جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

بررسی و سنجشِ حضور و نمودِ مذاهب و دبستان­هایِ گوناگونِ فکری، از بایسته­های پژوهش­های تاریخی در هر عهد و روزگار است. مذهب اثرگذار تشیع نیز از شمول این قاعده مستثنا نیست. از دیگر سو، شیراز و فارس در سده­های هفتم تا نهم، از مراکز اصلی فرهنگ ایرانی و اسلامی بوده­اند. بدین‌‌ترتیب، ضرورت کاوش دربارۀ تشیع و گرایش­های شیعی، به­ویژه از نوعِ باطنیِ آن، در این سرزمین آشکار است؛ لیکن تاکنون اثری که نگاهی فراگیر به این موضوع داشته­ باشد، نگاشته نشده­ است. در این گفتار، با کاوش کتابخانه­ای و تحلیل مقوله­ای، ضمن معرفی جوانب شیعی اندیشۀ 33 چهرة ادبی و فرهنگی، برخی از وجوه این موضوع نیز بررسی شده است. می­توان گفت تشیع در این دیار، در سدۀ هفتم، «حضور»؛ در سدۀ هشتم، «قدرتی نسبی» و در سدۀ نهم، «قدرتی غالب» دارد. جریان اصلی تشیع در این ادوار، «تشیعِ باطنی» است و مهم­ترین حامیان آن، صوفیان و متصوفان­اند. تشیعِ غالی­نامیده نیز در این دوره حضور دارد. توجه به آیین­های شیعی مانند تعزیۀ امام حسین(ع) از قرن هفتم تا رسمیت‌یافتن فقه شیعی در کنار چهار مذهب فقهی اهل سنت در قرن نهم نیز از سویه­های دیدنی رشد تشیع در مقطع مدّ نظر است.

این پژوهش درصدد تبیین این مسئله است که ظرفیت بوطیقایی موجود در ادبیات و برخی نمودهای آیینی شکل‌گرفته پیرامون نهضت عظیم عاشورا، امری مرتبط با ماهیت این قیام بزرگ است. بازآفرینی این جنبش شگفت در عرصۀ بیان، آن را عملاً از حیث تحلیل «ژانری ادبی» به «حماسه» تبدیل کرده است. برخی از دلایلی که می‌توان دراین‌باره برشمرد، عبارت‌اند از: 1. عظمت و سترگی حادثه ازنظر ظهور اراده‌ای خلل‌ناپذیر و مقدّس در نبردی بسیار نابرابر؛ 2. عمق معنوی این نهضت از آغاز تا پایان؛ از مقدمات تا امواج اجتماعی، فرهنگی و تبدیل‌شدن به نمودها و مظاهری انسان­شناسانه در ادبیات عمومی و شفاهی اقشار گوناگون مردم. بنابراین، عملاً از منظر ‌‌ژانرشناسی ادبی در عرصۀ نوشتارها و گفتارها، ظرفیتی حماسی (epic) به این حرکت پرعظمت بخشیده شده است؛ ازاین‌رو، طبعاً در فرایند ورود به ساحت هنری حماسه، عناصر بوطیقایی ویژه در آن راه یافته است. این جستار می‌خواهد حد واسط میان «گزارش صرف» از عاشورا و تحریف‌های اغراقآمیخته از آن را بشناساند. این حد واسط فقط می‌تواند ادبیات باشد و از زاویۀ نگاه ادبی، بوطیقایی و هنری، متناسب با این واقعۀ خارق‌العاده است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی است و بر پایۀ چهارچوب نظری محاکات و بوطیقایی ارسطو بنا شده است. اجمالاً، نتیجۀ تحقیق ضمن تأیید ضرورت به رسمیت شناختن این نگاه نسبت به ادبیات و آیین‌های عاشورا، هم غلوّهای افراطی و تحریف و هم گزارشگری معمولی غیرادبی مرتبط با عاشورا را نقد می­کند و در ادامه با تبیین عناصر بوطیقایی، ازطریق تجزیه و تحلیل مشهورترین شعر عاشورایی فارسی، یعنی ترکیب‌بند محتشم کاشانی، این مرزها را بازشناسی می‌کند.

