جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

شیعه در تعریف یک جنبش اجتماعی، به‌تدریج از زمان خلیفۀ سوّم به‌بعد موجودیت خود را نشان داد. جنبش اجتماعی شیعه در قرون نخستین هجری به‌شبکه‏ای منسجم نیازمند بود. از سویی در شیعۀ امامیۀ قرون نخستین، دو پدیدار سازمانیِ تولیتِ صدقات و سازمانِ وکالت را شاهد هستیم که وظیفۀ دریافت وجوهاتِ اختیاری و شرعی را داشتند. در این پژوهش، با تأکید بر معیار شبکه در تعریف رونالد روت و دیتر روخت از جنبش اجتماعی و با توصیف و تحلیل داده‌های تاریخی به‌کارکرد تولیتِ صدقات و سازمانِ وکالت در نیازمندی شبکۀ اجتماعی منسجم برای شیعۀ امامیه پرداخته شده است. پژوهش حاضر، کوشیده است با رویکرد جامعه‌شناسی تاریخی به این پرسش پاسخ دهد که صورت‏بندیِ قاعده‏مندی از دریافت وجوهات در جهت‏گیری شیعۀ امامیه نسبت به چه فرایندهایی در جامعۀ اسلامی وقت بود؟ این پژوهش با بررسی منابع اسلامی به این نتیجه رسیده است که جنبش اجتماعی شیعۀ امامیه توانست با سازمان‌دهی دریافت وجوهات به‌شبکه‌ای همگون و منسجم دست یابد.

دانش جغرافیا از قرون اولیة اسلامی با فتوحات مسلمانان و گشوده‌شدن مرزهای سیاسی، اهمیت بسیاری یافت و اندیشمندان مسلمان، به‌ویژه در قرن سوم و چهارم هجری به‌نگارش آثاری مستقل دربارة جغرافیای جهان اسلام پرداختند. این پژوهش با ‌شیوة تحلیلی - تطبیقی و بر اساس منابع کتابخانه‌ای، کوشیده است وجوه مشترک و تفاوت جغرافیای اقتصادی جهان اسلام را در دو کتاب جغرافیایی مسالک اصطخری و اشکال‌العالم بررسی کند. نتیجة پژوهش نشان داده است که شرایط جغرافیایی و تاریخی مناطق مختلف جهان اسلام در حیات دو نویسنده در فراز و فرود اندیشه و توجه آنان به‌جغرافیای اقتصادی جهان اسلام برای انتخاب و نقل روایات بیشتر یا کمتر عاملی مهم و أثر‌گذار بوده است. نویسندة اشکال‌العالم به‌جغرافیای‌اقتصادی مناطقی، چون سیستان و ماوراءالنهر و اصطخری به‌جغرافیای اقتصادی شمال و غرب جهان اسلام توجه داشته و گزارش‌های متعددی را ارائه کرده‌اند.

