جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

معنیانِ دروزی از جمله حکومت‌های محلّی دست‌نشانده‌‌ای بوده‌اند که تحت حمایت عثمانیان سیاست‌های ضدّ شیعی گسترده‌ای را در مناطق شیعی‌نشینِ شام در پیش گرفتند و بیش از همه امیر فخرالدین دوم به‌واسطۀ حملات مستمر بدانجا شهره شد؛ این مقاله با استفاده از روش گردآوری داده‌ها، کتابخانه‌ای و اسنادی و روش پژوهشِ تبیین کارکردی، بدین‌نتیجه دست‌یافته که فخرالدینِ دوم جهت کسب رضایت عثمانیان سیاستی تفرقه‌افکنانه و سرکوب‌گرانه در مقابل شیعیان برگزید و برای دست‌یابی به استقلالِ لبنان نیز به سرنگونی عثمانیان اندیشید. در فرجام، وی به دلیل اقداماتی بر ضدّ عثمانیان نه تنها از قدرت کنار نهاده شد، بلکه باعث تغییر سیاستِ عثمانیان در دوره‌های دیگر، از دوستانه و روادارانه به خصمانه نسبت به دروزیان و تشدید فشارها بر شیعیان گردید؛ چاره‌اندیشی‌های عثمانیان برای جلوگیری از اتحاد دو گروه اخیر و در نتیجه، جنگ همه‌جانبه با آنان از جمله این سیاست‌ها بود که به سقوط معنیان و بازیابی قدرت عثمانیان در مناطق شیعی و دروزی‌نشینِ شام انجامید.

دائرة‌المعارف اسلام لیدن را می‌توان از مهم‌ترین نمونه‌های تحول و تخصص‌گرایی در مطالعات اسلامی غرب دانست که جایگاهی برجسته در میان دانشنامه‌های غربی مرتبط با اسلام دارد. در این میان، مقاله «امام حسین(ع)» نوشته لائوراوچاوالیری از مقالات مهم این دائرةالمعارف به‌شمارمی‌رود. بخشی از این مقاله با عنوان «افسانه‌ها» به نقل روایت‌هایی می‌پردازد که جنبه‌هایی ویژه از حیات معنوی امام حسین(ع) را بازمی‌نمایاند. بررسی این بخش از مقاله نامبرده از آن رو ضروری است که بازتاب مباحث آن تحت عنوان «افسانه‌ها»، نه تنها می‌تواند زمینه‌ساز تلقی غیر واقعی از مبانی ایدئولوژیک تشیع در محافل علمی گردد، بلکه احتمال تقلیل جایگاه پیشوایان دینی در نگاه مخاطب را نیز به دنبال دارد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی‌ـ‌ تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که محتوای بخش «افسانه‌ها» در مقاله یاد شده تا چه اندازه از اعتبار علمی برخوردار است و قابلیت نقد و ارزیابی را داراست. یافته‌ها حاکی از آن است که بسیاری از مطالب این بخش مبتنی بر منابع ضعیف و کم ارجاع است؛ موضوعی که می‌تواند متأثر از نقل‌های تکرار شونده و گاه غیر نقادانه برخی گزارش‌های نامعتبر در متون شیعی نیز باشد.

