جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در اسلام به مقوله کار و تلاش، که از مهم‌ترین عوامل سعادت و فلاح یک جامعه است؛ اهمیت بسیاری داده ‌شده‌ است، به‌طوری‌که امام‌ علی علیه السلام هم‌سو با دیگر پیشوایان دینی، نه تنها در گفتار، بلکه در میدان عمل نیز الگو و نمونه‌ای برای پیروان خویش بودند و در کنار فعالیت‌های دینی و تبلیغی خود، با انجام کار خستگی‌ناپذیر، تلاش در کاهش فاصله‌ی طبقاتی و خروج جامعه‌ی اسلامی از رکود و فقر داشتند. در این راستا، به جهت اهمیت اشتغال جوانان به عنوان آینده‌سازان این جامعه، و لزوم هدایت آنان به‌سوی اشتغال اسلامی وگسترش فرهنگ کار اسلامی در دانشجویان و دانش‌آموختگان دانشگاه‌ها، مطالعه‌ی حاضر با رویکردی توصیفی- تحلیلی، ضمن بیان مفاهیم مرتبط با کار، کار از منظر اسلام و قرآن و ... به تحلیل مصادیق مفهومی در باب آثار و برکات کار از منظر امام‌علی علیه السلام در نهج‌‌البلاغه می‌پردازد و در انتها پیشنهاداتی در جهت ترویج فرهنگ کار اسلامی در دانشگاه‌ها؛ همچون گنجاندن دروس مهارت عمومی با مضمون کسب و کار در اسلام در سرفصل رشته-های مختلف، برگزاری سمینارهای تجربه‌زیسته کارآفرینان با تمرکز بر رهنمودها و سخنان پیشوایان دینی، پایبندی هیأت‌رییسه‌ی، اعضای هیأت علمی و کارکنان دانشکده/ آموزشکده‌ها نسبت به اصول اخلاقی کاراسلامی در محیط آموزشی و... ارائه می‌گردد.

بهره‌مندی از «حیات طیّبة» به‌ معنای زندگی پاک و پاکیزه از اهداف آرمانی اسلام است که تحقّق آن علاوه بر ایمان درون، منوط به داشتن عمل شایسته نیز هست (نحل: 97). بدین منظور در جهت ایفای نقش بهتر ارکان دخیل در اقتصاد توأم با عزّت و اقتدار، لازم است شاخص‌های مؤثر بر افزایش نظم و انضباط در کار و تولید از منظر دین الهی تبیین شود. در عصر حاضر روشن‌گری نسبت به این موضوع به‌عنوان یک تکلیف در جهت انجام فریضه جهاد تبیین، نقشی کارآمد در بهبود ساختارهای اقتصادی از جمله کار و تولید دارد. دست‌یابی به این هدف، نیازمند تحلیل و بررسی آموزه‌ها، معارف و دستورات دقیق و فراوان اسلامی است. در این مقاله با تکیه بر معارف نهج البلاغه با روش توصیفی- تحلیلی به طرح و بررسی شاخص‌های مؤثّر بر افزایش نظم و انضباط در کار و تولید هم‌چون «تفکّرمحوری و دانش‌پایه بودن» و «همراهی علم با عمل» در حوزه علم و اندیشه و شاخص‌‎هایی چون «پرهیز از وانهادگی و سرگردانی» و «روحیّه مشارکت جویی» که در حوزه اخلاق و عمل مطرح است در جهت تحقّق حیات طیّبة و ایجاد رضایت از زندگی برای انسان و جامعه معاصر پرداخته‌ شده است.

از دیدگاه نهج‌البلاغه آموزش حرفه‌ای توانمندسازی کارکنان را با بهبود مهارت‌ها، دانش نگرش‌ها افزایش می‌دهد و منجر به افزایش رضایت شغلی و اثربخشی سازمانی می‌شود. کارمندان را قادر می‌سازد تا با تغییرات سازگار شوند و حس شایستگی و خودسازماندهی را برای موفقیت سازمانی تقویت کند. توانمندسازی کارکنان از طریق افزایش مهارت، کسب دانش و توسعه نگرش برای جذب و حفظ کارکنان برای دستیابی به رضایت شغلی و اثر بخشی سازمانی ضروری است. ضرورت این مطالعه ناشی از تقاضای فزاینده برای رویکردی متعادل است که آموزش حرفه‌ای را با اصول اخلاقی مدیریت همسو می‌کند تا سازگاری، شایستگی و خودسازماندهی را در کارکنان تقویت کند. در این پژوهش به روش تحلیلی-توصیفی به بررسی مفاهیم کاربردی آموزهای نهج‌البلاغه در توانمندسازی منابع انسانی می پردازد. یافته ها نشان می‌دهد که چگونه مولفه های آموزش حرفه‌ای بر بهبود عملکرد از طریق توانمندسازی منابع انسانی بر اساس اصول مدیریتی در نهج‌البلاغه تأثیر می‌گذارند و الگوهای رفتاری مثبت را القا می‌کند و در عین حال به توانایی‌های فردی می پردازد. بر اساس این یافته‌ها نتایج حاصله نشان می‌دهد، ارائه اولویت‌بندی سازمان‌ها مدرن برای سرمایه گذاری مدیریت اخلاقی و مؤثر است که موجب رشد پایدار، رضایت شغلی و موفقیت سازمانی می‌شود.

