جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از شاخصه‌های تفسیری نواعتزالیونِ مغرب عربی معاصر، نقد همه‌جانبۀ سنّت است. ادله نومعتزلیان دربارۀ نقد سنّت، دو گونه‌اند؛ پاره‌ای از دلایل با دیدگاه انتقادی آنان بر متن قرآن اشتراک دارد و پاره‌ای دیگر، اختصاص به سنّت دارد. در دستۀ اول دلایل انتقادی، نومعتزلیان مسئله سیالیت معانی متون مربوط به سنّت را مطرح کرده‌اند. در دسته دوم با پیش‌کشیدن مسئله رابطه دین و تجدد (سنت و مدرنیته) هم ادعای عدم قداست داشتن سنّت را مطرح کرده‌اند و هم به سمت تقلیل قلمرو سنّت معتبر رفته‌اند. حاصل پژوهش نشان می‌دهد که مبانی تفسیر عقل‌گرای نومعتزله از قبیل برداشت آنان از سنّت، اعتقاد به تاریخمندی و اصول هرمنوتیکی و قلمرو سنّت، همگی قابل انتقاد است. این تحقیق درصدد است با روش توصیفی - تحلیلی و انتقادی جریان نومعتزله مغرب عربی معاصر و رویکرد آنان به سنّت را تصویر کرده و آسیب‌های آن را بررسی کند.

با بررسی روایات امام علی(ع)، درمی‌یابیم واژۀ دنیا در نگاه ایشان، از مفاهیم چندوجهی است. حوزه‌های کاربردی دنیا در نهج‌البلاغه، گاهی متوجه نشانه‌های عالم بوده و گاه ماهیت ابزاری دنیا را تبیین می‌نماید. در مواردی نیز به وابستگی موجودات مادی در مقایسه با ذات الهی اشاره دارد. گاهی هم درصدد توصیف نسبت ارزش دنیا با آخرت است. در مواضعی نیز با اسلوب‌های بیانی متنوعی، به هدف‌محوری دنیای جدای از آخرت اشاره شده است. پس از دقّت در رویکردهای گوناگون دنیا در نهج‌البلاغه و کشف معنای جامع آنها، درمی‌یابیم که معیار ارزش‌گذاری دنیا و ستایش و نکوهش آن، قابل تسرّی به تمام نگرش‌های موجود نیست. چنان‌که رویکرد آیت‌انگارانه، از اقسام شیوۀ استدلال محسوب شده و به ذاتیات و تکوینیات مرتبط است. گونه نسبیت در مقابل اطلاقِ رویکرد نسبی‌انگارانه نیز بیانگر حالت کلّی و طبیعی و تذکّر به واقعیتی مبرهن در خارج و آشنا در ذهن است. محوریت نگرش‌های ابزار انگارانه، هدف‌انگارانه و گونه نسبیت در مقابل حقیقتِ رویکرد نسبی‌انگارانه، بر پایۀ کیفیت تعامل انسان با دنیا بوده و از این‌روی قابل ارزیابی هستند. در این میان، رویکرد ابزار انگارانه، معرِّف دنیای ستوده بوده و به عکس نگرش هدف‌انگارانه، نمایان‌گر دنیای نکوهیده است. گونه نسبیت در مقابل حقیقت نیز جایگاهی دو وجهی دارد، به صورتی که دنیا در آنِ واحد و مطابق رابطۀ طولی اعمال انسان با آخرت، یا بر اساس رابطۀ غایی رفتار انسان با دنیا، می‌تواند هم جلوۀ ستوده پیدا کند هم جلوۀ نکوهیده.

دستورات طبی، خواص داروها، روش‌‌های درمانی، دعاهای مخصوص برای رفع بیماری‌‌ها و... مطرح شده در روایات، مجموعه‌ای را شکل می‌دهد که از آن به طب روایی تعبیر می‌شود. رواج گسترده دانش پزشکی مدرن و استفاده از روش علمی تجربی در آن، به طرح این سوال دامن زده ‌است که تجربه در طب روایی از چه وزن و جایگاهی برخوردار است. برخی دیدگاه‌های جزم‌اندیشانه و یا روشنفکرمآبانه بی‌مبنا دربارۀ مبانی طب روایی که به مدد فضای مجازی مجال جولان یافته، بررسی علمی آنها را ضروری ساخته است. دغدغه پژوهش پیش‌ رو که با تکیه بر منابع روایی و به شیوه‌‌ای توصیفی- تحلیلی سامان یافته، آن است که به دور از افراط و تفریط، جایگاه تجربه در طب روایی را در دو سطحِ نقش تجربه در دانش طبی معصومان(ع) و نیز کاربرد تجربه در ارزیابی روایات طبی، مورد بررسی قرار دهد. یافته‌های این جستار، نشان از آن دارد که به‌رغم هم‌سانی و هم‌سویی برخی آموزه‌های طب روایی با آموزه‎های دیگر مکاتب طبی، ظواهر روایات و نیز دیدگاه مشهور عالمان شیعه این است که دانش طبی اهل بیت(ع)، وحیانی است؛ اما با این وجود، آنان تجارب بشری در این زمینه را انکار نکردند و از آنها نیز استفاده نمودند. همچنین مشخص شد روایاتی که دربردارنده آموزه‌‌های طبی منحصر به معصومان(ع) هستند به دو دسته آموزه‌‌های طبیعی و آموزه‌‌های فراطبیعی تقسیم می‌‌شوند که ارزیابی تجربی و استفاده از روش علمی تنها در آموزه‌‌های طبیعی قابل انجام است.

