جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسأله­ی موردبحث در این نوشتار، تعریف، ویژگی­ها، ماهیت و نسبت علم و دین از منظر ابوالحسن عامری است. عامری علم و دین را دارای ماهیتی عقلی می‌داند و اندیشه‌های او در این زمینه در منظومه­ی فکری فیلسوفان اسلامی قابل­بررسی است. او علم را به دو دسته­ی دینی و حکمی تقسیم می­کند و برای هر یک اقسامی برمی‌شمرد. به عقیده­ی وی، علم تنها در چارچوب عقل معنا می‌یابد و ماهیتی عقلی دارد. دین از منظر عامری، مجموعه­ای از گزاره­های علمی و عملی از منبعِ وحی و دارای ضرورت عقلی است که توسط عقل تامّ و مجرد نبی درک می­شود و وحی از نظر او دریافت حقایق مفاض توسط عقل پیامبر از جانب خدا است. براین­اساس، هیچ‌یک از علوم با دین در تعارض نیستند و دین از مرتبه‌ای بالاتر برخوردار است. عامری در نسبت میان علم و دین، آن‌ها را تجلی‌های یک حقیقت واحد می‌داند و تمامی تحلیل‌های او باید در این چارچوب کلی درک شوند.

رنج حاصل از تبعیض‌های جنسیّتی باعث طرح گونه­ی خاصی از مسئله­ی شرّ شده است؛ بدین‌شکل که این تبعیض‌ها در اجتماع، ساختارهایی را رقم می­زند که در آنها جنس زن، پیوسته در جایگاه نازل‌تر نسبت به جنس مرد قرار می‌گیرد و در نتیجه، زنان از پروراندن استعدادهای ذاتی خود محروم می‌شوند. بخشی از عوامل شکل‌گیری این ساختارها، باورهایی است که متأثر از نگاه‌های فلسفی و عرفانی به انسان و جهان است. این نوشتار بر آن است تا با بررسی مسئله­ی جنسیّت در هستی‌شناسی ابن­عربی، به این مسئله بپردازد که آیا تمایزانگاری‌های عمیق جنسیّتی می‌تواند ریشه در نظام تکوین داشته باشد؟ بر اساس بررسی به­عمل­آمده، زوجیت از دیدگاه ابن‌عربی در تمام مراتب هستی از عالم الوهی تا عالم خلق، ساری است و بین دو عنصر فعال و منفعل هستی، که منطبق بر عنصر مردانه و زنانه است، رابطه‌ای سیال برقرار است و نمی‌توان بین زنانگی و مردانگی، مرز پررنگی را ترسیم کرد.

اینترنت و فراگیرشدن آن در ابعاد مختلف زندگی انسان، تأثیر گسترده‌ای بر شیوه‌های فعالیت‌های اجتماعی داشته و ایده‌های جدیدی در عملکرد جنبش‌های اجتماعی، از جمله جنبش زنان ایجاد نموده است. ازاین‌رو، توسعه­ی فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات (ICT) تغییرات گسترده‌ای بر فعالیت‌های فمینیستی در دهه‌های اخیر به همراه داشته است. باوجوداین، به دلیل ویژگی‌های معرفتی خاص فضای سایبر، فمینیست‌ها از این ویژگی‌ها تأثیر پذیرفته و در نتیجه، شیوه‌های عملکرد متفاوت‌تری ارائه نموده‌اند. مواردی چون نسبیت در معرفت، تغییر زبان معرفت و دموکراتیزه­بودن را می‌توان از ویژگی‌های معرفتی فضای سایبر دانست. این مقاله به شیوه­ی توصیفی­تحلیلی به تبیین نحوه­ی تأثیرپذیری فمینیست‌های سایبری از یکی از ویژگی‌های معرفتی شاخص فضای سایبر، یعنی دموکراتیزه­بودن معرفت، بر رویکرد سایبرفمینیستی می‌پردازد. به نظر می‌رسد به­رغم تمام ویژگی‌های معرفتیِ متمایز فناوری اطلاعات و ارتباطات، دموکراتیزه­بودن معرفت در فضای سایبر بی‌تأثیر از بافت اجتماعی در دنیای واقعی نیست.

پرسش از چگونگی فهم نسبت انسان با وجود، پرسشی مهم است که می‌‌توان به‌واسطه­ی آن دو متفکر غیرمتافیزیکی، یعنی هایدگر (Heidegger) و ابن­عربی را استنطاق کرد. هایدگر در پاسخ به فهم نسبت انسان به وجود در اندیشه­ی متأخر خود به مفهوم «رویداد ازآنِ­خودکننده» متوسل می‌شود که مفهوم محوری اندیشه­ی متأخر اوست. نسبت میان انسان و وجود و چگونگی فهم وجود در حوالت تاریخی آن توسط رویداد متعین می‌گردد. رویداد با مؤلفه‌هایی اساسی چون غیرمفهومی­بودن، رخصت به گشودگی، تاریخیت و قرب به وجود شناخته می‌شود. ازسوی­دیگر، نزد ابن­عربی، رابطه­ی انسان با وجود با «تجلی خاص وجود بر انسان» متعین می‌گردد. در این پژوهش، محقق کوشیده است با روش تحلیلی­تطبیقی نسبت میان «رویداد در هایدگر متأخر» با «تجلی نزد ابن­عربی» را در پاسخ به پرسش از نسبت انسان با وجود موردبررسی قرار دهد. با توجه به روش تطبیقی تشابه نسبت‌ها، می‌توان اذعان کرد دو مفهوم رویداد و تجلی تقارب معناداری با یکدیگر دارند و مؤلفه‌های اساسی مشابهی در آنها وجود دارد. بر این اساس، نگارنده بر آن است که میان «رویداد ازآنِ­خودکننده» و «تجلی خاص وجود» تشابه تناسب برقرار است و می‌توان امکانات هم­سخنی دو متفکر از قبیل امکان تفکر غیرمفهومی در ساحت حضور، تجربه­ی قرب به وجود و امکان فهم تاریخی وجود را بر مبنای دو مفهوم فوق نشان داد. با این امکانات می‌توان باب گفت‌وگو میان دو متفکر از دو سنت مختلف را گشود و افق مشترکی را در باب تفکر معطوف به وجود دنبال کرد.

