادداشتی دربارۀ قتل مرشد‌قلی‌خان توسط شاه عباس در شاهرود وقتی بهترین دانش‌ها را به نانوا می‌دهی، اما حتی یک نان به تو نمی‌دهد یادداشتی دربارۀ طلاق ثریا اشعار شبیب‌الاسد در ستایش امین‌السلطان گزارش مغرضانه از امیرکبیر در یک منبع معاصر ناصر خسرو در نفی معاد جسمانی گوید داستان شهادت شهید ثانی توسط یک شاهد: قطب‌الدین نهروالی

کرمان در نیمۀ اول قرن ششم هجری شاهد رفت‌و‌آمد شاعران و ادبای زیادی از سرزمین‌های دور و نزدیک بود. یکی از کسانی که در دوران حکومت سلاجقۀ کرمان به این دیار سفر کرد، شمس‌الدین احمشاد غرنوی، واعظ و فقیه قرن ششم هجری است که عماد کاتب اصفهانی در کتاب مشهور خود خریدةالقصر و جریدةالعصر نام او را در ردیف شعرای هرات آورده و از گفتار او بر‌می‌آید که این شخص، از دانشمندان بزرگ و فضلای روزگار خود بوده است. خاقانی در یکی از قصاید خود، قاضی احمشاد را می‌ستاید و از او استمداد می‌جوید. سفر احمشاد غزنوی به کرمان پیش از 545 قمری بوده است. احمشاد در چکامه‌ای عربی، صدرالدین ابوالیُمن احمد کرمانی وزیر سلطان مغیث‌الدین محمد سلجوقی (حکـ.537-551 ق) را مدح می‌گوید که بخش‌هایی از آن در کتاب عماد اصفهانی نقل شده است. در مقالۀ حاضر به معرفی احمشاد غزنوی، صدر‌الدین ابوالیمن کرمانی و فرزندش امیرفخرالدین مسعود می‌پردازیم.

مؤلف در نوشتار حاضر به معرفی یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های کتابگزار در اواخر دورۀ قاجار و اوایل دورۀ پهلوی یعنی محمد رمضانی می‌پردازد. نویسنده در این مقاله ضمن اشاره به زندگی حرفه‌ای او، می‌کوشد چگونگی شکل‌گیری کتابخانۀ شخصی محمد رمضانی و هدف بزرگی که در پس آن بوده است، یعنی راه‌اندازی یک کتابخانۀ عمومی بزرگ با نام کتابخانۀ حضرت ولی‌عصر (عج) در قم را تبیین کند. اشاره به ابعاد این کتابخانه و جایگاه و اهمیت آن در حفظ و نگهداری آثار چاپی و انتقال آن به نسل آینده از جمله مطالبی است که نویسنده در این مقاله بدان پرداخته است.

در این بخش از سلسله‌مباحث نظری در باب تاریخ ادبیات به مقالۀ «مفهوم تکامل در تاریخ ادبیات» اثر رنه ولک می‌پردازیم. او در این مقاله که آن را در اواخر دهۀ 1950 نوشته به‌مرور و بررسی آرایِ موجود در جهان غرب دربارۀ مسئلۀ تغییر و تحول در ادبیات و به‌ویژه مقولۀ تکامل و انواع آن پرداخته است. رنه ولک می‌پرسد هنر و به ‌طور اخص ادبیات، چگونه در طی قرن‌ها تغییر می‌کند؟ آیا تغییر آثار ادبی به سمت کمال و رو به جلو است؟ آیا این تغییرات دوری هستند و از مراحلی چون تولد و بلوغ و مرگ می‌گذرند؟ آیا تغییرات آثار ادبی را براساس ویژگی‌های اقتصادی و اجتماعی می‌توان پیش‌بینی کرد؟ آیا این تغییرات تصادفی یا دلبخواهی هستند؟ او در این مقاله می‌کوشد با بررسی انتقادی آرای فیلسوفان و نظریه‌پردازانی چون ارسطو، شلگل، هگل، داروین، آلکساندر ورسلوفسکی، یان ماکاراوفسکی و بسیاری دیگر، به سؤال‌های فوق پاسخ دهد و درنهایت از انگارۀ خود که صرفاً مبتنی بر استقلال آثار ادبی است، سخن بگوید. ولک ادبیات را شیئی زیبایی‌شناختی می‌داند و سخن‌گفتن دربارۀ ارزش ادبی و تاریخ ادبیات را جز با مصطلحات و مفاهیم مربوط به هنر و ادبیات جایز نمی‌داند.

این مقاله به بررسی ترجمه‌های قرن هفدهم از کتاب گلستان سعدی، شاعر نامدار ایرانی به زبان‌های اروپایی از جمله نسخۀ فرانسوی آندره دو ریه، ترجمۀ لاتین گئورک گِنتیوس و نسخه‌های آلمانی فریدریش اُخسنباخ و آدام اولئاریوس می‌پردازد. گلستان که مشتمل بر حکایات کوتاه اخلاق‌محور، سخنان حکمت‌آمیز، امثال و مضامین عرفانی است، نقش محوری در معرفی اندیشۀ ایرانی به مخاطب اروپایی در عصر اولیۀ مدرن ایفا کرده است و بعدها بر آثاری چون دیوان غربی ـ شرقی گوته و نامه‌های ایرانی مونتسکیو تأثیری ژرف نهاد.

بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی همواره مورد توجه خاص سلاطین صفوی بود و مقامات دولتی و نظامی نیز به همین دلیل به آن توجه می‌کردند و اموال قابل توجهی را بر آن وقف کردند؛ از جمله قرآنی که ابوالقاسم‌بیگ ایواغلی شاملو از رجال دوره شاه عباس صفوی (حک. ۹۹۶- ۱۰۳۸ ق) در دهه اول رجب ۱۰۳۰ قمری بر آنجا وقف کرده بود. این قرآن پیش‌تر چند بار معرفی و حتی بخش‌هایی از آن منتشر شده است؛ اما در هیچ‌یک از آنها هویت نویسندۀ وقف‌نامه‌اش مشخص نشده است. این مقاله نشان می‌دهد وقف‌نامۀ این قرآن به انشاء و خط شیخ بهایی (د. ۱۰۳۰ق) عالم مشهور دوره صفوی است.

در کارنامۀ اردشیر بابکان دو قطعۀ نجومی آمده است که هر دو در روند داستان و رسیدن اردشیر به سلطنت مؤثرند و با نشان‌دادن اینکه او به حکم فلکی بر اردوان چیره شده است، مؤید مشروعیت حکومت او هستند. مترجم روسی کارنامۀ اردشیر، الگا چوناکووا و همکارش شربانووسکی، براساس توصیف آسمان در این دو قطعه سعی کرده‌اند با معیارهای نجومی تاریخ دقیق تألیف قطعات مذکور و نیز تدوین نهایی متن کارنامۀ اردشیر را تعیین کنند. آنتونیو پانایینو در مقالۀ حاضر ضمن نقد این روش، نشان داده است که اطلاعات نجومی این دو قطعه برای تاریخ‌گذاری نجومی دقیق کافی نیست و محتوای آنها موضوعی رایج در نجوم احکامی و اختربینی آن دوران بوده است و با آنچه در کتب دورتیوس درباب بندگان گریخته از ارباب آمده همخوانی دارد.