جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از ریشه‌ها و علل رفتارهای انسان به طور کلی مربوط به شناخت‌های اوست. هدف این نوشتار با استفاده از روش تحلیلی – توصیفی، نشان دادن چگونگی تأثیر سازندۀ معارف حکمی در عرصۀ رفتار انسان و مولفه­های همراه آن(اخلاق عملی) و با تأکید بر نهج البلاغه است. حاصل بررسی‌های به عمل آمده که به شیوه ی کتابخانه ای فیش برداری شده آن است که تأثیر معارف حکمی در اصلاح و رعایت اخلاق در چند جایگاه است. این معارف در کیفیت­بخشی به هدفمندی انسان نقش سازنده داشته و در انطباق فعل با اهداف او نیز موثرند. همچنین در فراهم­کردن مقدمات معرفتی ایمان نقش کلیدی داشته و بالاخره در رفع موانع فعل اخلاقی نیز مؤثرند. انسان جهت اصلاح رفتار و اخلاق خود در کنار دیگر عوامل سازندۀ اخلاق، نیازمند فراگیری معارف حکمی نسبت به مبداء و منتهای عالَم و همچنین انسان است. لذا ورود آموزش‌های عقلی و فلسفی در متون درسی جهت تربیت اخلاقی متوازن، ضروری به نظر می رسد.

زیربنای اخلاق اسلامی در تعامل نیکو با انسانها به مسئله مهم کرامت برمی­گردد. شایستگی احترام و خوش­رفتاری با دیگران ریشه در تکریم ذاتی انسانها دارد. این امر مهم به عنوان مبنا در اخلاق اسلامی مورد توجه جدی نصوص دینی و سیره و رفتار معصومان (ع) قرار گرفته است. مقاله حاضر با بهره­گیری از رویکرد کیفی و با روش تحلیلی - توصیفی به تحلیل سیره رضوی در این زمینه می­پردازد. یافته­های تحقیق ما را به این نتیجه می­رساند که مهمترین مسئله در سیره امام رضا (ع) تأکید بر کرامت انسانی است و این امر تفاوتی در نوع انسانها ندارد. از این مسئله، فروعاتی نشأت می­گیرد که رعایت و تحقق آنها در راستای اخلاق توحیدی به خداگونه­گی جامعه ایمانی و تشبه به انسان کامل در پرتو صفات اخلاقی می­انجامد. زمینه­سازی رشد اخلاقی در میان پیروان اهل­بیت با تخلق به اخلاق الهی در این مکتب پایه­ریزی شده که با شناخت آنها می­توان زیست اخلاق­مدارانه جامعه دینی را مورد محک قرار داد. با استمداد از روایات و سیره عملی رضوی به تبیین اصول اخلاقی در سیره رفتاری امام رضا (ع) این نگاشته را به سامان می­رسانیم.

یکی از مهمترین اصول اخلاقی در اندیشه امام خمینی التزام به اصل «بی­طرفی» در ارزیابی و داوری آراء و اعمال افراد فارغ از هر گونه نسبتی است که از لحاظ دینی، ملّیت، گرایش سیاسی و رابطه خویشاوندی با ما دارند. با توجه به یافته­های مقاله این اصل در کلام امام با تعابیری همچون «داشتن نظر سالم و بی‌طرف»، «بی­نظری»، «اظهارنظر آزادانه و بدون حبّ و بغض و تعصب»، «حکم به خوبی یا بدی عمل بدون توجه به عاملان آن» بیان می­شود و برای چنین التزامی ما را دعوت به رعایت معیارهای عقلی و اخلاقی می­کند. در نوشتار حاضر با روش توصیفی -تحلیلی و با نظر به پیشینه این بحث در فلسفۀ اخلاق، ابتدا سعی شد به این پرسش پاسخ دهیم که براساس کلام امام چه صورتبندی­ای از اصل «بی­طرفی» می­توان عرضه کرد و معیارها یا مبانی عقلی و اخلاقی این اصل کدامند؟ پس از صورتبندی­ اصل «بی­طرفی»، نشان داده­ایم که معیارهای مذکور عبارتند از «حق­مداری و دلیل­طلبی»، «سازگاراندیشی»، «حسن و قبح ذاتی و عقلی افعال»، و «تعمیم­پذیری».

