جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش با روش تحلیلی - تفسیری و با رویکردی نشانه‌شناختی به بررسی ماهیت زبان قرآن به‌مثابه «زبان نشانه» یا «نظامی از نشانه‌ها» می‌پردازد. با استناد به آیات و تأکید قرآن بر مفهوم «آیه» (نشانه‌بودن)، استدلال می‌شود که زبان قرآن فراتر از گزاره‌های عرفی یا علمی، مبتنی بر نظام نشانه‌شناختی است و قرآن نه‌تنها متنی دینی، بلکه شبکه‌ای از نشانه‌هاست که مخاطب را به کشف حقایق از طریق تعامل با نشانه‌ها و تأمل در هستی و توحید ربوبی -با تکیه بر کلیدواژه «حق» در قرآن- فرامی‌خواند. تحلیل محتوایی و نقش توحید ربوبی در هدایت انسان نشان می‌دهد که زبان نشانه‌محور قرآن، راهی جهان‌شمول برای درک حق ارائه می‌دهد که وابسته به فرهنگ، دانش و تجربه فردی و اجتماعی است. نتایج پژوهش بیانگر آن است که رویکرد نشانه‌محور قرآن، امکان تفسیر پویا و تطبیق‌پذیر با شرایط زمانی- مکانی مختلف را فراهم می‌سازد، بدون آنکه به یکتابودن حقیقت خدشه وارد شود. این پژوهش همچنین توحید ربوبی و نزدیکی به حق را به‌عنوان محوری برای وحدت‌بخشی به تفسیرهای متنوع از نشانه‌ها معرفی می‌کند؛ زیرا خداوند سراسر عالَم را نیز برپایه زبان نشانه آفریده است. یافته‌ها حاکی از آن است که خوانش نشانه‌شناختی از قرآن، راه حلی برای رفع تضاد میان ثبات حقیقت و تغییرپذیری تفسیرها است.

شهرت فقهی یا تفسیری معنای برخی واژگان در قرآن، گاه مانع بازخوانی آنها در بستر آیه و فهم صحیح قرآن می­شود. واژه قرآنی«حِلّ»، نزد بسیاری از مفسران به خصوص عموم مفسران اهل سنت به معنای حلیت و روا بودن شرعی شهرت دارد و درآیه دوم سوره بلد نیز به همین معنا از سوی آنها به کار رفته و به روابودن قتل برای پیامبر در روز فتح مکه تفسیر نموده­اند. این تفسیر ضمن اینکه مخالف اخلاق و سیره پیامبر (ص) در تاریخ و نیز مخالف حکم حرمت شرعی حریم مکه است، خاستگاه برخی شبهات و نقدها در مورد وحیانی بودن قرآن و جایگاه رسول خدا نیز شده است. برخی مفسران فریقین معانی دیگری چون هتک حرمت و حلیت قتل پیامبر توسط مشرکان در مکه یا سکونت ایشان در مکه را مراد آیه دانسته ­اند. این تفاسیر نیز خالی از إشکال نیست. بر این اساس پژوهش حاضر به روش توصیفی تحلیلی و با رویکردی انتقادی به بررسی لغوی واژه و تأمل در سیاق بر مبنای تفسیر قرآن به قرآن پرداخته واثبات می­کند؛ گوهر معنایی ریشه «ح ل ل» در بازشدن و آزاد شدن از قید، محوریت دارد. بنابراین به نظر می­رسد در آیه مورد بحث، به معنای رفع تنگنا و آزار پیامبر و به تبع یارانش برای زندگی آزادانه در مکه به دور از مخالفت مشرکان به کار رفته است. در این رویکرد، مطابق با فضای نزول سوره در شرایط زمانی سخت دعوت آشکار، خداوند به گونه تثبیت و تسلی، این گشایش و آزادی را به رسول خود وعده داده است.

