جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسئله مرکزی این مقاله بر این پرسش استوار است که سهروردی چگونه اندیشۀ سیاسی­اش را باتوجه‌به وضعیت جهان موجود تأسیس می­کند؟ و نه آنچنان که مشهور است مبتنی بر مناسبات جهان خیالی. به‌زعمِ نگارندگان، با مطالعۀ دقیق اندیشۀ سیاسی سهروردی متوجه می‌شویم که او فلسفۀ اشراقی و به‌ویژه دیدگاه سیاسی­اش را در پاسخ به مسائل و بحران­های سیاسی و اجتماعی زمانه تأسیس می­کند. او مهم­ترین مشکل سیاستِ زمانۀ خود را در تغلبی بودن آن می­داند و، با توسل به دیدگاه خود، منطق سیاست اشراقی را در مقابل سیاست تغلبی توضیح می­دهد. در این مقاله می‌کوشیم نشان دهیم که او چه امکانات مفهومی‌ای را برای مقابله با دیدگاه تغلبی زمانۀ خود تدارک می­بیند و باتوجه‌به این امکانات مفهومی چگونه با عمارت دستگاه تغلبی مقابله می­کند؟ روش پژوهش در این مقاله توصیفی–تحلیلی است. یافته­ها و نتایج نوشتۀ حاضر این است که او در سیاست اشراقی به دنبال مؤلفه‌هایی است که ازطریقِ آن‌ها ساختار سیاست تغلبی را به چالش بکشد. سیاست اشراقی با محوریت تعاون جمعیِ مبتنی بر نظام نیازها، استنتاج امر سیاسی از درون نظام نیازها، مصلحت عمومیِ برآمده از ساختار عقلانی جهان، عدالت جمعی و اخلاق مدنی و سیاسی، نظام سیاست اشراقی را درمقابلِ سیاست تغلبی علم کند.

این مقاله به بررسی مسئلۀ طرد رنگ‌ها در رسالۀ منطقی-فلسفی ویتگنشتاین می‌پردازد. ویتگنشتاین در این کتاب تصریح می‌کند که تنها یک نوع ضرورت وجود دارد و آن ضرورت منطقی است. بااین‌حال، مسئلۀ طرد رنگ‌ها –به این معنا که دو رنگ نمی‌توانند هم‌زمان در یک نقطه از مکان قرار گیرند– چالش جدی برای این دیدگاه به وجود می‌آورد. زیرا از یک سو عطف هم‌زمان دو گزارۀ رنگی (برایِ‌مثال، «نقطۀ الف قرمز است» و «نقطۀ الف سبز است») ممکن نیست و، از سوی دیگر، به نظر نمی‌رسد که این امتناع یک تناقض منطقی باشد. تاکنون راه‌حل‌های مختلفی برای رفع این چالش پیشنهاد شده است. این مقاله، با تحلیل انتقادی راه‌حل‌های مطرح‌شده، مفهوم «ضرورت ساختاری» را معرفی می‌کند، ضرورتی که از حدود و امکان‌های ترکیبی اشیا ناشی می‌شود. سپس، در پرتو این مفهوم می‌کوشد نوعی ضرورت منطقی متفاوت از همان‌گویی را تبیین کند و نشان دهد که چگونه این تبیین می‌تواند پاسخی مناسب به مسئلۀ طرد رنگ‌ها ارائه دهد.

