جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

هدف پژوهش پیش‌رو تبیین روش‌های آموزش افراد فرهیختۀ اخلاقی و شناسایی موانع در دستیابی به پرورش این نوع از افراد از نگاه استادان دانشگاه بود. به اقتضای هدف پژوهش از پارادایم تفسیری با رویکرد کیفی و دو روش پژوهش اسنادی - کتابخانه‌ای و تحلیل مفهوم از نوع تفسیر مفهوم بهره برده شد. میدان پژوهش شامل استادان دانشگاه فرهنگیان استان کردستان بود که با روش نمونه‌گیری هدفمند ملاک‌محور و با درجۀ اشباع‌یافتگی به تعداد یازده نفر انتخاب شد. ابزار گردآوری داده‌ها، مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافتۀ محقق‌ساخته بود. فرایند مصاحبه تا دستیابی به اشباع در داده‌ها ادامه یافت. یافته‌های پژوهش در دو بخش «روش‌های پرورش افراد فرهیخته» و «موانع موجود» ارائه شد. بخش روش‌های پرورش افراد فرهیخته در دو قسمت: «مهارت‌های موردنیاز» و «روش‌های آموزش افراد فرهیخته» ارائه شد. بخش موانع نیز در دو قسمت: «موانع حوزۀ آموزش و تربیت» و «مسائل اخلاقی و اجتماعی» ارائه شد. نتایج نشان داد برای پرورش افراد فرهیخته، آموزش‌های کنونی ناکافی هستند. این امر مستلزم آموزش مهارت‌ها و اصول بنیادین مبتنی بر شرایط حال است؛ آموزش‌هایی که افراد را از حالت انفعال به شکل کنشگران فعال دربیاورد. آموزش در راستای فرهیختگی باید چندبعدی و تأکید بیشتر بر سوق دادن افراد بر یادگیری درونی، تأمل در خود و مهارت‌محور باشد. موانع نیز متنوع و چندبعدی‌اند و به‌طورکلی هرآنچه در آموزش، مانع تفکر افراد و اختیار افراد باشد، مانعی برای تربیت و آموزش است.

افلاطون از جمله فلاسفه بزرگی است که در تمامی حوزه‌های مهمّ متافیزیکی و اجتماعی و سیاسی و تربیتی و فرهنگی آراء ارزشمندی دارد. اهمیت آراء افلاطون در ساحت فلسفه به‌قدری فراگیر است که هیچ دوره‌ای نبوده که با مسئله‌ای از افلاطون‌گرائی مواجه نبوده باشیم. این فیلسوف اهتمام جدی به مقوله تربیت و امور اجتماعی دارد و دیدگاه‌هایی در زمینه خانواده و زنان دارد که بیشترین نقدها به نظرات او در این بخش است. نظریه لغو مالکیت خصوصی و اشتراک در خانواده را در آراء افلاطون اغلب به عنوان خطاهای فاحش این فیلسوف در نظر گرفته شده است؛ حتی مارکسیست‌ها که علی‌القاعده باید به این جهت‌گیری علاقه‌مند باشند، ضمن تأیید این تفکر، آن را ناکافی و غیرمستحکم می‌دانند؛ از آن جهت که این فیلسوف به زیربنای اقتصاد در تفکر و تحولات اجتماعی باور نداشته است. در این مقاله تلاش شده که اول معلوم گردد حوزه و قلمرو این بحث نزد افلاطون چه میزان است؛ یعنی عموم مردم است یا فقط حاکمان؟ دوم آیا افلاطون در این آراء نظری جدّی ارائه کرده یا برای او نیز محل تردید بوده است؟ و سوم برخی از نقدهای فلاسفه متأخّر و معاصر در این‌باره چقدر وجاهت دارد؟ مفسران افلاطون در این‌باره آراء مختلفی دارند. در این مقاله یک تقسیم‌بندی محتوایی از آراء آنان صورت گرفته و نشان داده شده است که افلاطون در این‌باره نظر قطعی ندارد و در ضمن، محدودهٔ آن دربارهٔ اشتراکی بودن اقتصاد و خانواده صرفاً مربوط به طبقه حاکمان و نظامیان است نه عموم مردم؛ البته در همین حدّ هم از نظر مؤلف و بسیاری از مفسران قابل پذیرش نبوده و دارای نقدهای جدّی است.

فایده‌گرایی، به‌عنوان یکی از مشهورترین نظریه‌ها در اخلاق هنجاری در دهه‌های اخیر، با شعار و آرمان «نیل به بیشترین سود برای بیشترین افراد»، در معرض اشکالات و ایرادات فلسفی بسیار بوده است. مخالفان این نظریه و رویکرد، نقدهای گوناگونی بر آن وارد ساخته‌اند که از میان آنها، «تعارض فایده‌گرایی با شهودات اخلاقی» در زمینه‌های عدالت توزیعی و حقوق بنیادین انسان‌ها، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. فایده‌گرایان در پاسخ به این اشکال، گاه بازتفسیر «شهودات اخلاقی» را مهم دانسته و مطالبه کرده‌اند و گاه حجیت ذاتی شهودات اخلاقی را زیر سؤال برده‌اند. این پژوهش مدعی است که با استناد به نویافته‌های علوم شناختی، می‌توان صورتبندی جدیدی از مسئله ارائه داد و پاسخ‌های تازه‌ای به این اشکالات داد. روش تحقیق این نوشتار، مبتنی بر توصیف و تحلیل پژوهش‌های علوم‌ شناختی در حوزۀ روان‌شناسی اخلاق است. پاسخ‌های ارائه‌شده در سه بخش اصلی تنظیم شده‌اند: ۱. با تفکیک فرآیندهای شهودی (سریع و ناخودآگاه) و استدلالی (کُند و آگاهانه)، می‌توان نشان داد که ترجیح نتایج هر یک از این دو مسیر، بدون دلیل مرجّح، ناموجّه خواهد بود؛ ۲. بر اساس نظریۀ‌ یگانگی قواعد اکتشافی و شهودات اخلاقی، ترجیح شهودات اخلاقی بر فرآیندهای استدلالی، فاقد توجیه منطقی است؛ زیرا شهودات نیز خود متکی بر قواعد ومکانیسم‌های اکتشافیِ شناختی هستند؛ ۳. اگر صرف وجود شهودات اخلاقی را دلیلی بر اعتبار نظریه‌های همسو با آنها بدانیم، در این صورت، با ارائۀ شهود فایده‌گرایانه، استدلال طرفداران تعارض فایده‌گرایی و شهودات اخلاقی خنثی خواهد شد.

