جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

هرچند فناوری موجب آسایش و رفاه انسان شده، اما پیامدهای مخرب آن نیز از دید فیلسوفان علوم انسانی پنهان نمانده است. یکی از چالش‌های اساسی در این حوزه، رویکرد ارزش‌شناختی جبرگرایی در فلسفة فناوری است. آیا انسان در اختیار فناوری است، یا فناوری در اختیار انسان؟ و آیا اهداف و ارزش‌ها از ابزارها تفکیک‌پذیرند؟ این پژوهش با رویکردی عقلانی، کوشیده است جبرانگاری در فلسفة فناوری را از منظر ارزش‌شناختی، تحلیل، بررسی و نقد کند. به همین منظور، ابتدا نسبت اراده‌گرایی و جبرگرایی و ارتباط آنها با ذات‌گرایی و ابزارگرایی را بررسی کرده، سپس در تحلیل رویکرد مباشر و غیرمباشر جبرگرایانه به فناوری، ارتباط آن با ارزش‌ها را تحلیل نموده است. داده‌های این پژوهش به شیوة «کتابخانه‌ای» گردآوری و با روش «تحلیل منطقی» بررسی شده‌اند. در نقد دیدگاه جبری به فناوری، باید به وجود اعتباری فناوری توجه کرد. ازاین‌رو نمی‌توان آن را به‌مثابة نیرویی تلقی نمود که انسان‌ها را تحت تسلط و تدبیر خود قرار می‌دهد. بی‌توجهی به لوازم منطقی اراده و اختیار انسان در نظام‌های اختیاربنیان (مانند اخلاق و حقوق) از دیگر چالش‌های این رویکرد است. این تحلیل به همراه بررسی شرط ارزشمندی (یعنی اکتسابی بودن صفت یا اختیاری بودن فعل) نشان می‌دهد که محصولات فناورانه فی‌نفسه ارزشمند محسوب نمی‌شوند. با این ‌حال، اگر فناوری را در قالب فعل فاعل مرید در نظر بگیریم، با توجه به نیات فاعل، می‌توان آن را ارزش‌داوری کرد.

مشاورۀ فلسفی ذیل فلسفۀ عمومی و جنبش نوین کاربست فلسفی در جهان مطرح شده است و اگرچه نوپدید است، اما ریشه‌هایی در یونان باستان به‌عنوان فلسفه‌ای برای زیستن دارد. مسئلۀ اصلی این پژوهش، بررسی چیستی مشاورۀ فلسفی و مفاهیم کلیدی آن، با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد معرفتی درجۀ دوم است. یافته‌ها حاکی است که مشاورۀ فلسفی با ماهیت ترکیبی فیلو ـ روانی، نوعی ارتباط آموزشی و یاورانه است تا ایده‌های فلسفی به کمک مشاور، به نظام فکری و باور مراجع در موقعیت‌های زندگی گره بخورد. تأکید بر مؤلفه‌هایی مانند تغذیه از ایده‌های فلسفی نظام‌های فکری مختلف، نظام باور و جهان‌بینی انسان، توجه به پرسش‌های عمیق زندگی در خودآگاه مراجع، تمایز مشاورۀ فلسفی با شاخه‌هایی مانند روان‌درمانی‌های اگزیستانسیالیستی، روان‌شناختی و روان‌کاوی را شکل می‌دهد. مشاورِ فلسفی نیز، ماهیت دوگانة فیلسوف ـ مشاور دارد. رابطۀ میان مشاور و مراجع نیز، با رویکردهای متنوع حل مسئله، تفکر نقادانه و خوددگرگونی و گرایش‌های تحلیلی و قاره‌ای، بر مفاهیمی چون سلامت فلسفی در سازوارگی نظام باور و بازیابی تعادل درونی و بیرونی تأکید دارد. حفظ میانۀ دوری و نزدیکی به مراجع و ارتباط میان مفاهیم فلسفی با زندگی روزمره و تصمیم برای حقیقت یا مفید ‌بودن در جهت سلامت مراجع، از جمله چالش‌های کاربردی مشاورۀ فلسفی است.