همه نظام‌های سیاسی از دو بخش ساختاری و کارکردی تشکیل شده‌اند. به طور کلی هشت محور را می‌توان ذیل این دو بخش تعریف نمود. در بخش ساختاری «ضرورت‌ها و اهداف، عناصر نظام سیاسی، مرزهای سیاسی و شبکه قدرت» و در بخش کارکردی «مرکز تصمیم گیری، قلمرو اختیارات، جریان یا فرآیند قدرت و بازخوردها» جای می‌گیرند. خطبه 164 نهج‌البلاغه که در یکی از بحرانی‌ترین شرایط سیاسی حکومت عثمان توسط امیرالمؤمنین علی (ع) ایراد شده است، همه هشت محور یادشده را رد برگرفته است و می‌تواند نمونه‌ای از دیدگاه اسلام درباره ساختار و کارکرد یک نظام سیاسی مطلوب را ارائه دهد. در جستار حاضر به شیوه توصیفی-تحلیلی ساختار و کارکرد نظام سیاسی اسلام با تاکید بر خطبه 164 نهج البلاغه مورد بازخوانی قرار گرفته است. در پایان این نتیجه به دست آمده است که خطبه یادشده، نظریه محورهای هشت گانه نظام سیاسی در دو بخش ساختاری و کارکردی را تأیید می‌نماید. البته این محورها گاه به تفصیل و گاه به اشاره در خطبه 164 مورد تاکید امام علی (ع) قرار گرفته‌اند.

پیشینه مبانی فقهی شفافیت به صدر اسلام بازمی‌گردد؛ آن هنگام که پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امیرمؤمنان علیه السلام و نیز امام‌مجتبی علیه السلام حکومتی اسلامی مبتنی بر شفافیت را بنیان نهادند. مبانی شفافیت با استقرای کامل در نهج‌البلاغه، قابل دستیابی است. شناخت مبانی فقهی شفافیت برای رفع مظاهر فساد در نظام اسلامی دارای ضرورت و اهمیت است(هدف) پرسش اصلی این پژوهش آن است که مبانی فقهی شفافیت از دیدگاه امیرمؤمنان علیه السلام در نهج‌البلاغه چیست؟(سؤال) روش پژوهش مبتنی بر روش استدلال و برهان از نوع قیاس منطقی شکل اول بر اساس دیدگاه امیرمؤمنان علیه السلام در نهج‌البلاغه و نیز مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای است(روش) یافته پژوهش آن است که استمرار نظام اسلامی به ویژه جنبه مقبولیّت مردمی آن در گرو شفافیت در عرصه‌های گوناگون اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی است و برای غلبه بر مفاسد گوناگون و اجرای هر چه بهتر عدالت اجتماعی و رفع تبعیض و رانت‌خواری، راهی جز شفافیت وجود ندارد که مبانی فقهی آن از دیدگاه امیرمؤمنان علیه السلام در نهج‌البلاغه عبارتند از: نظارت، النصیحة لائمة المسلمین، عدالت، حفظ نظام و مصلحت(یافته).