عدالت توزیعی از دیرباز جزء مهم‌ترین دغدغه‌های دولت‌ها بوده و تاکنون دیدگاه‌های گوناگونی نیز دربارة آن ارائه‌ شده است. یکی از مهم‌ترین نظریه‌پردازان در این زمینه، جان‌رالز(اقتصاددان آمریکایی قرن بیستم) است که این پژوهش می‌کوشد ضمن مقایسة اقتصاد سیاسی دو دورانِ خلیفة سوم و امام علی (ع)، به‌تحلیل آن دوران بر اساس چارچوب نظری برگرفته از عدالت توزیعی مورد نظر جان‌رالز نیز بپردازد. مواردی، چون تصدیق حق مساوی برای همه، نادیده‌گرفتن بخشی از حق ثروتمندان به‌نفع مصالح همگان، دخالت دولت عدالت‌گر با ابزار و برنامه ازجمله دیدگاه‌هایی است که در کتاب نظریة عدالت او بیان‌شده است. دورة خلیفة سوم، شاهد شکاف روزافزون طبقاتی، تمرکز ثروت در طبقه‌ای خاص و ظهور پدیدة انحصار (رانت) هستیم. امام علی(ع) می‌کوشند تا ضمن اصلاح شیوة توزیع درآمدها، به‌اصلاحات بر مبنای کرامت انسانی و نه عشیره‌ای، ترجیح مصالح عمومی بر منافع فردی و طبقاتی نیز دست زنند. یافته‌های تحقیق ضمن آنکه بر تفاوت فاحش اقتصاد سیاسی این دو دوره تأکید می‌کند، عدالت توزیعی امام علی (ع) را نیز در ابعادی فراتر از نظریات جان‌رالز نشان می‌دهد. نتایج به‌دست آمده می‌تواند بیانگر این امر باشد که در میراث تمدنی اسلام از اسوه‌های برجسته‌ای برخورداریم که اندیشه و عملکرد آنان می‌تواند در سطح بسیار عالی‌تری از نظریه‌پردازان معاصر مورد توجه قرارگرفته و الگویی مناسب برای آسیب‌شناسی اقتصادی در عصر حاضر باشد.

یکی از اصلی‌ترین موضوعات در فهم اندیشة علمای مخالف مشروطه، «نظام معنایی» آن‌هاست. این نظام معنایی را می‌توان بستر سوگیری اندیشة آن‌ها به مفاهیم بنیادین در آن دوره دانست. در این پژوهش، این نظام معنایی در ارتباط با مفهوم قانون، به‌عنوان یکی از مهم‌ترینِ این مفاهیم بحث شده است. بنیان بررسی این پژوهش با روش توصیفی-‌تحلیلی، شناخت انگاره‌هایی است که سبب شد تا بخشی از علمای آن روزگار در نظر و عمل به‌مخالفت با مشروطه برخیزند. بخش مهمی از این نظام معنایی، بیان‌کنندة رویکردِ آن‌ها به دنیایِ جدید نیز است و می‌توان با بهره‌گیری از آن، دیگر مفاهیمِ بنیادینِ آن روزگار را نیز بررسی کرد. در این میان، باید توجه داشت که نسبتِ میانِ امر «قدیم» و امرِ «جدید»، موضوعی است که اساسِ نظامِ معنایی را تشکیل می‌دهد. با در نظر داشتنِ این موضوعات، پژوهش حاضر، نظام معنایی علمایِ مخالفِ مشروطه را دارای گزاره‌های بنیادینی می‌داند که نگرشِ علمای مخالف مشروطه را به مفهوم قانون نشان می‌دهد. این گزاره‌ها عبارت‌اند از؛ «کامل و کافی بودنِ قوانین شرع»، «شرع به‌مثابة قانون»، «مباینت قانون با خاتمیت پیامبر اسلام (ص)»، «تغییرناپذیر بودنِ قانون»، «قانونِ «جدید» به‌مثابة ناسخ شریعت».

خانقاه به‌عنوان یکی از مکان‌های استقرار صوفیان در تاریخ تصوف، نقش مهمی ایفا کرده است. در بسیاری از حکایات مرتبط با صوفیان به این مکان‌ها پرداخته شده‌‌ است. طریقت‌های‌ صوفیانة چشتیه، کازرونیه، سهروردیه و کبرویه در قرون هفتم تا نهم هجری در ایران و شبه‌قارة هند به‌خانقاه بسیار وابسته بودند. درواقع، ایجاد طریقت و بنای خانقاه از قرن ششم به‌بعد، رابطة تنگاتگی با یکدیگر دارند. بنابراین، بهره‌برداری از خانقاه ایجاب می‌کرد که چنین مکان‌هایی در خلال چندین قرن، اندک‌اندک احداث شوند. پژهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش‌هاست که خانقاه‌های صوفیان طریقت‌های یادشده در ایران و شبه‌قارة هند را چه کسانی می‌ساختند و نقش صوفیان، سلاطین، درباریان و بازرگانان در احداث خانقاه به‌چه صورت بوده ‌است؟ رویکرد این پژوهش، توصیفی-تحلیلی است و داده‌ها به‌شیوة کتابخانه‌ای گردآوری شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان داده است که ساخت خانقاه از سوی صوفیان در این طریقت‌ها از نظم و نسق مشخص و خاصی پیروی نمی‌کرده‌ و تابع سیاست معینی نبوده ‌است. سیاست‌ سلاطین و درباریان دربارة احداث خانقاه نیز یا به‌منظور بهره‌‌بردن از حمایت‌ طریقت‌ها یا برای مهار نفوذ اجتماعی آنها بوده‌ است. از جانب بازرگانان نیز، تقریباً به‌صورت یکسانی با این پدیده برخورد می‌شد که برآمده از ماهیت تصوف در ایران و شبه‌قارة هند در قرون هفتم تا نهم هجری و جایگاه اجتماعی آن بوده ‌است.