فاطمیان یکی از شاخه‌های مهم علویان فاطمی‌نسب هستند که به دلیل تأسیس دولتی شیعی با بنیادهای فکری علوی- اسماعیلی سهمی را در جهان تشیع به خود اختصاص داده‌اند. درمیان متفکران عصر فاطمی، قاضی ‌نعمان بن ‌حیون (م.363ق) فقیه، متکلم، داعی‌الدعات و قاضی‌القضات برجسته‌ فاطمیان به دلایل مختلف ازجمله خدمت به چهارخلیفه نخستین اسماعیلیه و تاثیر‌گذاری‌اش درتحول عقیدتی و شکل‌گیری بنیادهای فقهی و کلامی در اندیشه اسماعیلی، از جایگاهی ویژه درتاریخ فکری فاطمیان برخورداراست. ازآنجا که اصلی‌ترین مسأله فاطمیان بطور اخص و شیعیان بطورکلی مسأله امامت بوده‌است. قاضی‌نعمان نیز ضمن توجه به این مسأله تلاش دارد تا میراث شیعیان را حفظ و در پیوند با اسماعیلیه تشریح کند. ناظر به آثار و افکار قاضی‌نعمان به عنوان نماینده رسمی تفکر اسماعیلیه فاطمی، این مقاله قصد دارد به این سوال پاسخ دهد که: انعکاس مؤلفه‌ها و مفاهیم مربوط به امامان شیعی اسماعیلی در آثار و آراء قاضی‌نعمان به چه میزان بوده‌است؟ و کدام‌یک از ائمه شیعی اسماعیلی و کدام‌یک از آثار قاضی‌نعمان بیشترین و کمترین میزان انعکاس مفاهیم مربوطه را به خود اختصاص داده‌اند؟ از میان آثار متعدد قاضی‌نعمان، چهاراثرمهم افتتاح ‌الدعوة (تاریخ‌نگارانه)، المجالس و المسایرات (تاریخ‌نگارانه)، دعائم ‌الإسلام (فقهی)، شرح الاخبار (روایی)، به عنوان نمونه‌های موردی انتخاب شد. بدین‌منظور با استفاده از روش تحلیل محتوا، داده‌ها در چهاراثر موردنظر استخراج ونتایج تحقیق با رویکرد تفسیری مورد تحلیل وارزیابی قرارگرفت. براساس یافته پژوهش، در محتوای آثار قاضی‌نعمان به مؤلفه‌ها و مفاهیم مربوط به امامان شیعی اسماعیلی به‌میزان زیادی توجه و تأکید شده‌است. بیشترین میزان تکرار وانعکاس درکتاب سه‌جلدی شرح الاخبار، معطوف بوده‌است ومؤلفه‌های: امام علی(ع)، امام‌ صادق(ع)، امام حسین(ع)، امام‌ حسن(ع)، امام ‌باقر(ع)، امام ‌سجاد(ع)، به‌ترتیب دارای بیشترین انعکاس و توجه در میان چهار اثر منتخب بوده‌اند.

دانش های تراجم و رجال در ابتدا ذیل دانش تاریخ قرار می‌گرفت. بعدها در اثر عواملی دو دانش مذکور از دانش تاریخ جدا گردید و هویت مستقلی یافتند. در قرن یازدهم دانش رجال از دانش تراجم جدا گردید. دانش‌های تراجم و رجال به عنوان ابزارهای مهم برای شناسایی شخصیت‌های علمی و دینی مطرح بوده‌اند. اما با گذر زمان، این علوم با مشکلاتی مواجه شده‌اند که یکی از آن‌ها پدیده «دوتن‌انگاری » است. این مشکل باعث می‌شود تا برخی ویژگی‌ها و کارکردها به اشتباه به شخصیت‌های مختلف نسبت داده شود. این مقاله با هدف شفاف‌سازی و آسیب‌شناسی این پدیده به ویژه در مورد سیدمحسن عراقی، معروف به حاج آقامحسن اراکی و حاج سیدمحسن کزازی عراقی، به بررسی منابع موجود می‌پردازد. در این تحقیق، ابتدا ضرورت این بحث و اهمیت تفکیک هویت‌های تاریخی بیان می‌شود. روش تحقیق، مستند به منابع اصیل و معاصری است که به تفکیک شخصیت‌های مورد بررسی کمک می‌کند. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که هر یک از این شخصیت‌ها هویتی مستقل دارند اما به دلیل اشتراک نام، به اشتباه به عنوان یک نفر دیگر نیز تلقی شده‌اند. در پایان، این مقاله به نقد تراجم نگاری می‌پردازد و دلایل و مستنداتی را برای تأیید ادعای خود ارائه می‌دهد، به‌گونه‌ای که نشان دهد چگونه برخی منابع تاریخی به اشتباه این دو شخصیت را با هم اشتباه گرفته‌اند و چهار نفر را به‌عنوان دو شخصیت شناسایی کرده‌اند. هدف نهایی این مقاله، اصلاح و شفاف‌سازی هویت‌های علمی در آثار تراجم و رجال است تا از تکرار اشتباهات مشابه جلوگیری شود.