نظریه «عقلانیت و معنویت» از مهمترین پروژه‌های معنویت‌گرایی محسوب می‌شود. این نظریه به‌دنبال کسب رضایت باطن، آرامش و کم نمودن درد و رنج انسان است. در این نظریه مطابق با مؤلفه‌های دنیای مدرن، ویژگی‌های انسان معنوی بیان می‌گردد. «رنج‌گریزی» و «عاطفه‌گرایی» از جمله ویژگی‌های انسان معنوی مورد نظر مصطفی ملکیان در این نظریه است. انسان معنوی در این نظریه، انسانی رنج‌گریز معرفی می‌شود که رضایت باطن خود را در رفع و دفع رنج و عاطفه‌گرایی جستجو می‌کند. تحقیق پیش‌رو در پی آن است که از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و با روش توصیفی_تحلیلی، مبنای رنج‌گریزی انسان معنوی و عاطفه‌گرایی او را در نظریه معنویت‌گرای عقلانیت و معنویت مورد بررسی و خوانش انتقادی قرار دهد. مهمترین نقدها عبارتند از: عاطفه‌گرایی نتیجه فردگرایی اومانیستی و سکولاریسم، نسبی شدن اخلاق و معنویت، امکان کنترل عوامل غیرمعرفتی در معرفت‌یابی، نقص استدلال عاطفه‌گرایی و عدم توجه این نظریه به حقیقت رنج‌های انسان‌ساز عارفانه و الهی.

اخلاق شهروندی از دیدگاه اسلام هنجار‌ها و ارزش‌های حاکم بر رفتار و روابط شهروندان جامعه است که برگرفته از مبانی اسلامی می‌باشد. اخلاق شهروندی، شهروندان را به سمت رشد و تعالی هدایت می‌کند و تعهد و مشارکت‌پذیری و مسئولیت‌پذیری را در بین شهروندان توسعه می‌دهد. در روند جهانی شدن، دو عامل فناوری‌های نوین و سازمان‌های جهانی بر اخلاق شهروندی تأثیر‌گذار خواهد بود. جهان شهری چالش‌هایی را در اخلاق شهروندی ایجاد می‌نماید چرا که این روند مبتنی بر مبانی است که با هنجار‌ها و ارزش‌های اخلاقی با رویکرد اسلامی تعارض دارد.این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی بیانگر آن است که در روند جهانی‌شدن سازمان‌های جهانی با وضع قوانین و رسانه‌های جهانی با رویکرد خاص به دنبال تغییر مرز‌های اخلاقی و حذف ارزش‌ها و جایگزین نمودن فرهنگ مطلوب خود به عنوان هنجار در شهروندان می‌باشند چنین جامعه‌ای به تدریج از هویت اسلامی و اخلاقی خویش تهی گشته و اخلاق حاکم بر شهروندان آن، اخلاق شهروند جهانی خواهد شد و بستری برای فعالیت‌های شهروندان بر اساس ملاک‌های جهانی ایجاد می‌نماید. جهت جلوگیری از گسترش این روند جهانی‌شدن، توجه به گفتمان بی‌بدیل اخلاق اسلامی و ایجاد ساختارهای اجتماعی از خانواده تا سازمان‌های جهانی پیشنهاد می‌گردد.

