جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

خودشفقتی یا مهربانی با خویشتن فضیلتی اخلاقی در قرآن کریم و در روان­شناسی، یک سازۀ مثبت بنیادین به شمار می‌آید. تأکید بر پذیرش خود، عبور از شکست‌ها بدون انزوا و سرزنش افراطی خویشتن اگر دقیق و صحیح فهم نشود، می‌تواند این فضیلت نیکو را به برخی ویژگی‌های ناشایست اخلاقی و روان­شناختی مشتبه سازد. مسئلۀ پژوهش حاضر استخراج مفاهیم قابل خلط با خودشفقتی در قرآن و روان‌­شناسی و تبیین تمایزات میان آن­‌هاست. به این منظور، در مرحلۀ نخست، آیات ناظر به هرگونه تعامل با خود استخراج شده و موارد دارای دو شرط اشتراک ضمنی با خودشفقتی و مذموم بودن اخلاقی، در دامنۀ تحلیل قرار گرفت. در مرحلۀ دوم، موارد یادشده در دو حیطۀ قرآنی و روان­‌شناختی تبیین شده و تمایزات آن­ها با «شفقت بر خود» تحلیل شد. حاصل پژوهش، دستیابی به دو رذیلۀ عمدۀ قابل خلط با خودشفقتی بود که عبارت­‌اند از: تکبّر (با شبکۀ مفاهیم خودشیفتگی، خودپرستی و خودخواهی) و خودفریبی که هر دو به­‌رغم شباهت سطحی با خودشفقتی، تمایز جدّی با آن دارند. امّا عزّت­‌نفس که از دیدگاه برخی روان­‌شناسان در تقابل با خودشفقتی مطرح شده، در گفتمان قرآنی، با آن هم‌­سو و قابل جمع شناخته شد.

مفسران فریقین ذیل آیۀ "اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ..." (مائده/ 3) در گذر تاریخ، دیدگاه‌‌‌‌‌‌های مختلفی مطرح کرده‌­اند که بعضی هم‌پوشانی داشته و بعضی به‌­طور کامل متمایزند. با بررسی آرای تفسیری، گاه مشاهده می‌­شود که یک نظر تفسیری با اقبال بیشتری مواجه شده و در برخی قرون اوج گرفته و درمقابل، دیدگاه دیگری تضعیف شده است. در این میان، مفسرانی نیز وجود دارند که برخلاف جریان‌‌‌‌‌‌های تفسیری زمانه، حتی متمایز از رویکردهای مکتبی خود، نظری را برجسته کرده‌‌‌‌‌‌‌اند. تأمل در این نوع مواجهۀ مفسران با آیه یادشده، ضرورت انجام پژوهشی دقیق با رویکردی کمّی و سپس کیفی­‌سازی نتایج برای فهم آرای تفسیری را دوچندان می­‌سازد. پژوهش حاضر به چگونگی ارتباط میان حجم اقوال مفسران و فرازوفرودهای تاریخ پاسخ داده است. یافته‌‌‌‌‌‌های پژوهش از وجود ارتباطی معنادار میان نوسانات مقیاس حجمی اقوال مفسران و تحولات تاریخی عصرشان حکایت دارد؛ ازاین‌­رو بسته به شرایط حاکم بر جامعه، اقوال مفسران با رویکردهای متفاوتی ازجمله سکوت، تقیه، رشد مباحث تفسیری و ... مواجه بوده است. توضیح مطلب اینکه برای نمونه در دوره‌­های بحرانی و جنگ مانند حملۀ مغول یا دورۀ سلاجقه، فرصت مباحثات علمی فراهم نبوده و آثار تفسیری کم­رنگ شده است؛ اما در زمان قدرت سیاسی هریک از دو گروه افزون بر افزایش حجم تفاسیر، مفسران در مقام نقد و پاسخ­‌گویی به نظرات گروه مقابل برآمده‌­اند؛ مانند دورۀ ایلخانان و صفویه که حجم تفاسیر شیعه دربارۀ ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) به‌علت موقعیت اجتماعی و سیاسی رشد محسوسی داشته است.

زبان‌شناسیِ شناختی یکی از مهم‌ترین رویکردهای زبان‌شناسی مدرن به‌شمار می‌آید که میان زبان و اندیشه، ارتباط معناداری برقرار می‌کند و دامنۀ مباحث آن نظریه‌های مختلفی را دربرمی‌گیرد. ازجملۀ این نظریه­‌ها نظریۀ طرح­واره‌های تصویری است که در زبان‌شناسی شناختی، به‌عنوان ساختارهایی جسمانی‌شده برای بازنمایی مفاهیم انتزاعی شناخته می‌شوند. در قرآن کریم، مفاهیم انتزاعی بسیاری وجود دارد که در قالب مجموعه‌ای از مفاهیم عینی بیان شده‌اند. بررسی این مفاهیم به مخاطب در فهم و درک صحیح‌تر فرهنگ قرآنی یاری می‌رساند. پژوهش پیش رو داستان حضرت موسی(ع) در سورۀ قصص را از دیدگاه زبان‌شناسی شناختی و با تأکید بر نقش طرح­واره‌های تصویری تحلیل و تبیین کرده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که طرح­واره‌های حجمی مانند تصویرسازیِ دل مادر حضرت موسی(ع) و دیگر نشانه‌های الهی، طرح­واره‌های حرکتی مانند ترسیم مسیرهای رشد و تعالی و نیز طرح­واره‌های قدرتی­ چون نمایش موانع و حمایت‌های الهی موجب عمیق­‌تر شدن تأثیرگذاری پیام قرآنی بر ذهن و قلب مخاطبان شده است. همچنین پژوهش حاضر نشان‌دهندۀ هنرمندی بی‌­مانند قرآن در بهره‌گیری از مفاهیم حسّی برای تسهیل درک و فهم معنا و افزایش تأثیرگذاری آن بر شنونده است.