فرقه وهابیت همواره تلاش نموده است تا فضائل امیرالمؤمنین علی (ع) را به چالش کشیده و به‌ویژه احادیثی که امامت بلا فصل ایشان را ثابت می‌نماید، مورد نقد قرار دهد. یکی از این احادیث، حدیث «غدر امت» است که وهابیت آن را جعلی و فاقد اعتبار می‌داند. با این حال، بررسی دقیق آثار فضیلت‌نگاری، تاریخی، رجالی، کلامی و حدیثی اهل‌سنت نشان‌می‌دهد که دیدگاه غالب در میان اهل‌سنت، با ادعای وهابیت متفاوت است. بسیاری از علمای اهل‌سنت، از جمله بزرگان حدیث، این حدیث را صحیح یا حسن دانسته‌اند. در این پژوهش، با رویکرد توصیفی-تحلیلی و به شیوه‌ای انتقادی، به بررسی اشکالات وهابیت در مورد این حدیث پرداخته شده‌است. نتایج این بررسی نشان‌می‌دهد که این حدیث در منابع معتبر اهل‌سنت نقل‌شده و راویان آن نیز مورد وثوق دانسته شده‌اند. بنابراین، ادعای جعل این حدیث توسط وهابیت، با شواهد موجود در منابع اهل‌سنت سازگاری ندارد.

حقوق نسل­های آینده از مباحث عدالت بین نسلی است، که به موجب آن مواهب الهی که از نسل قبل به نسل فعلی به ارث رسیده است، به نسل آینده منتقل گردد و هر نسلی حق استفاده از مواهب الهی را داشته باشد. بدین معنا که طبیعت و منابع موجود درآن متعلق به همه انسان‌ها و نسل‌ها است و برای برطرف کردن نیازهای آنان آفریده شده است و هیچ دلیلی مبنی بر تعلق مواهب الهی بر نسل فعلی و برتری آنان به نسل‌های آینده وجود ندارد و روایات اهل‌بیت (ع) مشتمل بر آموزه­های مهمی در این زمینه بوده و نشان­دهنده این است. آن چه در آسمان و زمین وجود دارد، متعلق به همه انسان‌ها در تمام اعصار است و روایات وارده در این خصوص به علاوه بر نسل کنونی (موجودین)، شامل نسل‌های آینده (معدومین) نیز می‌شود و بر ضرورت حفاظت از حقوق نسل­های آینده و مواهب الهی تاکید دارد و در کنار توجه به بعد معنوی، بشریت را به رعایت حقوق نسل­‌های آینده تشویق نموده و اصول و ضوابطی را برای حفاظت از این امر مقرر نموده است.

قرآن، کلامِ خدا و کتاب آسمانیِ مسلمان‌ها، به عنوان نخستین و اَساسی‌ترین منبع احکام شرعی، پاسخگوی همه‌ی نیازهـایِ آدمی در بیشتر زمینه‌ها می‌باشد. با توجه به این که غالباً احکام فقهی این اِعجاز الهـی بـدون تفـصیل بیان شده و همواره به شِکل اَمر و نهی نیست بلکه گاهی در لابـه‌لای دانش‌های قـرآنی دیگر، مانند مباحث اخلاقی، اعتقادی و اَمثال و قِصص آن نیز قرار گرفته است. «قِصص قرآن»، یکی از مُـفادها و مدلول‌های سراسری، تکرارشَونده و تأثیرگذار قرآن کریم شُمرده شده و اَفـزون بـر آن، دربردارنده‌ی نکته‌ها و عبرت‌های بی‌شماری نیز می‌باشد؛ در بـسیاری از نمونه‌ها در نَقـل و لابه‌لای آیات قصص، احکام و قواعدی بیان شده است که می‌تواند بَستری برای استنباط و تفقّه قرار گیرند. از جمله «قاعده وِزر»، که یکی از قواعد فقهی مَنصوص است و مُتضمن مفهوم «اصل شخصی بودن» مجازات‌هاست. در برخی از قِصص انبیاء گذشته در قرآن به مسئله‌ی وزر و پیامَدهای اَعمال انسان‌ها اشاره شده است. به عنوان نمونه، داستان‌های پیامبرانی مانند حضرت نوح، حضرت موسی، و حضرت یوسفA، که هر کدام درس‌هایی درباره‌ی ایمان، صبر، و مسئولیت فردی دارند. این پژوهش سعی دارد تا با بهره بُردن از روش توصیفی ـ تحلیلی داستان‌های قرآن به این مسئله پاسخ دهد که استخراج قاعده وزر، چگونه از داستان‌های قرآنی قابل استخراج است؟ بررسی‌ها حکایت از آن دارد که علاوه بر آیاتُ الاحکام، بخشِ آیات قصص قرآن نیز قابلیتِ استحصالِ احکام دینی را دارد.

