جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

«شکر» از مفاهیم پربار قرآنی و حدیثی و از اهداف تربیتی و صفات معنوی بوده و روحیۀ سپاسگزاری از بارزترین ویژگی‌های انسان در مسیر خودسازی و رسیدن به کمال است. به فرموده قرآن کریم خداوند متعال شکور بوده و بندگانی که در مسیر طاعت او قدم برمی‌دارند مورد لطف و موهبت خود قرار داده و تشکر می‌کند. در این کتاب الهی به اهمیت شکر و کارکردهای آن پرداخته شده که الگوی مناسبی برای بهره‌گیری انسان‌هاست. از طرف دیگر در کلام اهل‌بیتb نیز دربارۀ این واژه و کارکردهای آن بسیار توجه شده و مورد تأکید قرار گرفته است. امام سجادg در دعاهای متعدد به مباحث مربوط به شکر و کارکردهای آن پرداخته که ‌به‌عنوان اسوۀ عملی و نمونۀ عینی به حساب می‌آید. از آنجا که کارکردهای تربیتی شکر در دعاهای امام سجادg می‌تواند مبیّن، مفسّر و تفصیل‌دهنده الگوی ارائه شده در قرآن باشد ضرورت دارد این گزاره اخلاقی و معنوی از منظر کتاب خدا و صحیفۀ سجادیه بررسی گردد. ازاین‌رو مقاله پیشِ ‌رو به دیدگاه‌های قرآن و صحیفۀ سجادیه دربارۀ کارکردهای تربیتی شکر پرداخته و به روش توصیفی ـ تحلیلی مباحث خود را ارائه داده است. برخی از یافته‌های پژوهش حاضر عبارت‌اند از: نیل به مقام رضا، پیشگیری از عذاب‌ها و بلاها، استحقاق ثواب اخروی، دستیابی به رستگاری و... .

خلوت‌‌گزینی به‌معنای انقطاع از خلق و اشتغال به خود می‌‌باشد که در نهاد انسان با مقایسه و ارزیابی تعاملش با دیگران صورت می‌پذیرد؛ ازاین‌‌رو زمانی‌‌که فرد روابط خانوادگی و اجتماعی خاصی نداشته باشد، خلوت را برگزیده است. روان‌‌شناسان موضوع خلوت‌گزینی را در دو نوع مثبت و منفی جای داده‌‌اند. شکل مثبت خلوت‌گزینی که به‌صورت انتخابی صورت می‌‌پذیرد، در آموزه‌‌های قرآن، حدیث و روان‌‌شناسی از فواید بسیاری برخوردار است. جستار پیشِ ‌‌رو با روش توصیفی- تطبیقی، نظرات برخی روان‌شناسان را بر اساس آموزه‌های قرآن و حدیث، مورد ارزیابی قرار داده است. مطابق یافته‌‌های این پژوهه، برای خلوت‌‌گزینیِ انتخابی شش فایده توصیف شده است که عبارت‌اند ‌از: خودآگاهی عمیق‌تر، ارتباطی ژرف‌تر با خداوند، تأمّل در طبیعت، یادگیری و سرعت بیشتر برای انجام امور، افزایش خلّاقیت و احساس آزادی کامل‌‌تر. با بررسی صورت‌گرفته می‌توان هم‌‌راستا و هم‌جهتی برخی نظرات روان‌‌شناسی و آموزه‌‌های قرآن و حدیث را تأیید نمود و بر عدم تهافت، بلکه هم‌سویی و مکمّل یکدیگر‌بودن آنها تأکید ورزید. گفتنی است در آیات و روایات معصومانb آثار اخروی خلوت‌گزینی تبیین شده و زمان، اعمال، برنامه و محتواهای خاصی برای آن، ذکر گردیده که در روان‌شناسی معاصر، کمتر به آن پرداخته شده است.

یکی از بایسته‌های پژوهش، شرح و تفسیر صفات و فضائل امیرالمؤمنینg است. «انزع بطین» یکی از صفات امام علیg که در متون تاریخی، روایی و زیارات مأثوره ‌به‌کار رفته است. اخیرا برخی محققان این دو کلمه را به‌معنای صفت مذمت و نکوهش دانسته و از همین روی این فرضیه را مطرح کرده‌اند که این دو صفت توسط دشمنان امیرالمؤمنینg جعل و به ایشان نسبت داده شده است. چنین رویکردی این مسأله را ایجاد می‌کند که این دو صفت در ادب و فرهنگ عربی به چه معنایی است؟ مقالۀ پیش رو با بررسی این دو واژه در زبان و فرهنگ عربی و منابع فریقین به‌معنای واقعی آن پرداخته و اثبات کرده است که «انزع» و «بطین» معنای مدح دارند و از صفات اصیل امیرالمؤمنینg هستند.