نقل اخبار مربوط به معجزات و دلایل در زندگی امامان(ع)که برای اثبات امامت و حقانیت امامان(ع)پدید آمد از مباحث رایجی است که در بارۀ هر یک از امامان معصوم(ع)صورت گرفت و در کنار نقل وقایع تاریخی و حوادث دوران زندگی امامان(ع)مطرح شد. یکی از مباحثی که در نقل این اخبار وجود دارد، تکرار یا مشابهت برخی از این معجزات برای دو یا چند امام معصوم(ع)است. مسئله این تحقیق این است که چگونه برخی از این اخبار معجزات به‌شکلی یکسان به چند امام نسبت داده شده است؟ بر اساس منابع موجود، یکی از این معجزات مربوط به ادعای زنی به نام زینب است که خود را همان زینب دختر امیرالمؤمنین علی(ع)معرفی کرد؛ اما با معجزه امام، ماهیت وی روشن و دروغ گفتن او آشکار شد و به دروغ‌گویی خود اعتراف کرد. این معجزه به چند امام نسبت داده شده است. در این مقاله، با روش توصیفی- تحلیلی و با شیوه بررسی منبع و اسناد خبر، برخی از عوامل مؤثر در نقل این معجزه برای بیش از یک امام بررسی شده و روشن خواهد شد که حتی اگر اصل ماجرا درست باشد؛ اما رخ‌دادن آن در زمان سه امام به یک شکل، قابل پذیرش نیست.

جغرافیای فرهنگی یکی از شاخه‌های جغرافیای انسانی است که علل تفاوت فرهنگ‌ها و ارزش‌های انسانی را در نواحی فرهنگی مورد بررسی قرار می‌دهد. در این نوشتار، به بررسی ماهیت، مبانی نظری و روش‌شناختی جغرافیای فرهنگی شهر کوفه در عصر امام علی(ع)پرداخته شده است. این پژوهش، با هدف تحلیل و بررسی کوفۀ زمان امام علی(ع)و نقش کلیدی آن در حوادث سال‌های بعد تهیه شده است. شهر کوفه به‌عنوان تأثیرگذارترین شهرها چه از نظر موقعیت جغرافیایی و چه از نظر جمعیت و مردم‌شناسی می‌باشد. خطبه‌ها و نامه‌های امام علی(ع)دربارۀ این شهر مدعای فوق را ثابت می‌کند و نشان می‌دهد این شهر از ابتدا با هدف مرکزیت حکومت و فرمانروایی تأسیس شده و به‌جهت اختلاف فرهنگی با دیگر شهرهای مجاور دارای خرده فرهنگ‌ها ی زیادی بوده و از نظر روانشناختی، مردمی متزلزل و بی‌ثبات داشته است؛ اما در عین حال از نظر مدل شهری جزء شهرهای مذهبی محسوب شده و هم اکنون نیز نقش محوری دارد. روش این پژوهش، تحلیلی- توصیفی و ابزارش کتابخانه و نرم‌افزارهای گوناگون می‌باشد.

