جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

ایده تاریخمندی قرآن در دوران معاصر به روش های متعددی تعریف شده است. اثرپذیری قرآن از پدیده های تاریخی و عوامل زمانی، مؤلفة مشترک همه تعاریف مذکور به شمار می‌آید. این ایده چالش‌هایی را در بحث فراتاریخی بودن آموزه‌های قرآنی رقم زده است. پژوهشی حاضر با تاکید بر نهج‌البلاغه در صدد است تا از این رهگذر دیدگاه حضرت علی علیه السلام در مورد فراتاریخی بودن قرآن را تبیین کند. هدف اصلی این پژوهش آن است که با روش توصیفی- تحلیلی، مبانی تاریخمندی قرآن که در آثار نواندیشان دینی معاصر مطرح شده، بر اساس دیدگاه امام علی علیه السلام بررسی و نقد شود. در نهج البلاغه گزاره-های متعددی وجود دارد که بر فراتاریخی بودن و عدم تأثیرپذیری قرآن از فرهنگ عصر نزول دلالت دارد. حضرت علی علیه السلام با دلایل عقلی و نقلی بر عدم تاریخمندی قرآن صحه گذاشته و قرآن را کتابی جامع می‌دانند که نیازهای انسان را در مسیر هدایت پاسخگوست. بر این اساس ایده تاریخمندی قرآن کریم به معنای دلالت آیات بر واقع گرایی در احکام و توجه به کشف مناسبات مربوط به احکام و همچنین توجه به پیام‌های قرآن در حل مسائل نو و موضوعات جدید، مورد تایید ایشان است.

هدف پژوهش حاضر، بررسی اولین ماده و مخلوق در جهان مادی و مبدأ خلقت در قرآن کریم و خطبه اول نهج البلاغه به روش تحلیلی و توصیفی است. در این پژوهش، به این مسئله پرداخته می‌شود که آفرینش همه چیز در ابتدا واحد و یکپارچه بوده و سپس به تدریج از هم جدا شده است. اولین عنصر و نیروهای دخیل در آفرینش آسمان‌ها و زمین به طور نامحسوس در قرآن اشاره شده است. امام علی (علیه‌السلام) نیز در خطبه اول نهج البلاغه، به زیبایی این عنصر و نیروهای محرکه آن را شرح داده‌اند. این عنصر، که همان «ماء» (آب) است، به وسیله این نیروها به‌وجود آمده و توسعه یافته تا نظام کنونی جهان شکل گیرد. علاوه بر آب، عناصر دیگری مانند گاز یا دود (که در قرآن به «دخان» اشاره شده است) و زَبَد (کف) نیز در فرآیند آفرینش به کار رفته‌اند. به‌طور خاص، آسمان‌ها از «دخان» و زمین از «زَبَد» به وجود آمده‌اند. خداوند همچنین از همین «ماء»، اجرام آسمانی و موجودات مادون عرش و تحت عرش را خلق کرده است. این پژوهش با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و بررسی اشارات قرآن و کلام امام علی (علیه‌السلام) در خطبه اول، به تحلیل کیفیت آفرینش این عناصر پرداخته است.

