جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

امام حسین(ع) در سال چهارم هجری متولد شد. آن حضرت در دوران حیات خود، شاهد بسیاری از حوادث تاریخی بود. پس از شهادت امام علی(ع) و امام حسن(ع) بسیاری از مردم، به‌ویژه مردم کوفه و عراق با نامه‌نگاری فراوان، آن حضرت را به سوی خود دعوت کردند. پس از به خلافت رسیدن یزید، امام(ع) از بیعت با وی امتناع کرد. در این نوشتار علل و عوامل وقوع حادثه عاشورا و چرایی و اهداف قیام امام حسین(ع) بررسی شده‌است. همچنین تأثیر این واقعه تاریخی، بر جنبش‌های‌اسلامی و غیر اسلامی‌که در طول تاریخ به وقوع پیوست، مورد بررسی قرار گرفته است و در نهایت دیدگاه دانشمندان و بزرگان ادیان و مذاهب درباره علل و چرایی قیام امام حسین(ع) مطرح شده‌است.

واقعه اربعین حسینی در سایه ولایت و ولایت‌مداری تبیین می‌شود. در این نوشتار با استناد به آیات و روایات به صورت تحلیلی- تبیینی سعی بر آن بوده تا این واقعه به نحو شایسته بررسی و تحلیل شود. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که پدیده اربعین حسینی روشنگر مکتب اسلام و بیانگر فرهنگ عاشورایی است. ایّام اربعین تداعی‌گر واقعه کربلا است. واقعه‌ای که تمام عالمیان در عزای آن ماتم گرفته و پیوسته گریستند. در این ایام همه زائران از اقصی نقاط جهان به سوی مقصدی واحد حرکت می‌کنند. از آنان فریاد عدالت‌خواهی و بیزاری از شرک، کفر، ظلم و فساد به عرش الهی می‌رسد. شعائر اربعین سرشار از مکارم اخلاقی است و به همگان از هر دین و مسلکی که باشند، انسانیت را تعلیم می‌دهد. با استناد به این نتایج می‌توان گفت که پدیده اربعین به ما می‌آموزد که رشد و تعالی آدمی تنها با ولایت‌مداریِ حجت خدا در روی زمین به کمال می‌رسد. در حقیقت، جانشین خداوند متعال، مظهر سلطه و قدرت عادلانه الهی است و همه فعالیت‌های فکری و عملی را رهبری و تدبیر می‌کند. در مقابل ولایت طاغوت و شیطان و پذیرش آن عین گمراهی و ضلالت است. با ولایت خداوند و جانشینان او، اتحاد، انسجام و استقلال مسلمین عملاً تبلور می‌یابد.

نهضت اعجازگونه، بی‌بدیل و حیات‌بخش امام حسین(ع) از آغازین روز واقعه، عبرت‌ها، پیامدها و نتایج فراوانی در پی داشت و طرفداران زیادی از ملل و مذاهب مختلف به خود جلب کرد. هر حرکت و قیامی نیازمند پشتوانه دینی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و نظامی است. درک واقع بینانه تحولات سیاسی ـ اجتماعی و کشف و استخراج پیام‌ها و عبرت‌های مستتر در نهضت‌های فراگیر مستلزم نگرش و بینش تاریخی است تا تبیین‌گر نهضت و هسته اصلی قیام باشد. نهضت عاشورا نیز به مثابه یک قیام تحول ساز در بستر تاریخ، مبتنی‌بر نظام اندیشه‌ای و تحلیلی امام حسین(ع) به وقوع پیوست. پرسش‌های اصلی پژوهش آنست که در دوران نهضت، حضرت چه تفکر سیاسی را دنبال می‌کردند و مردم در این مسیر چه افکاری داشتند؟ بر این اساس نوشتار حاضر با استفاده از منابع کتابخانه‌ای اندیشه‌های سیاسی در نهضت امام حسین(ع) را مورد بررسی قرار داده است.

فلسفه قیام امام حسین(ع) و عاشورا از جمله مباحثی هستند که مورد بررسی بسیاری از مستشرقان قرار گرفته است. بررسی نقادانه آرای مستشرقان درباره نهضت حسینی، افزودن رفع شبهات مطرح شده می‌تواند موجب معرفی همه جانبه و عالمانه نهضت امام(ع) شود. نوشتار حاضر با روش انتقادی به بررسی دیدگاه‌های آنتوان بارا پرداخته است. برخی از نظریات آنتوان بارا درباره قیام عاشورا با مبانی فکری شیعه سازگار است. او در علل قیام امام حسین(ع) به دو عامل انحراف امت و قضای حتمی پروردگار اشاره می‌کند. با این حال آنتوان بارا به مواردی چون بیعت خواهی یزید و دعوت مردم کوفه و اقامه حجت بر ایشان توجهی نکرده است. او هدف قیام امام حسین(ع) را به جاودانه کردن اسلام با شهادت و ایستادگی در برابر ظلم محصور می‌کند؛ در حالی‌که رسوا کردن ظالمان، مبارزه با ظلم و تشکیل حکومت اسلامی از اهداف بنیادین حضرت بوده‌است.

تورستن هیلن پژوهشگر تاریخ دین سوئدی در کتاب واقعه عاشورا با تأثیرپذیری از ساختارگرایی لوی استروس تقابل بین دو جبهه خیر و شر را با اتکا به گزارش تاریخ طبری از واقعه عاشورا توضیح داده است. هیلن واقعه عاشورا را در قالب اسطوره فهمیده است و از این جهت کتاب واقعه عاشورا، یک کتاب تاریخی نیست که قصد داشته باشد واقعیت عاشورا را توضیح دهد بلکه نویسنده بیشتر به‌دنبال آن است که ذهنیت تاریخ نویسی طبری از واقعه عاشورا را روایت کند. در مقاله حاضر سعی بر آن است که امکانات و محدودیت‌های خوانش ساختارگرایانه هیلن مورد سنجشِ انتقادی قرار گیرد. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که اگر سه‌گونه روایت‌پردازی اسطوره‌ای، سیره‌ای و عامیانه‌ ملاک قرار گیرد، گزارش هیلن در قالب روایت‌پردازی سنت و سیره قرار می‌گیرد نه قالب روایت‌پردازیِ اسطوره‌ای. بنابراین برای خوانش دقیق و کامل‌تر واقعه، بهتر است از تحلیل اسطوره به تحلیل سنت و سیره تغییر مسیر داد.

روایات عاشورایی از جمله بسترهای مهم کاربست قاعده «تسامح در ادله سنن» است. کثرت تسامح در نقل‌های ضعیف مربوط به واقعه عاشورا در مقایسه با روایات حوزه فقه و اعتقاد، نشانگر سختگیری کمتر نویسندگان کتب مقتل در نقل وقایع کربلاست. این پژوهش با تتبع در روایات عاشورایی، به دنبال واکاوی آسیب‌ها و ره‌آوردهایی است که تسری قاعده «تسامح در ادله سنن» در حوزه نقل‌های عاشورایی بر جای گذارده است. در این پژهش برای کاربست این قاعده، راه‌کارهایی چون پرهیز از نفی بدون تحقیق و ارزیابی جوانب مختلف روایات مقاتل پیشنهاد شده‌است.