مقالة حاضر چالش‌های موجود در رویکرد «دوگانه‌انگاری جوهری» در تبیین علیت ذهنی را بررسی کرده است. دوگانه‌انگاری جوهری با تفکیک ذهن و بدن به دو حوزة مجزا، در توضیح چگونگی تأثیرگذاری ذهن بر جهان فیزیکی با دشواری‌های جدی مواجه است. به‌طورکلی، چالش‌های علیت ذهنی از دو منظر قابل بررسی‌ است: برخی اشکالات (مانند اشکال اتصال علّی و اشکال جفت‌شدن) با فرض دوگانه‌انگاری جوهر ذهن و بدن مطرح شده‌اند. برخی دیگر تحت تأثیر دیدگاه‌هایی همچون فیزیکی‌انگاری شکل گرفته‌اند. این مقاله با روش «توصیفی ـ تحلیلی» پس از بررسی مشکلات علیت ذهنی، برخی پاسخ‌ها و دیدگاه‌هایی که امکان حل این مشکلات را دارند، تحلیل کرده است.

مقالة حاضر به بررسی یکی از مسائل اساسی در فلسفة عمل، یعنی «چیستی عمل» می‌پردازد. هدف اصلی این مقاله تبیین تفاوت میان دو امر است: عمل با وقایعی که صرفاً بر ما می‌گذرد و هرچند توسط ما انجام می‌شوند، اما به‌عنوان عمل شناخته نمی‌شوند. پرسش اصلی این است که چه معیاری عمل را از سایر رفتارها متمایز می‌کند؟ در پاسخ به این پرسش، معیارهای مختلفی ارائه شده، اما هیچ‌یک نتوانسته‌اند تمام ابعاد عمل انسانی را به‌طور جامع پوشش دهند. نویسندگان کوشیده‌اند با استفاده از حکمت متعالیه، معیار دقیقی برای تمایز عمل از سایر رفتارها ارائه دهند، ضمن اینکه به نقاط قوت و ضعف دیدگاه‌های موجود نیز پرداخته‌اند. با توجه به پیچیدگی و تنوع فاعلیت انسان در افعال گوناگون، نگارندگان معتقدند: «وجود علمِ دخیلِ در فعل» را می‌توان به‌مثابة ملاک تمایز عمل از سایر رفتارها معرفی کرد.

چگونگی «معرفت به اذهان دیگر» یکی از بحث‌برانگیزترین مباحث علوم شناختی، اجتماعی و معرفت‌شناختی است. پدیدارشناسان همانند مکتب رقیب خود، یعنی فلسفة تحلیلی کوشیده‌اند پاسخ درخوری به این مسئله بدهند. ایشان برخلاف فلاسفة تحلیلی بر این باورند که هیچ شکاف و دوگانگی میان ذهن و بدن انسان وجود ندارد. ذهن آدمی بدنمند بوده و منویات ذهنی وی بر بدن او که عرصة تجلیات ذهن است، بدون نیاز به هیچ‌گونه استدلال و تلاش نظری، با روش «همدلی» قابل دسترسی مستقیم و بی‌واسطه است. این پژوهش کوشیده است با روش «کتابخانه‌ای» این دیدگاه را توصیف و تبیین نماید و با روش «تحلیلی ـ انتقادی» دیدگاه مزبور را از منظر حکمت اسلامی ارزیابی کند و در پایان، به این نتیجه دست یابد که از منظر حکمت اسلامی، برخلاف نظر پدیدارشناسان، علم اکثر قریب به اتفاق انسان‌ها به اذهان دیگر از نوع علم حصولی و باواسطه بوده که نیازمند استدلال و تلاش فکری است. در این عرصه، فاعل شناسا به ‌پشتوانة نظریة «احتمال معرفت‌شناختی» می‌تواند به کمک باورهای پیش‌زمینه‌ای و شناخت‌های پیشین خود که نسبت به انسان، جهان اجتماعی و شخص مورد نظر تحصیل کرده‌ است و همچنین داده‌های معتبری که از راه قرائن موجود به‌دست می‌آورد، به درجة قابل اتکایی از معرفت دست یابد و تا ورود داده‌های جدیدتر با درجة احتمال بالاتر به آن ملتزم باشد.