مفضل بن عمر یکی از اصحاب برجسته ائمهb است. وی از شخصیت‌‌های تأثیرگذار در جریان‌‌های درون‌مذهبی سده‌‌های نخستین بود. با مهاجرت برخی از محدثان از عراق به ایران،‌‌اندیشه‌‌های حدیثی طیف مفضل بن عمر نیز به مکاتب حدیثی ایران منتقل شد. دانشیان ری که گروهی از محدثان و اصحاب ائمهb ساکن ری یا محدثان مهاجر از دیگر شهرها بودند با جریان مفضل بن عمر ارتباط برقرار کردند که تأثیر این ارتباط در نشر و ضبط تراث حدیثی امامیه از اهمیت بسیاری برخوردار است. بر این اساس، پژوهش حاضر به رویکرد دانشیان مکتب حدیثی ری در تعامل و ارتباط با جریان مفضل بن عمر جعفی و آثار ایشان می‌پردازد. روش پژوهش با توجه به شناخت تاریخ‌‌اندیشه و تحلیل رویکرد دانشیان مکتب ری در تحلیل رجالی، مؤلفه‌‌ای و جریانی است. بر اساس تحقیقات انجام‌شده، برخورد دانشیان مکاتب حدیثی قم و بغداد با جریان مفضل بن عمر به شیوۀ طرد، اتهام به غلو و تفویض بوده، اما دانشیان مکتب حدیثی ری برخلاف دیگر مکاتب، با‌‌اندیشه اعتدالی، نه‌تنها وابستگان به جریان مفضل بن عمر را در ری پذیرفتند، بلکه به نشر روایات بسیاری از این طیف پرداختند و این ارتباط تا آنجا پیش رفت که بزرگان و ثقات ری، روایات زیادی از ایشان در تألیفات خویش گنجاندند و همین امر باعث جرح برخی از دانشیان ری توسط رجالیان مکاتب دیگر شد.

قرآن کریم از جمله معیارهای اصلی ارزیابی متون روایی ‌به‌ویژه روایات تفسیری است. محققان در این محور، بیشتر بر ضرورت عرضه به قرآن کریم تاکید داشته‌اند اما دربارۀ چگونگی عرضه بر قرآن کمتر پرداخته شده و در این باره الگوی جامع، ‌به‌ویژه در عرضه روایات تفسیری بر قرآن کریم ارائه ‌‌نشده‌ است. در این تحقیق با روش توصیفی- تحلیلی، الگوی جامعی برای ارزیابی روایات تفسیری با قرآن ارائه می‌شود. الگوی پیشنهاد‌ی در این پژوهش عبارت‌اند از: 1. به‌دست‌آوردن مفاد؛ 2. پرهیز از پیش‌داوری؛ 3. روشن‌ساختن مفردات آیه؛ 4. بررسی سیاق آیات هم‌جوار؛ 5. فرازبندی آیه مشخص‌نمودن نقاط روشن و مجمل؛ 6. شرح آیه به کمک دیگر آیات؛ 7. دسته‌بندی روایات و به‌دست‌آوردن مفاد؛ 8. استنباط نسبت روایات با آیه؛ 9. عرضه روایات به قرآن عرضه.

محمد بن سِنان (م220ق) از راویان امام کاظم، امام رضا و امام جوادb به شمار می‌آید. از رهگذر وجودش در سلسلۀ أسناد صدها روایت کتب أربعه، نقش ممتاز در انتقال میراث روایی دارد. از طرفی، فضل بن شاذان (م260ق) که از اصحاب امام رضا، امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکریb و از ثِقات و رجا‌ل‌شناسان نامدار عصر حضور و از راویان ابن‌سنان است، وی را با سخنانی متعدد، دستخوش جرح شدید قرار داده و او را «کاذب مشهور» قلمداد کرده است. این مقاله که از نظر گردآوری به روش کتابخانه‌ای و از نظر محتوایی با روش توصیفی – تحلیلی سامان ‌یافته، به چرایی ارزیابی و نقد سخنان فضل بن شاذان پرداخته است. دریافت نویسندگان این بوده که علّة العلل نسبت کذب و غلّو، اختلاف مبنایی آن دو است؛ زیرا ابن‌سنان اقبال ویژه به تأویل آیات در مورد اهل‌بیتb، نقل کرامات و دیدگاه تعمیم دانش آنان دارد؛ در حالی‌ که ابن‌شاذان رویکرد ضدّ جریان غلو دارد و بر دیدگاه تحدید علوم امامانb تصریح می‌کند. بنابراین جرح محمد بن سنان بعید به نظر می‌رسد و وثاقت او تقویت می‌شود.