تربیت دوجنسیتی به عنوان یکی از رویکردهای تربیتی معاصر بر عدم تفکیک جنسیت زن و مرد در تربیت اصرار دارد و معتقد است زنان و مردان باید ویژگیهای هر دو جنس را داشته باشند تا بتوانند در شرایط مناسب زنانه و یا مردانه رفتار کنند. یکی از اصول مهم این رویکرد اصل خودمختاری است. براساس این اصل زنان باید در سه حیطه تحصیل شغل و رابطه جنسی از ازادی برخوردار بوده و بتوانند انتخابی مطابق میل خود داشته باشند. در این مقاله به روش توصیفی- تحلیلی به تبیین و ارزیابی این اصل بر اساس شاخص های اخلاقی البته با تاکید بر آموزه های اخلاق اسلامی- می پردازیم. نتیجه آنکه براساس معیارهای اخلاق اسلامی، انسان ها در چارچوب حدود الهی، ازادی و اختیار دارند؛ که این امر با ازادی بی قید و شرط در اصل خومختاری قابل جمع نیست. ضمن آنکه در مقام عمل، این اصل چالش های اساسی با نقش های مادری و همسری دارد. نقش مادری و همسری در اخلاق اسلامی از حقوق طبیعی زن ومرد محسوب می شود و شواهدی از تمایل زنان غربی به این حقوق فطری و طبیعی نیز وجود دارد. لازمه اصل خودمختاری نادیده گرفتن حقوق طبیعی از جانب خود فرداست که غیر اخلاقی است.

سبک ادعیه انبیا در قرآن دارای تنوع بسیار است و بررسی آن می تواند از زوایای مختلفی دارای اهمیت و ضرورت ویژه باشد. خلأ پژوهشی در این سبک شناسی و با نگاه اخلاق بندگی براهمیت این پژوهش می‌افزاید. این مقاله با استقراء ادعیه قرآنی و بذل تاملات پژوهشی و با روش توصیفی تحلیلی، دعای پیامبران را در قالب تقسیمات ثنایی متعددی ارائه نموده و به مدل‌هایی از دعاهای به ظاهر متخالف برآمده از این ادعیه دست یافته و با تحلیل آنها و با تاکید بر آراء علامه جوادی آملی ضمن اصطیاد برخی از آداب اخلاقیات بندگی در صورت بندی گفتاری دعا به این نتیجه دست یافته است که مدل‌های به ظاهر متفاوت دعای انبیا با اخلاق بندگی و معنویت سازگارند و سر تفاوت ظاهری آنها در کلمات واستعدادهای وجودی‌ انبیا و احوالات قلبی ایشان و نوع ارتباطات کلامی آنها با خداوند ریشه دارد.

هدف پژوهش حاضر کاوشی پدیدارشنانه بر تجربه گریز از اخلاق پژوهشی در رشته های علوم اجتماعی و رفتاری است. این پژوهش با رویکرد کیفی با استفاده از روش پدیدارشناسی انجام شد. جامعه پژوهش شامل دانشجویان تحصیلات تکمیلی با مدرک دکتری رویکرد تجربه زیسته در تخلف پژوهشی بود، که 14 نفر از آنها از طریق نمونه گیری هدفمند با تکنیک ترکیبی گلوله برفی و در دسترس تا رسیدن به اشباع نظری انتخاب شد. ابزار جمع آوری اطلاعات مصاحبه نیمه سازمان یافته و عمیق صورت بود. برای تحلیل داده ها از روش چند مرحله ای کلایزی استفاده شد. یافته‌های بیانگر استخراج سه مضمون اصلی گریز از اخلاق پژوهشی در سطح فردی (7 مولفه)، گریز از اخلاق پژوهشی در سطح دانشگاه (5 مولفه) و گریز از اخلاق پژوهشی در سطح جامعه (6 مولفه) بود. از آنجایی که مصادیق گریز از مسائل اخلاقی علاوه بر سطح فردی و دانشگاهی در سطح جامعه هم نمود دارد، لذا در راستای فرهنگ سازی و گسترش مسائل اخلاقی در رشته های علوم اجتماعی و رفتاری نیازمند است دست اندارکاران آموزشی و پژوهشی دانشگاه در همکاری با سیاستگزاران کلان و کلیه ذینفعان در سطح جامعه هم افزایی لازم را داشته باشند.