دیدگاه رایج در امر مجازی این است که واقعیت مجازی نوعی واقعیت خیالی یا توهم است و آنچه در واقعیت مجازی رخ می‌دهد واقعی نیست. در مقابل، واقع‌گرایی مجازی چهار ادعا مطرح کرده است: 1) اشیای مجازی واقعاً وجود دارند. 2) رویدادها در واقعیت مجازی به‌واقع اتفاق می‌افتند. 3) تجربه‌ها در واقعیت مجازی غیرتوهمی هستند. 4) زندگی در VR می‌تواند تمام یا بیشتر ارزش‌های موجود در زندگی غیرمجازی را دربر داشته باشد. در این مقاله با استفاده از روش تحلیلی ـ انتقادی ضمن تبیین این چهار ادعا از واقع‌گرایی در برابر نقدهای پیروانِ تخیل‌گرایی دفاع کرده است و نشان خواهیم داد واقع‌گرایی مجازی موضعی است قابل قبول و منسجم که می‌تواند واقعیت اشیا، رخدادها و جهان‌های مجازی را توضیح دهد.

تکامل برزخی نفوس انسانی در رهیافت وحیانی امری مسلّم و قطعی است، ولی از جنبة بحث فلسفی با اشکال مهم «استحالة حرکت در مجردات» مواجه است. حکمای حکمت مشاء با اقامة براهینی از جمله «برهان قوه و فعل» بر اثبات وجود هیولا در اجسام به‌مثابة جزء جوهری مستقل از صورت و نفی این جزء جوهری در وجود جوهر مجرد به علت بساطت آن، وجود هیولا را مصحح حرکت در جواهر جسمانی و فقدان آن در جواهر مجرد را مانع پذیرش حرکت در آنها می‌دانند؛ ازاین‌رو در تبیین فلسفی تکامل برزخی نفس دچار مشکل شدند و نهایت توجیه فلسفی که در این مسئله ارائه دادند، کلام فارابی است که تکامل نفوس در برزخ را به‌واسطة تعلق نفس به اجرام سماوی می‌داند. ملاصدرا برای جمع بین حرکت و تجرد و پاسخ به استحالة «حرکت در مجردات»، به ساحت جسمانی نفس متمسک می‌شود و وجود قوه و هیولا در ساحت جسمانی نفس را مصحح حرکت جوهر مجرد (نفس) می‌داند، ولی با مفارقت نفس از ساحت جسمانی با اشکال نیازمندی حرکت به هیولا مواجه می‌شود که از این نقطه بحث اضطراب ظاهری کلمات ملاصدرا آغاز می‌گردد و به‌حسب ظاهر حرکت جوهری نفس در حیات برزخی از منظر وی مصحح حرکت را ندارد و این مسئله پس از وی مورد تحقیق اندیشمندان قرار گرفت، ولی به‌درستی راه‌حلی ارائه نشد؛ اما استاد فیاضی با ابطال براهین مثبت هیولا و جواز حرکت در مجردات، به تبیین فلسفی تکامل برزخی پرداخته است. در این مقاله با روش توصیفی ـ انتقادی پس از طرح اجمالی اندیشه‌های مشاء و حکمت متعالیه دربارة تکامل برزخی نفس، اندیشه‌های استاد فیاضی را به تفصیل ارزیابی و پذیرفته است.