انسجام متن حاصل تعامل و همبستگی اجزای گوناگون آن با یکدیگر است؛ به‌گونه‌ای که متن را به‌مثابه کلیتی یکپارچه نمایش می‌دهد که همۀ عناصر آن با یکدیگر پیوند دارند. جدایی هر جزء از متن به گسست کلیت آن می‌انجامد. یکی از مؤلفه‌های انسجام متن، انسجام بلاغی آن است. اگر در گذشته بلاغت در چند عنصر محدود می‌شد، به نظر می‌رسد امروزه مفهومی گسترده‌تر یافته است و می‌توان آن را دربرگیرندة همة عناصر زبانی و غیرزبانی دانست که باتوجه‌به زمینة متن، پیامی را از فرستنده به گیرنده منتقل می‌کند. مثنوی معنوی ازجمله آثاری است که تمهیدات بلاغی مرسوم یا شناخته‌‌شده، چندان در آن به چشم نمی‌خورد؛ بااین‌حال، این متن از ساختاری منسجم برخوردار است. به عبارتی، انسجام ساختار بلاغی آن مرهون مؤلفه‌های دیگری است که در دیگر آثار تعلیمی کمتر دیده می‌شود. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با روشی توصیفی‌تحلیلی در پی کاوش عوامل انسجام بلاغی در مثنوی معنوی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد مؤلفه‌هایی نظیر تعامل نقش‌های مختلف زبان در متنی واحد، انسجام متن علی‌رغم درهم‌شکستن هنجارهای زبانی، نحو متن، گفت‌وگوها، نوبت‌گیری، ساختار متن و جنبه‌های القایی آن، توجه به زمینه‌های متنی و موقعیتی، لحن (Tone) و حالت (Mood)، و درونه‌گیری در ایجاد انسجام بلاغی این متن نقش داشته‌اند.

امین‌الدّین محمد بن زین‌الدّین علی بلیانی کازرونی معروف به امین بلیانی، از عارفان قرن هشتم و بنیان‌گذار یکی از معتبرترین طریقه‌های عرفانی در فارس، شخصیت‌های بزرگی همچون حافظ و خواجوی کرمانی را مجذوب خود کرد. باوجود جایگاه و اهمیت خاص امین‌الدین در تاریخ تصوف تاکنون تحقیق روشمندی در باب مشرب عرفانی او به انجام نرسیده است. در این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی به انجام رسیده کوشش شده است ازطریق پاسخ به پرسش‌هایی در باب مبدأ سلوک، نام، شمار و ترتیب منازل میان مبدأ و مقصد، میزان اهمیت منازل، توانایی‌های کسب مواهب هر منزل و آداب کسب آنها که در قالب الگویی روشمند قرار دارد، برخی شاخص‌های مشرب عرفانی این عارف تبیین شود. پس از رجوع به منابع موثق، برخی از یافته‌های این پژوهش بدین قرار است: امین‌الدین از پیروان سنت اول عرفانی بوده و سلوک او و مریدانش از منزل جذبه یا یقظه آغاز شده و پس از درک منازلی دیگر به کمال یعنی بالاترین مرتبة معرفت منتهی می‌شود. در طریقۀ امین‌الدین احوال عرفانی ذیل مقامات قرار دارند و طی هر مقام مشروط به درک احوال خاص آن مقام است. مناسبات امین‌الدین با ملامتیه و مسیحیان در اهمیت یافتن برخی ارکان مشرب عرفانی او اثرگذار بوده و همچنین انحطاط اخلاقی صوفیه و رواج ریاکاری میان صوفیان در دورۀ حیات او توجه بیشتر شیخ را به موضوع اخلاص در پی داشته است.