تربیت سیاسی فراگیران با توجه به تأثیرات آن بر هویت انسانی و سبک زندگی مدنی آینده افراد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در این میان توجه به مبانی تربیتی امام علی (ع) با توجه به رشد یافتگی سیاسی ایشان در کتاب نهج البلاغه مورد تأکید اندیشمندان جهانی مسلمان و غیرمسلمان می‌باشد. لذا هدف پژوهش حاضر تبیین ویژگی تربیت سیاسی با توجه به دیدگاه امام علی(ع) در کتاب نهج البلاغه است. . رویکرد پژوهش حاضر کیفی و روش آن فراترکیب براساس مدل اروین و همکاران(2011) است. جامعه پژوهش، متشکل از 68 مقاله و پایان‌نامه تحصیلات تکمیلی درباره تربیت سیاسی از منظر امام علی(ع)در نهج البلاغه است که بین سال های 1380 تا 1399شمسی ارائه شده‌اند. نمونه پژوهش شامل24 پژوهش است که به صورت هدفمند جمع آوری و براساس پایش موضوعی داده‌ها انتخاب شده‌اند. داده‌های پژوهش از تحلیل کیفی اسناد مورد مطالعه، گردآوری شده‌اند.: بر اساس تجزیه و تحلیل داده‌ها، مؤلفه‌های تربیت سیاسی از منظر امام علی (ع) در نهج البلاغه در6 بُعد و 31 عامل طبقه‌بندی شدند. این ابعاد شامل ویژگی اهداف، اصول و مبانی تربیت سیاسی، روش‌های یاددهی- یادگیری، ابعاد رفتاری(مربی و متربی)، ارزشیابی و محیط است. برنامه‌ریزان درسی با در نظر گرفتن این ویژگی‌ها برای عناصر برنامه درسی تربیت سیاسی و عوامل مؤثر بر آن می‌توانند به طراحی و تدوین بهتر برنامه‌های درسی تربیت سیاسی بپردازند.

شکواییه عنوانی است برای سخنانی با مضمون شکایت از رنج ودردهایی که گوینده متحمل شده‌ و عمدتا شامل شکواییه‌های عرفانی-فلسفی، سیاسی-اجتماعی و شکوایه‌های شخصی می‌باشد. موضوعی که با بسامدهای مختلف هم در سرتاسر نهج‌البلاغه قابل شناسایی ست و هم یکی از مناجات‌های خمسه‌عشر، مناجات شاکین نامگذاری شده‌است. هدف پژوهش حاضر، شناسایی وتحلیل شکواییه‌ها در این دو منبع و تبیین میزان هماهنگی و تاثیرپذیری آنها از آیات قرآن است. یافته‌ها نشان می‌داد شِکوه‌های عرفانی فصل مشترک این دو منبع است. این شِکوه‌ها تلنگری است به مسلمانان بابت احاطه عوامل درونی و بیرونی انحراف که کوچک‌ترین غلبه آن‌ها بر انسان می‌تواند با ایجاد تمایلات مذموم و انحرافات فکری، عقیدتی و عملی، موجب بروز رفتارهای تکانشی گردد. نهایتا این رفتارها می‌تواند سبب تخریب رابطه انسان با معبود و بازماندن انسان از اهداف متعالی و تکامل مادی ومعنوی گردد. این شکواییه‌ها که گاهی شکل شکایی مستقیمی ندارند و آن‌ها را می‌باید در قالب ذم، تحسین و گاهی انذار درک نمود، بیانگر شخصیت دغدغه‌مند امامان علیه السلام جهت هدایت انسان‌ و آرمان آنها در گسترش روح تقوا در جامعه بشری است. شکواییه‌های این دو منبع، تفسیر و ترجمان قرآن، ضمن تضمین و تلمیح آیات است و قرابت این‌گونه سخن گفتن با کلام وحی را نشان می دهد.