حکومت قراختاییان کرمان حدود سال 619ه.ق و به همّت بُراقِ حاجب، بنیانگذاری شد؛ حکومتی که پس از وی نیز در میان جانشینان او باقی ماند و تا سال 704ه.ق تداوم یافت. مطالعة حکومتِ محلّی قراختاییانِ کرمان این نکته را آشکار ساخت که دربارة چگونگیِ شکل‌گیریِ حکومتِ مذکور و وقایع سیاسی دوران حاکمیت آنها مطالبی بیان شده است، اما در برخی از حوزه‌ها، همچون وضعیت اداری و دیوانسالاری قراختاییان، به‌ویژه اقداماتِ وزرای آنها، فقرِ پژوهش احساس می‌شود. از همین‌رو، نوشتارِ حاضر با بهره‌گیری از روش پژوهش تاریخی با رویکرد تحلیلی بر آن است تا با ژرف‌اندیشی در دیوانسالاری این حکومت، وضعیت نهادِ وزارت آن را بررسی کند و ضمن معرفی وزرای نسبتاً گمنام حکومت قراختاییان کرمان، نقش و جایگاهشان را در ساختار سیاسی و شاکلة قدرت این حکومت مشخص سازد. یافته‌های پژوهش نشان داد که اولاً همزمان با حکومت قراختاییان بر کرمان در بیشتر مواقع، از وزارتِ همزمانِ چند وزیر استفاده می‌شد و این موضوع از آن روی مهم است که پیشتر از قدرت‌گیریِ ایلخانانِ مغول در ایران، قراختاییان از این شیوه از وزارت بهره می‌بردند. ثانیاً وزیرانِ دورة قراختایی پس از حاکم، از بالاترین اقتدار برخوردار بودند و امور بسیار مهمی بر عهده آنان بود، اما چالش‌های میان آنان با حاکمان قراختایی از یک‌سو و نگرانی از قدرت فراوان آن‌ها و بحث مصادرة اموالشان از سوی دیگر، موجبِ سستی و ناپایداری پایه‌های منصب آنان را فراهم می‌نمود.