مسأله جانشینی پیامبر اکرم(ص)از مهمترین مسائل صدر اسلام تا کنون و اصلی‎ترین وجه تمایز تشیع با سایر فرق اسلامی بوده است. نوشتار حاضر با بهره‌جستن از روش توصیفی – تحلیلی و با رویکرد انتقادی به بررسی رویکرد قرآنی ویلفرد مادلونگ به مسأله جانشینی پیامبر اکرم(ص)(با تأکید بر منابع تفسیری و روایی فریقین) می‌پردازد. آغاز این حرکت توسط مادلونگ در کتاب جانشینی محمد(ص)بوده است که در 1997 منتشر و به­زودی به عنوان یک مرجع مهم در این بحث شناخته شد. او در مقدمه کتابش تحت عنوان «حقوق خویشاوندی و خاندان‌های پیامبران در قرآن»، به بررسی نسبتا مفصّلی دربارۀ نقش و اهمیت خاندان انبیاء در تأیید، تثبیت و ادامه مسیر رسالت و هدایت ایشان، پرداخت و نشان داد که مطابق نظر قرآن، جانشین پیامبران از میان خاندان ایشان و توسط خود آنها صورت می­پذیرد و پیامبر اکرم(ص)نیز قصدی جز این نداشته است. علی‌رغم جدید و متأخربودن مطالعات شیعه‌شناسی و فعالیت‌های شیعه‌پژوهی، پرداختن به مسئله امامت نسبت به دیگر مسائل مطرح از ضرورت بیشتری برخوردار می‌باشد. مطالعۀ آرا و نظرات مفسران فریقین دربارۀ تفسیر آیه ولایت، نشان‌دهندۀ این است که آنان بر اساس آیۀ 55 سورۀ مائده دربارۀ ولایت و امامت امـام عـلی(ع)، دو دیـدگاه کلی دارند: 1. بیشتر‌ مفسران‌ اهل‌سنّت واژۀ «ولیّ» در آیه را به معنای دوست و یاور می‌دانند و بر همین اساس ولایت در آیه را مطلق و آن را شامل تمام مؤمنان به شمار آورده‌اند؛ 2. شیعه لفظ‌ «ولیّ» را صـرفاً بـه معنای محبت و نصرت نمی‌داند و چنین معنایی را در تعارض بـا آیـات دیگر دانسته و معتقد است این واژه علاوه بر محبت، متضمّن حاکمیت اجتماعی و سیاسی است و نصرت‌ از‌ نتایج آن است. مفسران شـیعه، بـر اسـاس معنای «ولیّ» در آیه و نیز بر مبنای روایات متواتری که سـبب نزول آیه را ولایت امام علی(ع)نقل کرده‌اند، آیه شریفه‌ را‌ دلیل‌ قرآنی ولایت و امامت امام علی(ع)بیان‌ مـی‌کنند‌.

امنیت حقیقتی بنیادین در حیات فردی و اجتماعی آدمیان است که بدون آن، استعدادها و خلاقیت‌‌های به امانت گذاشته شده از طرف آفرینش بی‌ثمر خواهد ماند؛ و زیست اجتماعی او از معنا تهی خواهد شد. این پژوهش، نگاه امام علی(ع)به مقوله امنیت را از آن جهت که خود تجربه پیش‌‌گامی در اندیشه‌‌ورزی در نظر و راهبری جامعه در عمل را به همراه دارد، در برخی از ابعادش و با تأکید بر بعد راهبردی و حکومتی آن با روش توصیفی – تحلیلی، مورد کنکاش قرار داده و وجهی از وجوه امتیاز این نگاه را با برخی از نگاه‌‌های نظریه‌‌پردازان در علم سیاست در ترازوی سنجش نشانده است. امروز، تجربه حکومت اسلامی در ایران نیز ضرورت پرداختن به موضوع امنیت را به‌عنوان یک اصل بنیادین در راستای اندیشه دینی در امر نظام‌سازی اسلامی بیش از هر زمانی، پیش پای محققان باز گذاشته است. از مجموع سخنان امام(ع)می‌‌توان دریافت‌‌‌‌: 1. امنیت را باید در دو ساحت معنوی (فردی) و راهبردی (اجتماعی و عمومی) آن مورد توجه قرار داد؛ 2. این دو را نه یک حقیقتی گسسته از یکدیگر؛ بلکه باید به‌واسطه رابطه خالق و مخلوق، امری تکوینی، عینی، مستمر و پایدار در نظام آفرینش و با محوریت توحید و عدل، توامان دید؛ 3. برخی امور بنیادین چون خدا و اسلام را باید به‌عنوان اساس مؤلفه‌‌های امنیت معنوی (فردی)، حکمرانی، وحدت ملی، اقتصاد، سیاست، قضا و قدرت نظامی را ستون مؤلفه‌‌های امنیت راهبردی (اجتماعی)، یاد کرد.