مسئله جایگاه عقل در فهم معارف دینی، به ویژه در باب توحید، از دیرباز موضوع مباحثات گسترده‌ای در میان‌اندیشمندان اسلامی بوده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی، به مقایسه جایگاه و کارکرد عقل در فهم توحید از منظر دو جریان فکری تأثیرگذار یعنی وهابیت و اخوان المسلمین می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که وهابیت، برخلاف اخوان المسلمین، قلمرو عقل در فهم توحید را محدود کرده و به نوعی رویکردی حداقلی نسبت به آن دارد. این تفاوت در نگاه به عقل، پیامدهای قابل توجهی در فهم مفاهیم بنیادین توحید، از جمله براهین اثبات وجود خدا، تقسیم‌بندی توحید، اثبات صفات خداوند و تفسیر صفات خبری داشته است. رویکرد حداقلی وهابیت به عقل همچنین منجر به نفی برخی از آموزه‌های اسلامی همچون توسل، استغاثه و ولایت تکوینی اولیاء شده است. در مجموع، این پژوهش نشان می‌دهد که اختلاف در نگاه به عقل، به تفاوت‌های چشمگیری در فهم و تفسیر آموزه‌های توحیدی در میان وهابیت و اخوان المسلمین منجر شده است.

تقوا از مفاهیم بنیادین قرآن کریم است که نقشی اساسی در هدایت و تعالی فردی و اجتماعی ایفا می‌کند. این پژوهش با تحلیل محتوای مضمونی و بررسی سیاق آیات، نشان می‌دهد که قرآن افزون بر معرفی تقوا به‌عنوان ارزشی والای اخلاقی، دستورالعمل‌هایی عملی برای تحقق آن ارائه کرده است. برخلاف پژوهش‌های پیشین که بیشتر بر فضیلت‌های تقوا تمرکز داشته‌اند، این تحقیق به استخراج و تحلیل راهکارهای قرآنی برای تقویت تقوا در زندگی روزمره پرداخته است. یافته‌ها حاکی از آن است که تقوا در قرآن به‌مثابه فرایندی خودتنظیم‌گر معرفی می‌شود که کنترل تمایلات نفسانی، مدیریت هیجانات و هم‌سویی رفتار با ارزش‌های الهی را در بر می‌گیرد. راهکارهایی نظیر پایداری در مسیر عبودیت ـ از جمله صبر و ثبات قدم ـ همچنین رعایت سازوکارهای پیشگیرانه در برابر لغزش، مانند ایجاد موانع ذهنی و عملی برای جلوگیری از ارتکاب گناه و خویشتن‌داری، و نیز پاک‌سازی جسم در راستای ارتقاء معنویت از طریق التزام به تغذیه‌ای سالم و مشروع و نیز روزه‌داری، هر یک نقشی کلیدی در تحقق این هدف ایفا می‌کنند.از نوآوری‌های این پژوهش، ارائه چارچوبی تحلیلی برای استخراج مفاهیم قرآنی از طریق مطالعه سیاقی آیات است که موجب درک عمیق‌تر پیام‌های قرآن و شناسایی راهکارهای کاربردی آن در مسیر خودسازی می‌شود.

نظریه «مرگ مؤلف» رولان بارت، که در سال ۱۹۶۷ مطرح شد، یکی از نظریه‌های محوری در نقد ادبی و نشانه‌شناسی به شمار می‌رود. این نظریه با تأکید بر استقلال متن از نیت مؤلف و نقش فعال خواننده در خلق معنا، رویکردی نوین به روش‌های تفسیری معرفی کرد. مقاله پیش رو تأثیر این نظریه را بر روش‌های تفسیری قرآن بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه ایده‌های بارت می‌توانند در خوانش های نوین قرآن به کار روند. با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی، این پژوهش به بررسی تطبیقی نظریه بارت با روش‌های تفسیری قرآن پرداخته و چالش‌ها و فرصت‌های این رهیافت را ارزیابی می‌کند. نتایج این بررسی نشان می‌دهد که این نظریه، هرچند ظرفیت‌های مهمی برای پویایی تفسیر ارائه می‌دهد، اما با برخی الزامات معرفت‌شناختی کلام الهی ناسازگاری‌ دارد. در چارچوب هستی‌شناسی فهم، فهمنده و مفسر نص قرآن قادر است برداشت‌های گوناگونی ارائه دهد، اما این برداشت‌ها بدون توجه به مُراد الهی از اعتبار برخوردار نخواهند بود. در زمینه‌ی چندمعنایی زبانی، تأکید بارت بر خودکفایی زبان و شبکه‌ی دلالت‌های آن با ساختار نشانه‌شناختی قرآن سازگاری دارد؛ با این حال، نبود چارچوبی برای تثبیت معنا می‌تواند خطر گرایش به تکثر معنایی بی‌ضابطه و کنترل‌نشده را به دنبال داشته باشد.