پژوهش حاضر با هدف بهره‌گیری از نظریه‌های نوین زبان‌شناسی در تحلیل متون دینی، به بررسی روان‌شناختی کنش گفتاری سورۀ انشقاق بر پایۀ نظریۀ جان سرل می‌پردازد. این پژوهش با رویکرد تحلیلی و تمرکز بر نظام گفتمانی و بافت زبانی می­‌کوشد زمینه­‌های تازه­ای برای فهم عمیق‌تر سوره‌ها و آموزه­‌های قرآنی فراهم آورد. سه نظام گفتمانی موجود در سورۀ انشقاق بر تلاش­ مداوم و مستمر انسان در زندگی و نقش این تلاش‌ در شکل‌گیری سرنوشت نهایی او در ملاقات با خدا تأکید کرده و آن را مورد بازنمایی قرار می­‌دهند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که کنش‌های اظهاری و عاطفی، به­‌ترتیب، از بیشترین بسامد و تأثیر در گفتمان این سوره برخوردارند. کنش اظهاری بر ضرورت پذیرش تحولات بنیادین و آمادگی برای ملاقات نهایی با خداوند تأکید دارد و در مقابل، کنش عاطفی به برانگیختن احساسات عمیق‌تر و بیان وضعیت مطلوب و بحرانی نیکوکاران و گناهکاران می‌پردازد. درمجموع، کنش اظهاری جنبۀ آمادگی و کنش عاطفی جنبۀ ارائۀ وضعیت انسان را نمایان می‌سازد.

کنایه کاربست لفظ در غیر معنای حقیقی، همراه با قرینه است تا بر بلاغت سخن بیفزاید. سورۀ یوسف، از نظر روایتگری، به­‌عنوان یکی از برجسته­‌ترین سوره‌های قرآن شناخته می‌­شود؛ ازاین‌­رو انتظار می‌رود که کنایات به‌­کاررفته در آن نیز از چنین ویژگی‌ بلاغی‌ای برخوردار باشند. مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر به‌دست‌ آوردن نوع و ویژگی‌های این کنایات است. آزمون پیش­‌فرض یادشده هدف راهبردی ایجابی و اکتشافی پژوهش است تا از این طریق خصایص بلاغی و متمایز کنایات به‌­کاررفته در سورۀ یوسف آشکار شود. براین­‌اساس پژوهش در مقام پاسخ به این پرسش است که چه نوع کنایاتی در سورۀ یوسف به‌کار رفته است؟پژوهش حاضر با استفاده از روش تحلیلی و بازخوانی آیات می‌کوشد تنوع و خاستگاه کنایات در سورۀ یوسف را معرّفی کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که برخی از این کنایات از ادب عصر جاهلی نشئت گرفته و برخی دیگر به­‌طور اختصاصی به­‌وسیلۀ زبان قرآن نوآوری شده‌اند. نوآوری‌ صورت­‌گرفته این امکان را فراهم آورده که قرآن بتواند از کارکرد حدّاکثری کنایه در ترسیم و تصویر مفاهیم چندوجهی، پیچیده و عرفی بهره‌مند شود. اهمیت پژوهش در این است که نشان می‌دهد کنایات در زمان نزول، بخشی از گفتمان معمول مردم بوده و قرآن نیز با بلاغت خود از این ابزار زبانی بهره‌ برده است.

مسئلۀ معنای زندگی یکی از اساسی‌ترین دغدغه‌های وجودی انسان معاصر است که در نقطۀ تلاقی دین، فلسفه و روان‌شناسی معنا می‌یابد. پژوهش حاضر با رویکردی وجودی و با روش تحلیلی، به بررسی نسبت میان ایمان و معنای زندگی در قرآن کریم پرداخته و می‌کوشد نشان دهد که ایمان در منطق قرآنی نه صرفاً گزاره‌ای اعتقادی، بلکه تجربه‌ای وجودی است که زندگی انسان را از سطحی زیستی به سطحی معنادار، اخلاقی و هدفمند ارتقا می‌دهد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که ایمان قرآنی، با ساختاری چندساحتی (شناختی، عاطفی، رفتاری و هستی‌شناختی) منشأ آرامش، امید، پایداری در برابر رنج، و معنا در دل بحران‌هاست. ایمان در این نگاه، هم ابزار تفسیر رنج و مرگ است و هم بنیان امید به آینده‌ای متعالی؛ به‌گونه‌ای که مرگ از تهدیدی پوچ به افقی برای لقای الهی تبدیل می‌شود. یافته‌­ها همچنین نشان می‌دهد که ایمان، نوعی بازسازی افق وجودی انسان است که از طریق مواجهه با خداوند، خود و هستی، زیستنی اصیل و معناگرایانه را ممکن می‌سازد. سرانجام نیز روشن می‌شود که ایمان در قرآن نه‌­تنها شرط نجات اخروی، بلکه راهی برای بودنِ معنادار در جهان است؛ زیستی که حتّی رنج و فناپذیری را در پرتو معنا و امید بازتعریف می‌کند.