جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

بخش مهمی از دگرگونی‌های زمانۀ کنونی ما به مناسبات اجتماعی و شهری مرتبط است. چنین تغییراتی را باید فراتر از رویکرد سنتی به فلسفه و در رابطه با جامعۀ شهری و مناسبات مادی و فرهنگی مرتبط با آن جست‌وجو کرد. در رویکرد فرافلسفی، واقعیت شهری یک برساخت اجتماعی یا سیاسی-اقتصادی است و همچنین نیرویی مولد است که روابط اجتماعی را توأمان در سطوح مادی و فرهنگی تولید و بیان می‌کند. فلسفه به‌شکلِ سنتی همواره مفاهیم خود را از بسترها و کالبدهای عینی جدا کرده و در پی تمامیت‌سازی و این‌همانی بوده است. فرافلسفۀ لوفوری تحمیل چنین تمامیت غیربدنمند و عقلانیت انتزاعی بر شهر را انکار می‌کند و، به‌‌منظورِ برقراری رابطه با واقعیت، شکل‌های مستقل و خودجوش عملی و مادی را در بطن زندگی روزمرۀ شهری خلق می‌کند. هدف از این پژوهش، کاوش در بینش‌های فرافلسفی لوفور دربارۀ مفهوم سیاست فضا و نقش آن در بازتعریف و آفرینش مجدد در فضای شهر است. در این راستا، غلبه بر مفهوم سنتی فضا و ارائۀ مفهومی پویا و عاملیت‌گرایانه از آن به‌عنوانِ مؤلفه‌ای محوری در تحقق فرافلسفه مطرح می‌شود که در خلال آن رویکردهای انضمامی، عملی و بدنمند از فضا تحقق می‌یابد. پرسش محوری پژوهش حاضر این است که لوفور چگونه با طرح فرافلسفه به‌عنوانِ ابزاری برای نقد فلسفۀ سنتی توانسته است درکی عمیق‌تر از رابطۀ میان سوژه و فضا ارائه دهد و به تعریفی نو از شهر مدرن دست یابد؟ همچنین چه فرصت‌هایی پیش‌روی این خوانش وجود دارد؟ فرافلسفه در این معنا در پی یافتن برهه‌هایی است که در آن شهر به‌منزلۀ محصول پراکتیس جمعی شهروندان تحقق یابد، نه مطابق رویکردهای متافیزیکی پدیده‌ای ازپیش‌متعین‌فرض‌شده که همواره گفتمان‌های مسلط بر آن‌ها تحمیل شوند.

بعضی فیلسوفانِ معاصر دربارۀ فلسفه و نسبت‌اش با تاریخِ فلسفه ادعایی را مطرح کرده‌اند که «برنهادِ تاریخیتِ فلسفه» نامیده شده‌است. در بخشِ نخستِ مقاله تقریرهای مختلف از این برنهاد را ایضاح و دسته‌بندی می‌کنم و نشان می‌دهم که این تقریرها را می‌توان در دو دستۀ تقریرهای فرایندمحور و تقریرهای فراورده‌محور قرار داد. در بخشِ دومِ مقاله دلایلی را که حامیانِ برنهادِ تاریخیتِ فلسفه در دفاع از ادعاهای خود اقامه کرده‌اند بررسی می‌کنم. نخست دلایلِ مدافعانِ تقریرِ فراورده‌محور را شرح می‌دهم و نشان می‌دهم که خودِ تقریرِ فراورده‌محور شاملِ دو ادعاست. سپس دلایلِ دلایلِ حامیانِ تقریرِ فرایندمحور را بررسی می‌کنم. دو روایتِ معتدل و رادیکال را معرفی می‌کنم و در ادامه توضیح می‌دهم که روایتِ معتدل جای چون و چرای چندانی ندارد، اما روایتِ رادیکال بحث‌برانگیز است. دو دلیل در دفاع از روایتِ رادیکالِ تقریرِ فرایندمحور اقامه می‌کنم و در ادامه دو استدلالِ متقابلِ احتمالیِ منتقدانِ برنهادِ تاریخیتِ فلسفه را شرح می‌دهم. در بخشِ سومِ مقاله دربارۀ لوازمِ برنهادِ تاریخیتِ فلسفه بحث می‌کنم. پرسشِ مهمِ این بخش این است که حتی اگر روایتِ رادیکالِ تقریرِ فرایندمحور موجه باشد، از آن چه لوازمِ معرفت‌شناختی می‌توان استنتاج کرد؟ در نتیجه‌گیری یافته‌های تحقیق را خلاصه می‌کنم و توضیح می‌دهم که برای بحثی گسترده‌تر و نظام‌مندتر دربارۀ برنهادِ تاریخیتِ فلسفه باید ایدۀ تاریخ‌گرایی و منابعِ مربوط به آن را مطالعه کرد.