چیرگی بریتانیا بر شبه‌قارة هند افزون بر پیامدهای سیاسی، بر زندگی اجتماعی و علمی مسلمانان نیز تأثیری ژرف برجای نهاد. به‌همراه انگلیسی‌ها، مظاهر فرهنگی و تمدنی غرب نیز وارد هند شد. از جمله رهاوردهای انگلیسی‌ها، دانش‌های جدید بود که به‌لحاظ موضوع، روش و هدف با علوم و دانش‌های مسلمانان، متفاوت و گاه ناسازگار بودند. این دانش‌ها به‌طور‌گسترده از طرف دولتمردان، دانشمندان، شرق‌شناسان و دیگر گروه‌های اروپایی وارد هند شدند و سنت آموزشی مسلمانان را تحت تأثیر قرار دادند. از آغاز ورود این دانش‌ها، میان علمای مسلمان دربارة یادگیری زبان‌های اروپایی و پرداختن به‌دانش‌های جدید، اختلاف و دو دستگی ایجاد شد. بسیاری از علمای مسلمان که به‌طورعمده، اهل حدیث بودند با یادگیری این زبان‌ها و دانش‌ها مخالفت کردند و باور داشتند که این دانش‌ها با آموزه‌های دینی ناسازگار است و موجب تسلط کفار بر مسلمانان خواهد شد. پرسش‌های اصلی پژوهش حاضر آن است که شیعیان در رویارویی با دانش‌های جدید چه عکس‌العملی داشتند؟ و عوامل استقبال آنها از دانش‌های غربی چه بود؟ نتیجة این پژوهش نشان داد که علمای شیعه از آغاز آشنایی با دانش‌های جدید غربی و شیوه‌های جدید آموزشی، بدان روی خوش نشان دادند و با فراگیری زبان‌های اروپایی به‌یادگیری و ترویج این دانش‌ها پرداختند. همچنین در پژوهش حاضر نشان داده شد که عواملی، چون همجواری شیعیان و حکومت‌های شیعی با انگلیسی‌ها، غلبة تفکر اصولی بر اخباریگری، عقل‌گرایی شیعیان و التزام به‌مسئلة اجتهاد و پرهیز از تقلید، از عوامل اصلیِ توجه شیعیان به‌دانش‌های غربی و یادگیری و یاددهی آن بوده است.

پژوهش حاضر با عنوان دو راهبرد ارتش جمهوری اسلامی ایران برای مقابله با عراق (59- 1357 ش.) درصدد پاسخ به این پرسش است که با وجود ایجاد مشکلات فراوانِ دشمنان داخلی و خارجی برای ارتش پس از پیروزی انقلاب اسلامی، این نهاد به‌مثابة مهم‌ترین نیروی نظامی کشور، چه راهبردهایی برای مقابله با خطر تهاجم عراق در پیش گرفت؟ این پرسش، به‌ویژه از این حیث در خورِ توجه است که در بسیاری از پژوهش‌ها دربارة دفاع مقدس از غافل‌گیری و متعاقب آنْ، نبود برنامه در ارتش برای مقابله با عراق در دو سال منتهی به جنگ تحمیلی سخن رفته است؛ به‌سخنی دیگر، کلان‌گزارة نادرست مذکور بر بیشتر پژوهش‌ها سایه انداخته است. در پاسخ به پرسش یادشده، با بهره‌مندی از اسناد تازه‌یاب بایگانی‌های راکد ارتش و در قالب روش توصیف تاریخی، به این نتیجه دست یافتیم که ارتش جمهوری اسلامی ایران ضمن ادامة رصد دقیق تحرکات نیروهای مسلح عراق، از یک سو تلاش برای اقناع مقامات مسئول کشور به شروع مذاکرات سیاسی با عراق با هدف حل و فصل اختلافات بر محور دغدغه‌های مشترک امنیتی را در دستور کار قرار داد؛ اما در همان حال، راهبرد دوم خود را نیز به‌تدریج پیش می‌برد که عبارت بود از تقویت توان رزمی به‌منظور دفع تجاوزات نیروهای مسلح رژیم بعث حاکم بر عراق به خاک ایران و پاسخ نظامی. این راهبرد، پس از غائلة پاوه در مردادماه 1358 ش. به برنامة اصلی ارتش تبدیل و تا شهریورماه 1359 ش. و آغاز حملة سراسری عراق با جدیت دنبال شد.