این پژوهش به بررسی چارچوب اخلاقی هوش مصنوعی مبتنی بر اصول اسلامی در چهار حوزۀ ارتباط انسان با خدا، خود، دیگران و محیط زیست می‌پردازد. با استفاده از روش کیفی-تحلیلی و استناد به منابع دینی (قرآن، احادیث) و مطالعات کتابخانه‌ای، اصول اخلاقی اسلام استخراج کرده و تطبیق آن‌ها با چالش‌های هوش مصنوعی تحلیل شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد در ارتباط با خدا اصولی مانند ادای امانت الهی و عدالت، الهام‌بخش طراحی سیستم‌های شفاف، عادلانه و مسئولیت‌پذیر است. در ارتباط انسان با خود مدیریتی قوای درونی (قدرت‌طلبی، کمال‌طلبی) و توجه به سلامت روانی-جسمانی کاربران در طراحی الگوریتم‌ها ضروری است. در ارتباط با دیگران رعایت انصاف، احترام به حریم خصوصی و اجتناب از تبعیض در سیستم‌ها مانند تشخیص چهره و استخدام هوشمند و در ارتباط با محیط زیست بهینه‌سازی مصرف انرژی، کاهش آلایندگی و حفاظت از حیات وحش با کمک هوش مصنوعی از مهم‌ترین موارد هستند؛ در نتیجه تلفیق اصول اسلامی با اخلاق هوش مصنوعی، نه‌تنها از بحران‌هایی مانند نقض حریم خصوصی و تبعیض الگوریتمی جلوگیری می‌کند، بلکه هوش مصنوعی را به ابزاری برای تحقق عدالت اجتماعی و پایداری زیست‌محیطی تبدیل می‌نماید.

شناخت دنیا به عنوان محل زندگی انسان، از دیدگاه امام علی به عنوان انسان کامل به نگاه انسان‌ها در هر زمان و هر مکان، رویکردشان به آن و در نتیجه دانستن راه و رسم زیستن در آن کمک شایانی می‌کند. از آنجاکه استعاره شناختی (نگاشت نظام‌مند از یک حوزه مبدا بر یک حوزه مقصد)، به‌عنوان نوعی فعالیت ذهنی مرتبط‌ با مفهوم‌سازی، در تفکر، استدلال، درک، تحلیل، اقناع مخاطب، انتقال مفاهیم به وی، حتی در رفتارسازی و تولید مفاهیم جدید همچنین ایجاد واقعیت اجتماعی، فرهنگی و روان‌شناختی، ابزاری کارآمد به‌شمار‌می‌رود، در گفتمان هدایتگر و انسان‌ساز نهج‌البلاغه بسیار مورد استفاده قرار‌گرفته‌است. بر‌این اساس، پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و رویکرد شناختی، مکان‌شدگی دنیا را در در زبان نهج البلاغه تحلیل می‌کند تا روشن سازد مکان‌هایی که در مفهوم‌سازی دنیا در چارچوب نظریه معاصر استعاره در نهج البلاغه مورد توجه و استفاده قرار گرفته‌اند کدامند سپس بنیان استعاره‌های شناختی را که در این مفهوم‌سازی به‌کار رفته‌اند مورد بررسی قرار می‌دهد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد مزرعه، دریا، آبشخور، رودخانه/ دریاچه، تکیه‌گاه، چراگاه، میدان مسابقه، خیمه و بازار مکان‌هایی هستند که در مفهوم‌سازی دنیا در زبان نهج البلاغه مورد توجه قرار گرفته‌اند. تحلیل دنیای مکانی‌شده بیانگر آنست که بنیان همه استعاره‌های شناختی این مقوله همبستگی‌های تجربی غیر مستقیم ما هستند، نه هم‌زمانی تجربی و نه بدن‌مندی.