امروزه با وجود پیشرفت‌های علمی و تحولات فناورانه، ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی و هویتی زندگی انسان با چالش‌هایی مواجه شده‌که جهت حل آنها نه‌تنها انطباق با تکنولوژی، بلکه پیش‌تر و مهم‌تر از آن، رفعِ بحران‌هایِ ایجاد شده پررنگ می‌شود. دانشگاه ملّی مهارت که نقشی مهم در آموزش و تأمینِ سرمایه انسانی بازار کار به ‌عهده دارد، می‌کوشد تا شکاف موجود میان آموزش دانشگاهی و مهارت‌های موردنیاز را پُرنماید. در راستای این هدف، پرسشی مطرح می‌شود که چگونه می‌توان پراکندگی‌های ایجادشده را انسجام بخشید و برای رفع بحران چه راه‌حلی پیشنهاد می‌شود؟ پژوهش‌های انجام شده تاکنون بیشتر به آموزش‌های علمی پرداخته؛ ولی آموزش اخلاق مطابق فرهنگ اسلامی هنوز جایگاه اصلی خود را نیافته‌است. ازآنجاکه بدون توجه به این امر مهم، رسالت دانشگاه دارای اثربخشی لازم نخواهد بود؛ ضرورت پژوهش مطرح‌شده و فرضیه‌ای شکل‌می‌گیرد که مسئله فوق ناشی از بی‌توجهی به جایگاه مهم ارزش‌های اخلاقی (رتوریک) به‌عنوان حلقه اتصال بین تعلیم ‌و تربیت جهت رفع بحران‌های موجود است. این پژوهش از نوع کیفی و روش آن توصیفی-تحلیلی مبتنی بر مطالعه منابع دینی در جهت شناخت اصول اخلاق اسلامی و سپس استدلال منطقی و استنتاج در جهت ارائه راهکار است. معارف حاصل شده از "قرآن‌کریم" و "نهج‌البلاغه" شالوده پژوهش را شکل می‌دهند.

عدالت اقتصادی، مهمترین معیار در سازماندهی جامعه است. از سوی دیگر، داشتن چرخه تولید مولّد، یکی از مفاهیم نوین در حوزه اقتصاد است. ترسیم ساختار عدالت و نسبت آن با رونق تولید در اندیشه امام‌علی علیه السلام به وضوح، بیانگر ژرفای معرفتی مکتب علوی، در ارائه الگوی کارآمد مدیریّتی و تنظیم سیاست عدالت‌گستر در حوزه رونق تولید است. لذا این پژوهش به صورت کیفی و توصیفی، مفاهیم مندرج در اندیشه علوی، به ویژه در نهج‌البلاغه را، در حوزه رونق تولید و تأثیر آن در برقراری عدالت اقتصادی واکاوی و تحلیل می‌نماید. تبیین این موضوع به صورت کیفی، نگاه جامعی به شاخصه‌های تعاملی مردم و کارگزاران و راهبردهای نیل به رونق تولید و رشد عدالت را ارائه می‌دهد. یافته‌های پژوهش، بیانگر آن است که تحقّق توسعه و رونق کار و تولید، مستلزم توجه به مقوله‌های مختلف در حوزه عدالت اقتصادی است. در بینش علوی، راهبردهای وصول به عدالت اقتصادی و رونق تولید در دو حیطه مردم و حکومت معنا می‌یابد. کار، عدم غرور، خودکفایی، نهی از دنیاگرایی، میانه روی در زندگی و خودسازی، مهمترین راهبردهایی است که مردم می‌توانند در این زمینه کمک فزاینده به نظام اسلامی داشته باشند. راهبردهای حوزه حکومت نیز عبارتند از: شایسته‌سالاری، مبارزه با مفاسد اقتصادی، شفافیّت‌سازی، اتّخاذ سیاست‌های مالی درست، توجه به اشتغال افراد. کلام علوی، مدلی روزآمد، در عرصه مدیریّت اقتصادی، جهت پیشبرد عدالت و توسعه تولید ارائه می‌دهد که این الگو می‌تواند در نظام‌سازی جامعه اسلامی نقش‌آفرین باشد.

گرچه فقر پدیده‌ای ملموس و شناخته شده است؛ اما به لحاظ مفهوم جامعه‌شناختی با مفاهیمی همچون نابرابری اجتماعی یا اختلاف طبقاتی گره خورده است. برخی در تبیین و تحلیل مفهوم فقر نهادها و ساختارهای اجتماعی را در بروز و ظهور پدیده فقر دخیل دانسته و برخی نیز به این نظریه پرداخته‌اند که فقرا نیز به نوبه خود به عنوان عاملان اجتماعی در بروز آن نقش مؤثری دارند. به همین دلیل اگر پذیرفته شود که در هر صورت فقر در جوامع و خانواده‌ها وجود دارد؛ فقرا به عنوان اقشاری از جامعه در موضوعیت افول سرمایه اجتماعی دخالت دارند. این پژوهش به مطالعه رابطه فقر و افول سرمایه اجتماعی از دیدگاه امام علی علیه السلام با روش توصیفی تحلیلی پرداخته و گردآوری مطالب نیز به روش کتابخانه‌ای است. فرضیه تحقیق آن است که از دیدگاه امام‌ علی علیه السلام میان فقر و مؤلفه‌های حضور در انجمن‌ها، مشارکت اجتماعی، ارتباطات اجتماعی و اعتماد اجتماعی و رعایت هنجارهای اجتماعی که از مهمترین مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی است رابطه معناداری وجود دارد.