در پدیدارشناسیِ روزمرۀ تجربه‌های ادراکی، توجه با آگاهی بصری پیوندی تنگاتنگ دارد. به‌طورعمده، هرگاه به چیزی توجه می‌کنیم، از آن آگاه هستیم و هرگاه از چیزی آگاه هستیم، می‌توانیم توجه خود را معطوف به اجزای آن کنیم. اما این رابطه به‌طور دقیق چگونه است؟ آیا توجه شرط ضروری یا شرط کافی برای آگاهی است؟ تجربه‌های متداول نمی‌توانند به‌تنهایی پاسخی به این پرسش دهند. نیاز است که تأملات فلسفی و شواهد تجربی با یکدیگر ادغام شوند تا پاسخی قانع‌کننده یافته شود. براین‌اساس، ادعای اصلی آن است که توجه نه شرط ضروری و نه شرط کافی برای آگاهی بصری است. برای این ادعا، تنها کافی است تا یک مورد آگاهی بدون توجه و یک مورد توجه بدون آگاهی نشان داده شود. این مقاله برای آگاهی بدون توجه به مواردی از موقعیت‌های متعارف و نیز ازدحام این‌همانی استناد می‌کند و برای توجه بدون آگاهی به نمونه‌ای از نابینایی بیناگونه و آزمایشی درخصوصِ توجه مکانی. در ادامه، به‌عنوانِ حرکتی تکمیلی دیدگاه‌های مخالف معرفی می‌شوند. این دیدگاه‌ها باور دارند که توجه شرط ضروری یا کافی برای آگاهی است. تلاش می‌شود با نقد این دیدگاه‌ها از ادعای اصلی دفاع شود.

در مقیاس شتاب دگرگونی در علوم انسانی، «تاریخ مفهومی»، که در دهۀ 1970 ظهور کرده است، یک حوزۀ مطالعاتی نسبتاً نوین است و اگرچه چیزی بیشتر از نوعی روش است اما به‌سختی می‌توان آن را رشته‌ای مستقل خواند. در تاریخ مفهومی کوشش این است که گسترۀ مفاهیم از حوزۀ مطالعاتی مستقلی برخوردار باشند، همان‌طور که می‌توانیم از تاریخ اجتماعی، تاریخ سیاسی یا تاریخ اقتصادی سخن بگوییم. صحبت از هستی‌شناسی و روش‌شناسی تاریخ مفهومی هنوز هم از مسائل مطرح در مطالعات تاریخی است. در نوشتار حاضر می‌کوشم حدود هستی‌شناسی و روش‌شناسی تاریخ مفهومی را ترسیم کنم و این کار را در دو گام به انجام می‌رسانم. در گام اول ابعاد هستی‌شناختی و روش‌شناختی نظریه را معرفی می‌کنم. سپس در گام دوم کاربست این نظریه را در شماری از مقالات پژوهشگران داخلی، به‌صورتِ انتقادی، بررسی می‌کنم. این بررسی انتقادی گویای آن است که، در میان پژوهشگران داخلی، چهار مشکل اساسی در فهم و کاربست تاریخ مفهومی وجود دارد.

آزمایش‌های فکری در فلسفۀ معاصر کاربردهای مختلفی (معرفتی، توصیفی، اکتشافی) داشته‌اند. استفادۀ معرفتی از آن‌ها با هدف دریافت شهودهایی‌ست که قضاوت­های­ ناشی از آن­ها به‌عنوانِ شواهد در مقدمات استدلال‌های فلسفی به کار روند. موافقان استفاده از چنین آزمایش­هایی به تشابه قضاوت­های ناشی از آن­ها با قضاوت­های روزمره و، درنتیجه، اعتبار یکسان این دو نوع قضاوت اشاره دارند. استدلال اصلی آن­ها در این مورد دفاع همسانی است که، مطابق آن، استدلال می­کنند که قضاوت­های آزمایش­های فکری ظرفیت روان‌شناختی یکسانی با قضاوت­های روزمره دارند. از سمت دیگر، مخالفان اغلب از غیرقابل‌اتکابودن این نوع از شهودها سخن می‌گویند و تلاش می­کنند نشان دهند که این دو نوع قضاوت، اولاً، یکسان نیستند و، ثانیاً، حتی با پذیرش همسانی آن­ها، درخصوصِ اعتبارِ خودِ قضاوت­های روزمره نیز باید محتاط بود. در اینجا قصد دارم، با دسته‌بندیِ انواع اعتراضات به به‌‌کارگیری آزمایش‌های فکری و دفاع‌هایی که از چنین آزمایش‌هایی صورت گرفته است، به آن دسته از اعتراض‌هایی بپردازم که کاربرد معرفتی شهودهای به‌دست‌آمده را زیر سؤال می‌برند. قصدم آن است که، پس از معرفی این اعتراض‌ها، استدلال کنم که حتی اگر فرض کنیم که برخی انتقادات واردند، کنارگذاشتنِ این روش به دقیق‌تر شدن نتایج استدلال‌ها کمکی نخواهد کرد و، درنهایت، در بخشی از مسیر فلسفه­ورزی ناچاریم از آزمایش­های فکری استفاده کنیم و بر شهود تکیه داشته باشیم.