یکی از نشانه‌های آخرالزمان، خروج سفیانی (دشمن امام مهدیf) در شام است. نوشتار حاضر با روش توصیفی تحلیلی، وضعیت اعتقادی و دینی سفیانی در روایات فریقین را بررسی کرده ‌است. از آنجا که سفیانی دشمن اهل‌بیتb و رهبری دشمنان حق را بر عهده دارد و‌ تدین ظاهری او باعث فریب مسلمانان می‌شود، شناخت او برای منتظران، ضروری است. اعمال و رفتار و خونریزی‌های سفیانی در آخرالزمان ریشه در دین و اعتقادات او دارد. روایات حاکی فریقین از دین سفیانی را می‌توان در چهار گروه دسته‌بندی کرد: 1. مسلمان‌بودن سفیانی؛ 2. نصرانی‌بودن سفیانی؛ 3. نصرانی‌شدن سفیانی؛4. تظاهر به زهد و مسلمانی. با این تفاوت که منابع روایی اهل‌سنت دربارۀ سفیانی، به مسلمانی، آثار عبادت در چهره و تظاهر به اسلامِ وی اشاره دارد، لیکن در منابع روایی شیعی تظاهر به زهد، بی‌ایمانی و تمایل به نصرانیتِ سفیانی به چشم می‌خورد. بر اساس روایات مورد اشاره، وی مسلمانی است که نصرانی می‌شود و یا با توجه به موقعیت و شرایط پیش ‌رو، هم تظاهر به مسلمانی و هم با نصرانیت هم‌سویی و همراهی می‌کند و در حقیقت کافر است و ایمانی به اسلام و نصرانیت ندارد.

روایات بسیاری در باب اثبات و وجود دوازده امام بعد از پیامبر گرا‌‌می‌اسلام در کتب معتبر شیعی و اهل‌سنّت گزارش شده است. این احادیث به احادیث «اثناعشر» معروفند که با قیودی همچون «اثناعشر اماما»، «اثناعشر خلیفة»، «اثناعشر امیرا» و... و اوصافی چون «من اهل‌بیتی»، «کلهم من قریش»، «کلهم من بنی‌هاشم» و... وارد شده‌اند از طرفی، امروزه جریانی نوظهوری بنام جریان یمانی به رهبری شخصی به نام احمد اسماعیل بصری معروف به احمدالحسن، مدعی است که مطابق حدیث وصیت که از پیامبرa نقل‌شده، بعد از پیامبرa بیست‌وچهار امام و وصی خواهند آمد و بعد از امام دوازدهم، دوازده امام دیگر (با وصف مهدی) خواهند آمد و احمد بصری امام سیزدهم است. نوشتار پیش رو با بررسی حدیث «وصیت» از حیث سند و دلالت و تطبیق روایات اثناعشر با آن، عدم صحت ادعای مورد نظر را به اثبات می‌رساند؛ روش کار در این مقاله به‌صورت توصیفی ـ تحلیلی است.

مقالۀ پیشِ‌‌ رو با هدف بررسی چگونگی اثر نظریۀ «روح قرآن» بر ارزیابی روایات توحیدی سامان یافته است. برای دستیابی به آن، ابتدا لزوم اعتبارسنجی محتوایی روایات تبیین گشته و پس از تبیین ‌نظریۀ «روح قرآن» و ضرورت افزودن این سنجه، به دیگر معیارهای اعتبارسنجی، نمونه‌‌هایی از روایات توحیدی، به معیار «روح قرآن» عرضه شده و اعتبار آنها محک‌‌سنجی گردید. این پژوهش که به روش تحلیلی ـ تطبیقی و گردآوری داده‌‌های آن به‌صورت کتابخانه‌ای بوده، ادعا دارد که از مهم‌‌ترین روش‌‌های بهره‌‌گیری از معارف توحیدی قرآن و ایفای نقشِ محوری آن نسبت به دیگر معارف، سنجۀ راهبردهای قرآن است. نتیجه این پژوهش، اعتبارسنجی و پالایش احادیث توحیدی ناهمگون با سنجۀ «روح قرآن» و مرزبندی با دیدگاهی است که با جمود بر ظهور بدوی واژگان، میان الفاظ و «روح قرآن» جدایی افکنده است.

بازگرایش به سخنان طبی اهل‌بیتb در عصر مُدرن امروز و هم‌پوشانی برخی آموزه‌های ایشان با عناوین علوم تجربی، ‌به‌ویژه مفاهیم پزشکی، ضرورت پرداختن به اعتبار روایات طبی را ایجاد می‌کند. کتاب‌های متعدد شیخ صدوقe یکی از منابع رجوع به احادیث طبی بوده که در این میان، کتاب الخصال ایشان محور بررسی این مقاله قرار گرفت. نگاشتۀ پیشِ رو به بررسی و اعتبارسنجی سندی 23 روایت پزشکیِ جلد اول این کتاب پرداخته است. مقالۀ حاضر که به ‌روش کیفی، توصیفی، تحلیلی، نقلی و آماری صورت گرفته، به بیش از 5/78٪ «راوی ثقه»‌ در زنجیره اسناد احادیث مربوطه و 87٪ «روایات مسند» و 48٪ «روایات موثق و صحیح» دست یافته و قابل پذیرش محدّثان دانسته است که نتیجه آن، برخورداری قوت سندی و رجالی 23 روایت طبی کتاب الخصال خواهد بود.