خودباوری به معنای ایمان به داشته‌ها و توان‌مندی خود است و از یک زاویه به خودباوری فردی و جمعی تقسیم می‌شود. متعلقات این خودباوری می‌تواند در حیطه‌های مختلف فرهنگی، اقتصادی و...باشد. که از نتایج آن شکوفایی و رشدمی باشد. براین‌اساس، توجه به اصل خودباوری در اقتصاد، یکی از رموز موفقیت و پیشرفت در استقلال اقتصادی است که در سایه آن افراد از ظرفیت‌ها و توانمندی‌های خود اطلاع یافته و هوشمندانه از آن بهره می‌برند؛ ضرورت توجه به این امر در اقتصاد تا اندازه‌ای است که حتّی می‌توان به‌وسیله آن به خودکفایی در اقتصاد رسید؛ در جهت ایجاد گفتمان خودباوری اقتصادی نیازمند بازخوانی آن از نگاه اسلامی هستیم. به همین منظور پژوهش حاضر به بررسی عوامل ایجاد و تقویت خودباوری اقتصادی و آثار و ثمرات آن باتوجه به کلام گوهربار علی بن ابی‌طالب علیهم السلام در کتاب نفیس نهج‌البلاغه پرداخته است تا زمینه‌ای برای بصیرت بیشتر و پایبندی افزون‌تر معتقدان برای اولویت قراردادن این امر مهم شود. روش این مقاله توصیفی - تحلیلی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد عوامل اعتقادی، اخلاقی و حقوقی می‌توانند در ایجاد این خودباوری نقش‌آفرین باشد و همچنین ایجاد نظام اقتصادی مبتنی بر انصاف، ایجاد سرمایه اجتماعی (همبستگی اجتماعی)، و توان رویارویی با بحران‌های اقتصادی از مهم‌ترین ثمرات خودباوری اقتصادی است. نتایج حاکی از توجه و اهتمام حضرت امیر علیه السلام به رعایت خودباوری در تمام عرصه‌های فردی و اجتماعی و به‌ویژه اقتصاد است.

اسلام دین دعوت به حیات طیبه است. «لِنُحیِیَهُ حَیَاهً طَیِّبَه»(آیه 97 النحل) و نظام زندگی، رونق کار، تولید، سرمایه گذاری، اشتغال و دیگر شئوناتِ زیر مجموعه اقتصاد، مانند جریان خون در کالبد جامعه؛ سبب تراوت، شادابی، استقلال و پویایی آن می‌گردد و همه این امور در بستر عدالت اقتصادی محقق خواهد شد. در این مقاله پس از بیان اهمیت جایگاه عدالت از دیدگاه امیرالمؤمنین علی علیه السلام در همه امور و بویژه در اقتصاد، به دو موضوع مهم و اساسی اشاره می‌شود. 1) اصلاحات فرهنگی و بینشی بعنوان نیروی محرکه جهت تحول فکری و اعتقادی در زمینه اقتصاد اسلامی و 2) اصلاح ساختاری سیستم اقتصادی بعنوان سخت افزار موضوعِ موردِ تحقیق، جهت عینیّت بخشی به عدالت اقتصادی. سپس به فرهنگ کار و اهمیت آن از نظر امام‌ علی علیه السلام و تأثیر تولید و سرمایه‌گذاری در تحقق عدالت اقتصادی، توضیحاتی داده می‌شود و نهایتاً به اصول نُه گانه عدالت اقتصادی از دیدگاه نهج‌البلاغه اشاره شده است. البته در خصوص اصول مذکور، ممکن است ادعا شود که موارد بیشتری را می‌توان احصاء کرد، اما از دیدگاه نگارنده مهمترین اصول قابل ذکر، موارد بیان شده می‌باشد. از ویژگی‌های بارز و برجسته این مقاله آن است که غالب ارجاعاتِ موضوع مورد تحقیق از دیدگاه حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام که در کتاب شریف نهج‌البلاغه تصریح شده، می‌باشد.