فلسفۀ تحلیلی در سال‌های اخیر با چالش‌های روش‌شناختی گوناگونی مواجه بوده است. در مقالۀ حاضر، ابتدا دو مورد از این چالش‌ها به بحث گذاشته می‌شود که دو روش مرکزی فلسفۀ تحلیلی را زیر سؤال می‌برند، یکی معطوف به روش تحلیل زبانی و دیگری معطوف به روش آزمایش فکری. در ادامه به معرفی مهندسی مفهومی به‌منزلۀ یک روش نوپا که برای غلبه بر چالش‌های روش‌شناختی فلسفۀ تحلیلی طراحی شده است می‌پردازیم. پس از تقریر کلیات این رویکرد، پاسخ‌های آن به دو چالش بالا را بحث می‌کنیم و از معقولیت آن‌ها دفاع می‌نماییم. افزون بر این، ما دو ایدۀ تازه را نیز درموردِ مهندسی مفهومی به اشتراک می‌گذاریم، یک ایده یک صورت‌بندی‌ جامعِ پنج‌مرحله‌ای از مهندسی مفهومی است که نسبتِ آن را با برخی حوزه‌های مرتبط همچون زبان‌شناسی و فلسفۀ آزمایشی به تصویر درمی‌آورد. دومی پاسخی تازه به چالش معطوف به آزمایش فکری است که نگرانی‌های پاسخ کنونی در موردش مطرح نشود. بدین‌ترتیب، مقالۀ حاضر نه‌تنها ادبیات مهندسی مفهومی را برای نخستین بار به زبان فارسی معرفی می‌کند بلکه آن را یک گام نیز به جلو می‌برد.

در دهه‌های اخیر، متامتافیزیک به عرصه‌ای مهم برای بررسی روش‌شناسی و موضوع متافیزیک در سنت تحلیلی تبدیل شده است. رویکردهای طبیعی‌گرایانه تلاش می‌کنند متافیزیک را با علوم طبیعی هم‌سو سازند. در مقابل، شماری از فیلسوفان چون جاناتان لو از استقلال متافیزیک دفاع می‌کنند و آن را پژوهشی عقلانی و پیشینی در باب امکان‌های متافیزیکی می‌نگرند، به‌طوری‌که مساهمت علم در این میان، به‌تعبیری، در تعیین مصادیق صادقِ این امکان‌ها خواهد بود. در حوزهٔ فلسفهٔ زمان، علی‌رغم ارجاعات پراکنده به این حوزه، معدود آثاری چون اثر اخیر هتر دایک به‌طور مستقیم به طبیعی‌سازی متافیزیک زمان می‌پردازند. این مقاله از رویکردی غیرطبیعی‌گرایانه به متافیزیک زمان دفاع می‌کند و ضمن بررسی امکان‌های مختلفِ تعامل علم و متافیزیک، سه رویکرد اصلی طبیعی‌گرایانه را مدنظر قرار می‌دهد: الف) متافیزیک به‌مثابه نظریه‌ای برگرفته از علم، ب) متافیزیک در خدمت علم، و ج) رویکرد میانه‌روانه با پذیرش استقلال نسبی متافیزیک. در این مقاله کوشش بر آن است که نشان داده شود این رویکردها در مواجهه با متافیزیک زمان با چالش‌هایی روبه‌رو هستند و در نهایت، ناتوان از کنار گذاشتن یا فاصله گرفتن از تلقیِ لویی متافیزیک به‌عنوان علمِ امر ممکن‌اند.