در دورۀ عثمانی سیاست‏ها و اقدامات حکومت‏های محلی دست‏نشاندۀ آنان بر ضدّ جوامع محلی شیعی در شام اوج گرفت. معنیان(آل‏معنی) از جملة این حکومت‏های محلی بوده‏اند که تحت حمایت عثمانیان سیاست‏ها و راهبردهای ضد شیعی گسترده‏ای را در پیش گرفتند. بیش از همۀ امیران معنی، فخرالدین دوم به‏واسطۀ یورش‌های مستمر به مناطق شیعیِ جبل‏عامل، جبل لبنان، بعلبک و بقاع نامبردار گشته است. این مقاله پس از بررسیِ علل و پیامدهایِ حملات فخرالدینِ دوم معنی به مناطق شیعی‏نشینِ مذکور و نقش عثمانیان در آن، بدین نتیجه دست یافته که او با هدف دستیابی به خودمختاری در لبنان، ناگزیر به سرنگونی دولت عثمانیان می‏اندیشید و از این رو، برای نیل به مقصود در مواجهه با شیعیان سیاستی دوسویه اتّخاذ کرد؛ وی از یک سو با تفرقه‏افکنی میان خاندان‌های شیعی و کشتار بزرگان آنان، کوچاندن مارونیان به سکونت‏گاه‏های شیعیان، استقرار پادگان‏های نظامی و اسکان طوایف سنی در مناطق مذکور جهت پایشِ تحرّکات شیعیان، رضایت عثمانیان را تامین می‏کرد و از سوی دیگر می‏کوشید با قبضة امارت‏های صَفَد، بیروت، صِیدا و کَسرُوان و هم‏پیمانی با دول اروپایی لبنان را از زیر سلطۀ عثمانیان به‏درآورد. در فرجام، به‏رغم سرکوب‏های گستردة شیعیان توسّط فخرالدین به همدستی پاشاهایِ شام، وی پس از افشای انعقاد قرارداد تجاری- نظامیِ محرمانه‏اش با ایتالیا و توسکانی بر ضدّ عثمانیان نه تنها به اهداف خود نرسیده، بلکه خاندان‌های شیعی از سرنگونی‏اش برای بازیابی قدرت از دست‏رفته بهره بردند.

درگونه‌شناسی هنر نقاشی پیکرنگاری درباری دورة فتحعلی‌شاه قاجار، یکی از هنرهای وابسته به نقاشی هنر میناکاری با تاکید بر بازنمایی پیکرنگاری برای نمایش شکوه شاهانه با محوریت پیکرنگاری درباری در دو بخش تزیینی و کاربردی دیده می‌شود. پژوهش حاضر با تکیه برنمونه‌های هنر پیکرنگاری درباری در مجموعه‌های جهانی می‌کوشد، میزان پایبندی هنرمند به نقاشی پیکرنگاری درباری در اشیاء این دوره را بررسی نماید. هدف از این پژوهش، مطالعة هنر میناکاری با أثرپذیری از هنر نقاشی پیکرنگاری درباری دورة فتحعلی‌شاه در اشیاء تزیینی و کاربردی است که تاکنون مورد بررسی مستقل واقع نشده است. پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که أثرپذیری هنر میناکاری از نقاشی پیکرنگاری درباری دورة قاجار در اشیا میناکاری این دوره چگونه دیده می‌شود؟ روش پژوهش حاضر از منظر هدف، بنیادین است و از جنبه‌های أثرپذیری هنر میناکاری از نقاشی پیکرنگاری این دوره در آثار هنری را می‌کاود. گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای (اسنادی) و روش پژوهش، توصیفی- تحلیلی است و شیوة تحلیل داده‌ها، کیفی است. نتیجة پژوهش حاضر، نشان داده است که درکنار واکاوی تداوم ویژگی‌های نقاشی پیکرنگاری این دوره، ویژگی‌های بصری نقاشی پیکرنگاری درباری در دو بخش تزیینی و کاربردی با تکیه بر لوازم به‌جای مانده از این دوره هم‌خوانی داشته و در ابعاد و اندازه‌های کوچک قابل مشاهده است و پیوستگی هنر پیکرنگاری درباری دورة فتحعلی‌شاه قاجار با سایر هنرها را نشان می‌دهد.