مناقشه واقع‌گرایی و ناواقع‌گرایی یکی از مهم‌ترین مسائل اساسی فرااخلاق بوده و هست. در این میان عقل‌گرایی به عنوان نماینده تمام‌قد واقع‌گرایی و احساس‌گرایی به عنوان نماد اصلی ناواقع‌گرایی معرفی شده‌اند. یکی از عرصه‌های نوین که در این مناقشه می‌تواند نقش ایفا کند علوم اعصاب سناختی است که با بررسی تجربی کارکرد عقل و احساس در جریان قضاوت و عمل اخلاقی، ممکن است به نفع یا بر ضد هریک از این دو وارد میدان شود. ریچارد جویس کسی است که تلاش کرده نشان دهد این یافته‌ها نه از احساس‌گرایی حمایت کرده و نه به عقل‌گرایی خدشه جدی وارد می‌کند. او با بررسی انواع عقل‌گرایی، به حملات منتقدان پاسخ می‌دهد. در این میان مباحث جاناتان هاید و جاشوا گرین به عنوان مدافعان احساس‌گرایی و در نتیجه ناواقع‌گرایی تحت یافته‌های علوم اعصاب شناختی از یک سو و تحلیل‌های جویس از امکان پایبند ماندن به واقع‌گرایی از مسیر عقل‌گرایی باب جدیدی را برای ابراز روایتی برساخت‌گرایانه از واقع‌گرایی می‌دهد که اتفاقا با دیدگاه فیلسوفان مسلمان (یا حداقل برخی از آنان) بسیار سازگار است.

تحلیل معنا و منشأ بایدهای عقل عملی از مباحث کلیدی در شناخت و تحلیل کنش انسان و همچنین در مباحث فرااخلاق است. علامه طباطبایی این بایدها را از سنخ ادراکات اعتباری می شمارد که حائل بین انسان و اراده اوست. برخی از فلاسفه مثل محمدتقی مصباح یزدی و صادق آملی لاریجانی این دیدگاه را نقد کرده‌اند. این مقاله برآن است که اولاً نشان دهد چنین ادراکات اعتباری وجود دارند و با ضرورت‌های بالقیاس‌الی‌الغیر نمی‌توان همه بایدهای عقلی را توضیح داد؛ ثانیاً اگر مدعای علامه به نحو موجبهٔ جزئیه مطرح شود، نقدهای طرح شده برطرف خواهد شد؛ ثالثاً می‌توان تبیینی نوین از نحوه شکل‌گیری این ادراکات اعتباری ارائه داد که هم معناشناسی آن و هم نحوه تأثیرگذاری آن بر اراده انسان را آشکارتر می‌کند.

اخلاق حرفه‌ایِ کارکنان از متغیرهای مهم و اساسی وصول به اهداف در سازمان‌ها است، اما به نظر می‌رسد در ادبیات پژوهشی این حوزه، موضوع اخلاق­ مداری حرفه­ای در بافت الزامات و ضروریات حرفه ­ای هر حرفه و با تکیه بر پارادایم ­های جدید آموزشی مورد بررسی قرار نگرفته است. هدف مطالعه حاضر تبیین اخلاق­مداری حرفه ­ای در پرتو اصول و مسئولیت‌های خاص حرفه معلمی، با درنظرگرفتن پارادایم ­های به­روز آموزشی و شناسایی مصادیق نقض این اصول از دید متخصصان آموزش است. در این راستا، مصاحبه با ده نفر از اعضای هیأت علمی رشته آموزش زبان انگلیسی به عنوان گروه خبرگان در حوزه موضوع تحقیق، انجام شد و داده‎های حاصله با روش تحلیل محتوا مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. یافته ­های پژوهش نشان داد که جایگزینی اخلاق حرفه‌ای با اخلاق عام، استفاده صرف از مواد درسی بدون ارزیابی و تدوین مناسب آن، عدم نیازسنجی و ارائه آموزش مبتنی بر نیاز، برداشت نامناسب و ناکافی از اهداف آموزشی، ضعف سواد ارزیابی و عدم استفاده از رویکردهای مناسب ارزیابی و آموزش بدون توجه به گفتمان هر حرفه و هویت­ سازی و حرفه­ای­ سازی فراگیر در آن حرفه از جمله زمینه ­های نقض اخلاق ­مداری حرفه­ای آموزش به­ شمار می­آید. یافته­ های این پژوهش علاوه بر اینکه می­ تواند به درک روشن‌تر از اخلاق ­مداری حرفه­ای در حوزه آموزش کمک کند، شامل نتایج کاربردی برای مدرّسان و سیاست­گذاران حوزه تربیت معلم نیز است. همچنین، چهارچوب فکری و معیار سنجشی مناسبی در اختیار معلمان قرار می­ دهد تا با کمک آن به ارزیابی رویکردها و فعالیت­ های آموزشی خود بپردازند.