خاندان آل‌بویه که در قرن چهارم و پنجم هجری به‌عنوان یک حکومت شیعی در بغداد به قدرت رسیدند، تأثیرات عمیقی بر شرایط سیاسی و اجتماعی دوران خود داشتند. این مقاله به بررسی تطبیقی سیاست‌ها و رفتارهای آل‌بویه با خلفای‌عباسی و شیعیان می‌پردازد. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که پس از سقوط ساسانیان، خلافت‌های اموی و عباسی بر ایران حاکم شدند و تسنن به‌عنوان مذهب غالب معرفی گردید. با ظهور حکومت آل‌بویه، قدرت خلفای‌عباسی تضعیف شد و نقش آن‌ها به فعالیت‌های نمادین محدود گردید. آل‌بویه با تحکیم قدرت خود، تلاش کردند تا تضادهای مذهبی را کاهش دهند و بر نواحی مرزی تسلط یابند. این حکومت، با برگزاری مراسم‌های شیعه و توسعه اماکن مقدس، به تقویت هویت شیعه در بغداد پرداخت. همچنین با اتخاذ سیاست تساهل نسبت به دیگر مذاهب، ثبات اجتماعی را حفظ کردند. روابط آل‌بویه با خلفای‌عباسی نیز پیچیده بود.آن‌ها با حفظ ظاهر خلافت عباسی و محدودکردن اختیارات خلفا، از خلافت به‌عنوان ابزاری برای مشروعیت‌بخشیدن به حکومت خود استفاده کردند. باوجود این، تنش‌های مذهبی بین شیعه و سنی به دلیل رفتارهای افراطی و تعصبات مذهبی افزایش یافت. آل‌بویه با کنترل تعصبات مذهبی و جلوگیری از تحریکات اجتماعی، تلاش کردند تا ثبات اجتماعی را حفظ کنند. این مقاله به روش توصیفی تحلیلی انجام شده است و نتیجه‌گیری مقاله نشان می‌دهد که سیاست‌های آل‌بویه تأثیرات عمیقی بر ساختار سیاسی و مذهبی آن زمان داشته و موجب تغییرات بنیادی در نظام خلافت عباسی شده است.

از جمله محققانی که مطالعات خاورشناسانِ غیرمسلمان و غیرعرب در غرب را مورد مطالعه قرار داده، دکتر عبدالجبار ناجی نویسنده معاصر عراقی و از اساتید دانشگاه‌های عراق است که کتابی با عنوان التشیع والاستشراق را در نه فصل نوشته است. یکی از موضوعات مطرح شده در این کتاب، با عنوان غلو و غالیان در مطالعات خاورشناسان، هم از حیث محتوا و هم از حیث ساختاری قابل بررسی و نقد است. لذا این پژوهش، به نقد روش و محتوای نویسنده متن می‌پردازد. بررسی موضوع، با بهره‌گیری از روش توصیفی و تحلیلی نشان می‌دهد این پژوهش، هرچند دارای محسناتی می‌باشد، اما دارای ایرادات ساختاری و محتوایی قابل توجهی است. از مهم‌ترین ایرادات ساختاری آن، به انتخاب یک عنوان برای تمام فصل نهم، پراکندگی مطالب و عدم ذکر مستندات و از ایرادات محتوایی می‌توان، به خلط بحث، مفهوم‌شناسی ضعیف، عدم تبیین دقیق دیدگاه‌های مستشرقان، معرفی رجعت به عنوان گمانه‌ای غالیانه، افسانه‌انگاری عبدالله بن سبا، کاستی در بیان اهداف مستشرقان و معرفی ناکافی از آثار شیعیان در نقد مستشرقان اشاره نمود.