پیامبر(ص)اسوۀ اخلاق حسنه و الگوی ادب در گفتار و رفتار برای تمام بشریت به‌ویژه مسلمانان است. این موضوع سبب شده که فریقین در منابع روایی خود اهتمام جدی به بازگویی و معرفی اخلاقی آن حضرت داشته باشند. در این مقاله به بررسی نوع نشستن پیامبر(ص)به‌عنوان یکی از الگوهای رفتاری ایشان در منابع معتبر روایی شیعه و اهل‌سنّت پرداخته شده است تا میزان هم‌پوشانی روایات این مؤلفه در حوزه اخلاق رفتاری در روایات فریقین به‌طور کامل نمایان شود. کاوش در منابع حدیثی دو مذهب، وجود اشتراک را در بسیاری از موارد از جمله رو به قبله نشستن، دراز نکردن پا در حضور دیگران، توسعه‌دادن جا برای هم‌نشین و تازه واردها، نشستن در انتهای مجلس، نشستن به حالت قرفصاء و احتباء، دو زانو نشستن، به حالت تورک نشستن، تکیه‌ندادن بر سر سفره غذا و... نشان می‌دهد.

دو عامل تشویق و تنبیه، از روش‌‌های مهمّ در تعلیم و تربیت انسان، به‌ویژه در تحوّل شخصیّت و کُنش‌‌های رفتاری بهنجار ایشان می‌‌باشند؛ زیرا طبیعت او به‌گونه‌‌ای است که وقتی در انجام اُمور، مورد تشویق قرار می‌‌گیرد، معمولاً در صدد برمی‌‌آید تا آن اُمور را بهتر انجام دهد و برعکس انسانی که مورد تنبیه، نکوهش یا ناسپاسی قرار می‌‌گیرد، دلسرد و بی‌‌رغبت می‌‌شود و احساس حقارت و ضعف می‌‌کند، و نمی‌‌تواند از استعدادهای خویش به‌نحو مطلوبی استفاده نماید. لذا این پژوهش با هدف طرّاحی الگوی تشویق و تنبیه از منظر نهج‌‌البلاغه، با روش توصیفی- پیمایشی و استفاده از منابع کتابخانه‌‌ای و کسب دیدگاه متخصّصان و خُبرگان در اُمور تربیتی با استفاده از روش دلفی، مبتنی بر شیوه تحلیل مضمون، مورد اعتباربخشی قرار گرفت که نتایج آن به این شرح می‌‌باشد‌‌‌‌: از دیدگاه متخصّصان و خُبرگان در اُمور تربیتی، الگوی تشویق کلامی تعریف بالاترین رتبه، و الگوی تنبیه غیربدنی تذکّر بالاترین رتبه را در بهبود اوضاع تعلیم و تربیت دارند.

سبک «تحلیل روایی» از روش‌های نو در تحقیقات کیفیِ موضوعات مختلف است. این روش به‌دلیل داستانی‌‌بودن و عدم‌ حصر آن در توصیف و استدلال صرف، دارای مزایایی است که ضرورت تحقیق و ارائۀ آن را در موضوعات دینی، افزون‌ می‌کند؛ مزایایی مانند‌‌‌‌: جذابیت، کاربردی بودن، ملال‌آور نبودن آن برای عموم به‌ویژه نسل‌ جوان. از این ‌رو، کاربرد مناسب شیوۀ تحلیل ‌روایی در معارف قرآنی و حدیثی، نظریه‌ای است که مقالۀ حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به آن پرداخته و ویژگی‌های این روش را تبیین نموده و با مطالعۀ موردی در موضوع ولایت در آیات حج، مصداق این سبک را نمایش داده است؛ چراکه حج و ولایت ارتباطی تنگاتنگ دارند و ولایت شرط قبولی همۀ اعمال و حج نیز معیار سنجش ارزشمندی اعمال است. در این مطالعه، با بازآفرینی داستانی‌ واقعی (رئال) از رابطۀ ولایت و حج، کاربرد نظریۀ تحلیل ‌روایی در موضوعات قرآنی و حدیثی را اثبات کرده ‌است؛ گزارش به سبک تحلیل روایی با تکیه بر منابع دینی، نیاز به تجزیه و تحلیل دقیق دارد که در مطالعۀ موردی موضوع مدنظر با تکیه بر روایات ذیل ‌آیات ‌حج، 500 نکته غیرتکراری در 20 عنوان کلی دربارۀ امامت و حج از متن صریح روایات، یا از پیوند متن روایت و آیه و یا از ارتباط‌ معنای ‌ظاهری و باطنی ‌آیه استخراج‌ و کدگذاری ‌‌شده ‌است؛ بعضی از این نکات در گزارش به شیوۀ تحلیل روایی، سازمان‌دهی‌‌شده و بر اساس سیر زمانبندی اعمال ‌حج، داستان ادبی منسجم، بازآفرینی ‌‌و تصویرسازی شده‌ است تا برای عموم قابل‌ استفاده ‌باشد.