تلاش برای شکل‌گیری علوم انسانی اسلامی، نیازمند تبیین الگوی معرفتی (پارادایم) حاکم بر آن فضای علمی است. پارادایم‌ها بر مبانی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی، روش‌شناختی، انسان‌شناختی و ارزش‌شناختی و ... استوارند. مسئله­ی این مقاله، دست‌یابی به یک الگوی مفهومی از دیدگاه قرآن در محور معرفت‌شناسی است. در این مقاله از روش داده‌بنیاد استفاده شده است و نتیجه­ی تحقیق را می‌توان چنین بیان کرد: دالّ مرکزی درباره­ی «علم و معرفت» و امور مرتبط با آن در دیدگاه اقتباس­شده از قرآن، «شبکه‌ای­بودن معرفت» است. مقصود از «معرفت شبکه‌ای»، تلاش برای کشف موقعیت وجودی (روابط و آثار) و کارکرد یک پدیده در شبکه­ی منسجم کل هستی است که مبتنی بر واقعیتی خودبنیاد (وجود بی­نهایت) است و این انطباق، معیار صدق شمرده می‌شود. این کشف، با استفاده از ترکیب حواس با عقل (استدلال‌های منطقی اعم از برهان، استقرا و لوازم بیّن) در حداقلِ صعود معرفتی، و با استفاده از شهود قلبی (اتحاد وجودی با پدیده)، در حرکت به سمت حداکثر صعود معرفتی (آگاهی به شبکه­ی هستی) انجام می‌شود. متخالف‌های «علم و معرفت» در قرآن (مانند: نسیان، جهل، سفه، غفلت، ریب، شک، خرص، امانیّ، ظن، مریه، ...) نیز دارای ملاک واحدی هستند که «بی­توجهی به رابطه­»ی پدیده‌ها با شبکه­ی هستی و با رأس هرم هستی است.

عواطف یکی از مهم‌ترین ساحت‌های شخصیت انسانی محسوب می‌شود. ما در این پژوهش با روش تحلیلی به بررسی ماهیت عواطف از دیدگاه حکمت متعالیه پرداخته و به این نتیجه رسیدیم که عواطف از یکسو ماهیت شناختی دارند و مبتنی بر لذت و الم و ادراکِ امر منافر و موافق طبع تعریف می‌شوند و ازدیگرسو، از قوای تحریکیِ زیرمجموعه­ی قوه­ی شوقیه، یعنی شهوت و غضب تأثیر می‌پذیرند و ماهیت تحریکی دارند. تجمیع دو رکن ادراکی و تحریکیِ عواطف، بر عهده­ی عقل عملی است که به­واسطه­ی قوه­ی وهم انجام می‌شود. خیال با خوانش ملاصدرا یک قوه­ی فعال در ایجاد صور و ادراکات است و در شکل­گیری، تثبیت، تقویت و یا تضعیف عواطف نقش کلیدی بر عهده دارد. اگر خیال را یک ساحت نفسانی بدانیم، در این صورت، قوه­ی واهمه غیر از ساحت خیال نیست و مبتنی بر مرتبه­ی نفس انسانی است. قوه­ی واهمه در همان درجه تجلی پیدا می‌کند و واهمه‌ای خیالی و یا عقلی می‌گردد و متناسب با مرتبه­ی وجودی‌اش، عاطفه‌ها را می‌سازد، پرورش می‌دهد و مدیریت می‌کند. ازاین­رو تربیت هر کدام از این قوای زیرمجموعه­ی عقل عملی، می‌تواند عواطفی متناسب با این وضعیت را برای فرد ایجاد کند.

بررسی مسئله­ی شر در اندیشه­ی بارکلی (Berkeley) موضوعی پیچیده و درعین­حال اساسی است. عدم­وضوح و پراکندگی در تعریف، سبب ابهام در درک دقیق اندیشه­ی بارکلی شده است. در این مقاله، با استفاده از روش تحلیلی­توصیفی و با تکیه بر مبانی وجودشناسانه­ی بارکلی، تلاش شده است تا پاسخ‌های بارکلی به مسئله­ی شر به­دقت بررسی گردد. بارکلی طی تلاش برای خوانشی متمایز از مسئله­ی شر، آن را نه به­عنوان حقیقتی مستقل، بلکه برگرفته از نوعی ارزش­داوری انسانی تعبیر کرده است. بارکلی شریرانگاشتن افراد و شردانستن افعال را نتیجه­ی نقص شناخت انسان از حقیقت دانسته و آن را برگرفته از محدودیت‌های ذهنی انسان می‌داند. این مقاله بر آن است تا نشان دهد بارکلی با بهره‌گیری از اصول ایدئالیسم خود، چگونه مسئله­ی شر را تبیین کرده و از این منظر، چه راه‌حلی برای تناقضات رایج در اندیشه‌های دینی و فلسفی ارائه می‌کند.