استعاره از مفاهیم بنیادین در فلسفه و زبان‌شناسی است که همواره موردتوجه اندیشمندان بوده است. نظریۀ استعارۀ مفهومی، که لیکاف و جانسون ارائه کرده‌اند، بر این اصل استوار است که استعاره‌ها صرفاً ابزارهای زبانی نیستند بلکه در ساختار تفکر و نظریه‌پردازی نقشی اساسی ایفا می‌کنند، به‌نحوی‌که مفاهیم انتزاعی ازطریقِ تجارب ملموس و عینی درک و پردازش می‌شوند. مسئلۀ اصلی این پژوهش کارکردِ استعاره‌های مفهومی به‌مثابۀ روشی در فرآیند فلسفه‌ورزی فیلسوفان مسلمان، با محوریّت استعارۀ «استدلال جنگ است»، می‌باشد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و ازطریقِ واکاویِ مفاهیم و استدلال‌های فلسفی در آثار فیلسوفانی چون فارابی، ابن‌سینا و ملاصدرا انجام شده است. یافته‌ها بیانگر آن است که استعارۀ «استدلال جنگ است» در قالب تعابیری همچون «دفع اعتراض»، «نقض دیدگاه» و «اقامۀ برهان علیه خصم» در متون این فلاسفه جریان دارد و در شکل‌گیریِ شیوۀ استدلال، نحوۀ گفت‌و‌گویِ فلسفی و تبیین مفاهیم انتزاعی نقشی مؤثر ایفا کرده است. برخلافِ دیدگاهی که کاربرد استعاره را پدیده‌ای ناخودآگاه می‌داند، شواهد حاکی از آن است که به‌کارگیریِ استعاره‌های مفهومی آگاهانه یا بالقوه آگاهانه بوده و انتقال از حوزۀ تجربی و محسوس به حوزۀ انتزاعی در فرآیند فلسفه‌ورزی هدف بوده است. براین‌اساس، در فلسفه‌ورزی، استعاره‌های مفهومی برای تحلیل مفاهیم و صورت‌بندی تفکر فلسفی و نظریه‌پردازی می‌توانند روشی معتبر باشند.

در این پژوهش، به این پرسش‌های بنیادین پاسخ داده می‌شود: آیا هنجاری به‌معنایِ مفهوم نظر نویسنده برای تفسیری از یک متن وجود دارد؟ و اگر چنین است چرا ممکن است تفسیرهای متعددی از آن وجود داشته باشد که تاحدودی همگی معتبر به نظر برسند؟ در این پژوهش، با معرفی مفهومی به نام «ساختار بی‌مانایی» که مفهومی کاربردی و متمایز از روش مفهومی فرگه و جهان‌های ممکن کریپکی است و همچنین با بهره‌گیری از دو اصل زبان‌شناختی، راهی میان دو پیشنهاد هرمنوتیکی متعارض ارائه می شود. ازطریقِ این دیدگاه نشان داده می‌شود که چگونه می‌توان به معنای موردنظر مؤلف دست یافت، درحالی‌که وجود تفسیرهای چندگانه از متن نیز مشروعیت می‌یابد. علاوه بر این، دو مثال کلیدی از کاربرد این مفهوم ارائه ‌شده است که به بررسی موضوع تحلیلی-ترکیبی کواین از منظری نوین می‌پردازد. به‌این‌ترتیب، نشان داده می‌شود که چگونه به کمک ساختار بی‌مانایی می‌توان به تحلیل ابهام ذاتی در مرزهای مفاهیم فلسفی کمک کرد. همچنین این ساختار کمک می‌کند درعین‌حال که تفسیری سنتی از یک متن داشته باشیم از تفاسیر کلیشه‌ای جلوگیری کنیم و تفسیرهای معتبری از همان متن داشته باشیم.