تأمل و ارزیابی انتقادی در ماهیت فلسفه فرافلسفه خوانده می‌شود. یکی از رویکردهای مهم فرافلسفی، بینشی است که براساسِ آن نه‌تنها تعارض نظر و عمل از بین نرفته و، به‌ویژه، با اولویتِ نظر بر عمل فیصله نمی­یابد بلکه این مقتضیات عملی است که بر ساحت نظرورزی تأثیر می‌گذارد و گاه تعیین­کننده می­گردد. به‌طورِ خاص، خوانش جدید از پراگماتیسم با تأکید بر مسئلۀ زبان در این حوزه جای می­گیرد. در این راستا، ریچارد رورتی به بازبینیِ مفروضاتِ سنتیِ فلسفه در معنای عام و کلاسیک آن می‌پردازد و نشان می­دهد که چگونه بازتعریف فلسفه در دوران متأخر تحت‌تأثیر حوزه­های گوناگون معرفتی ازجمله علم تجربی بوده است. در اینجا رابطۀ عمودی بین فلسفه با دیگر معرفت­های بشری رنگ می‌بازد و فلسفه در ارتباطی افقی و تعاملی با معرفت‌های متعدد بشری قرار می­گیرد. در فلسفۀ سیاسی پراگماتیسم جدید، به‌سببِ نگرش شالوده­شکنانه، مقولاتی همچون خیر، حقیقت و بسیاری دیگر از مفاهیم زیربنایی فلسفی مورد بازخوانی مجدد قرار می­گیرند. یکی از مفروضات این دیدگاه آن است که منازعات نظری بین بینش­های مختلف رفع‌شدنی نیستند و به‌جایِ تلاش برای اتمام یا الغای تعارض باید، با تکیه بر همبستگی در جامعه، به امکان مدیریت آن‌ها اندیشید. تحقق چنین امری مستلزم بازاندیشی در کارکرد فلسفه در نسبت و تعامل با امر سیاسی است. بدین منظور، پراگماتیسم جدید، با نقد فلسفۀ انتزاعی، رویکردی انضمامی اتخاذ نموده و به جای تمرکز بر عقل و ارادۀ آزاد در نظام­های فلسفی کلاسیک، اموری همچون غرایز و امیال آدمی را در کانون تأملات خویش قرار داده است.

بخش رو به گسترشی از ادبیات متافیزیکی اخیر تلاش می‌کند به این سؤال پاسخ دهد که واقع‌گرایی متافیزیکی چیست. تئودور سایدر در اثرش، نوشتن کتاب جهان، شرحی از واقع‌گرایی ارائه می‌دهد که بر مفهوم ساختار مبتنی است. سایدر با تعمیم ایدۀ طبیعی‌بودن محمول‌ها نزد دیوید لوئیس تلاش می‌کند نشان دهد که علاوه بر محمول‌ها مقوله‌های دستوری دیگری، ازجمله سورها، هم می‌توانند بنیادی یا غیربنیادی باشند. در این مقاله، من نگاهی خواهم انداخت به اینکه ساختار چیست و چه استدلال‌هایی به سود آن ارائه شده است. تمایز میان هستی‌شناسی و ایده‌شناسی برای فهم آنچه سایدر از ساختار مدنظر دارد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. درکی که سایدر از پژوهش متافیزیکی دارد گسترۀ پژوهش ایده‌شناختی را توسعه می‌دهد و بر اهمیت نظری آن می‌افزاید. من استدلال خواهم کرد که مفهوم ساختار به‌مثابۀ ایده‌شناسی مبهم و ابتنای واقع‌گرایی متافیزیکی بر آن با مشکلاتی مواجه است.

شکل‌گیری حوزه‌ای پژوهشی با نام «فرافلسفه» بیش از هر چیز معلولِ بحرانی است که فلسفه در عصر حاضر برای اثبات اصالت و توجیه کارآمدی خود با آن مواجه است. اما همین امر می‌تواند مزایایی برای فکر فلسفی به همراه داشته باشد. ازجمله اینکه بستر مناسبی برای بازخوانی نظام‌مند و مسئله‌محور از تاریخ فلسفه فراهم آورد. در این مقاله، تلاش بر این است که، در قالب چارچوب و الگوهای طرح‌شده در فرافلسفه، مروری بر رئوس اندیشۀ هایدگر صورت گیرد و مزایا و امکانات مندرج در آن جهت مشارکت در مباحث جاری فلسفه تبیین شود. در این راستا، ابتدا، ضمن مرور بر چهار رویکردی که محققان فرافلسفه به‌عنوانِ الگوهای کلی در فلسفه‌ورزی معرفی کرده‌اند، از نسبت تفکر هایدگر با هریک از این موارد پرسش می‌کنیم. این الگوها به‌ترتیب عبارت‌اند از: افلاطون‌گرایی، فلسفه به‌مثابۀ منطقِ علم، فلسفه به‌مثابۀ پژوهشی استعلایی و فلسفه به‌مثابۀ جهان‌بینی. در ادامه، باتوجه‌به مباحث جاری دربارۀ نسبت فلسفه با «روش‌شناسی»، تلقی هایدگر از چیستی فلسفه را، با تمرکز بر مسئلۀ «روش»، بازخوانی می‌کنیم و در انتها نیز، باتوجه‌به موارد قبل، ملاحظاتی دربارۀ تکوین دوگانۀ قاره‌ای و تحلیلی در فلسفۀ معاصر و نقش هایدگر در ایجاد و تعمیق این گسست بیان خواهیم کرد و این بازاندیشی را مقدمه‌ای قرار می‌دهیم برای بحث از امکانِ وحدت و تألیف بین این دو جریان در عصر حاضر.