مسئلة شناخت و ماهیت شعر موضوعی دیرینه است که اندیشمندان جهان را به خود مشغول داشته است. در سنت فلسفی غرب از افلاطون و ارسطو از یک‌سو، و در سنت شرق از فارابی و ابن‌سینا تا عصر حاضر در باب ماهیت و شناخت شعر دیدگاه­های سلبی و ایجابی زیادی مطرح شده است. از میان فیلسوفان ایرانی که در دورۀ معاصر نگاه فلسفی به شعر و شاعران داشته، احمد فردید است. فردید در نگرش خویش نسبت به شعر تحت‌تأثیر سه آبشخورِ: حکمت انسی، عرفان ابن‌عربی و اندیشه­های هایدگری است. وی براین‌اساس، تاریخ را به پنج دورۀ پریروز، دیروز، امروز، فردا و پس‌فردا تقسیم می­کند. دورة پریروز و پس‌فردا، به‌دلیل خاستگاه و غایت الهی، دوره­های آرمانی فردید محسوب می­شوند؛ اما دوره­های دیگر در نگاه وی چندان اعتبار و اهمیتی نمی­یابند. در نظر وی، باتوجه‌به گذشت زمان و فاصله‌گرفتن از تاریخ پریروز، زبان از خاستگاه الهی خود خارج شده و به‌صورت ابزار و وسیله تنزل پیدا کرده است. بنابراین، به‌دلیل اینکه شاعران کلاسیک، افرادی همچون حافظ، مولانا، جامی و شبستری با زبان اشارت، امکان بازگشت به تاریخ پریروز و احیای تاریخ پس‌فردارا برای انسان فراهم می­کنند، شعر و شاعران آرمانی وی محسوب می­شوند. همچنین، شعر این شاعران به‌دلیل دربرداشتن حکمت، به‌مثابه نیروی رهایی­بخش انسان از دورة عسرت نقش‌آفرینی می­کنند و حتی در دورة مدرنیته نیز در مقابل نیست­انگاری بشارتی به­سوی پس‌فردا می­دهند؛ اما در دورۀ جدید با ظهور متافیزیک و میدان­داری نفس‌اماره، شعر و شاعران نقش و رسالت دیرین خود را از دست داده­اند. براین‌اساس، شاعرانی همچون نیما یوشیج، سهراب سپهری، فروغ فرخزاد، شاملو و... به‌دلیل آنکه شعرشان بر مبنای نفس‌اماره و زبان عبارت استوار است، در چشم و دل فردید ارج و اعتباری پیدا نمی­کنند؛ ازاین‌رو، به طورکلی، فردید شاعران مدرن را از مدینة فاضلة خویش بیرون می­کند.

جلال‌الدین محمد مولوی ازطریق انتخاب خلاقانة واژه در محور همنشینی کلمات و استفاده از زبان‌های قرآنی و عرفانی، مفاهیم را به‌سمت تعدد و تنوع می‌برد. وی برخی از ژرف‌ترین اندیشه‌های صوفیانة مثنوی را در کلمات «گوش و هوش» شکل می‌بخشد. پرسش‌های پژوهش حاضر بر تبیین معارف صوفیانة مثنوی ازطریق «گوش و هوش» تمرکز می‌کند و بر چگونگی تعامل دو ترکیب مذکور در آفرینش مفاهیم ویژه توجه می‌دهد. هدف، بررسی رابطة معنوی «گوش و هوش» در انتقال برخی از مقاصد کلامی و عرفانی مولوی در بیت شعری و استفاده از کلمات برجستة آن است و بنابراین به تحلیل معانی عارفانة وی از این مسیر اشاره می‌شود. تمامی دفترهای مثنوی، که در ضمن آن‌ها «گوش و هوش» در انتقال معنای یک بیت سهم داشتند، به شیوة توصیفی ـ تحلیلی مطالعه شدند. نتایج نشان می‌دهد که مولانا در برخی از مواضع مثنوی مضامین ویژه‌ای در قالب «گوش و هوش» می‌نهد و دایرة مفاهیم آن‌ها را با استفاده از واژه‌های برجستة آن بیت می‌گسترد و ارتباط متقابل و تعامل دائمی صورت و معنی را در خلق و آزمون تجارب عرفانی مؤثر می‌خواند و ازطریق وجوه معنایی آن‌ها، امکان شناخت دقیقی در فهم کلام عرفانی فراهم می‌آورد و از راه ترکیب دو واژة مذکور، اهمیت همراهی فرم و محتوا را در درک معارف مثنوی نمایش می‌دهد و مثنوی را در شکل منظومه‌ای برآمده از عوالم غیب و شهادت پدیدار می‌سازد.