اقتصاد مقاومتی مفهومی است که در پی مقاوم‌سازی و بحران‌زدایی مطرح می‌شود و به معنای خودکفایی جامعه به منابع مادی و انسانی خویش است به‌گونه‌ای که بتواند در برابر فشارهای گوناگون درونی و بیرونی نیز مقاومت کند. این پژوهش با استفاده از دو منبع قرآن و نهج‌البلاغه با شیوه گردآوری داده‌ها تدوین یافت. جهت جمع‌آوری داده‌ها ابتدا آیات قرآن و متن نهج‌البلاغه با رویکرد اقتصاد مقاومتی مورد مطالعه قرار گرفت سپس داده‌ها با تمرکز بر نقش دولت و مردم در تحقق اقتصاد مقاومتی گزینش و تحلیل شد. یافته‌ها نشان داد این منابع برای رسیدن به اقتصادی خودکفا، آموزه‌های متعددی از ضرورت آموزش، کاربرد قوانین و تکالیف شرعی در مفاسد اقتصادی و بیان راهبردهای توسعه اقتصادی در حوزه‌های مختلف تولید، توزیع و .... با تمرکز بر نقش حکومت و مردم ارائه می‌دهد. بر اساس نتایج تحقیق، جامعه اسلامی مکلّف به بازنگری و تصحیح عملکرد اقتصادی خویش و الگو‌پردازی در عرصه اقتصادی است و در این بین با تکیه بر منابع اسلامی(قرآن و نهج‌البلاغه)که همواره خواهان عزت‌مداری، رفاه مادی و معنوی و اقتصادی خودکفا و ... بوده و با تبدیل گزاره‌های توصیفی به گزاره‌های علمی، می‌توان اقتصاد جامعه را مدیریت و به تحول اقتصادی دست یافت.

نقش اصحاب و جایگاه ایشان یکی از مهمترین موضوعات تاریخ صدر اسلام می‌باشد. این اهمیت گذشته از جایگاه برجسته ایشان، به علت تأثیر نقش عمل صحابه در جهت گیری‌های سیاسی، فقهی و کلامی مسلمانان در دوره های بعد ایجاد شده است. با این وجود متون تاریخی در قرون اولیه اسلامی تعریف روشنی از مصادیق صحابه ارائه ننموده‌اند. عمده‌ترین ملاک این متون برای تعریف اصحاب، قرابت زمانی و مصاحبت افراد با پیامبر اسلام’ می‌باشد.مورخان مذاهب اسلامی در موضوع صحابه، بسیار از اعتقادات کلامی تأثیر پذیرفته و نتوانسته‌اند در این زمینه نقش مستقلی از خود ایفا نمایند. نظریه عدالت صحابه که از سوی اهل سنت ارائه شده است از این جمله است. همچنین ورود به فضائل­نگاری صحابه و یا پرهیز از آن، در همین راستا ارزیابی می‌گردد. نهج‌البلاغه به عنوان یکی از متون معتبر و متقدم اسلامی، به تعریف جایگاه صحابه و تعیین مصادیق آن براساس شاخص‌های معنوی و رفتاری، و نه فقط شرط مصاحبت زمانی، پرداخته است. نهج‌البلاغه با بیان بسیاری از فضائل صحابه، نقش فعال اصحاب در اعتبار بخشیدن به جایگاه صحابه رسول‌خدا’ و حفظ ارزش این مقام را بیان نموده. به اعتقاد نهج‌البلاغه صحابی بودن مانع از نقد افراد در قبال عملکردشان نخواهد بود.

مصحف امیرمؤمنان علیه السلام از مسلمات تاریخی و روایی است. یکی از روایات پُربسامد در خصوص محتوای مصحف حضرت، حدیث«وَ لَقُد جِئتُهُم بِالکِتابِ کَمَلاً مُشتَمِلاً عَلَى التَنزِیلِ وَ التَأوِیلِ» است که در کتاب آلاءالرحمن فی تفسیر القرآن ذکر شده است. منبع اصلی روایت، کتاب احتجاج طبرسی است که بدون ذکر سند، روایت را نقل کرده است. اما به کمک روایات مشابه و هم­مضمون، می­توان به معنای «تنزیل» و «تأویل» در این روایت دست یافت. این پژوهش به روش تحلیلی – توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه­ای صورت پذیرفته است. هدف از آن اعتبارسنجی سندی و دلالی روایت مذکور، با کمک آیات و احادیث است. دستاوردهای چنین است، مصحف امیرمؤمنان علیه السلام مجموعه کاملی از وحی الهی، شامل تنزیل و تأویل بود. «تنزیل» آیات موجود در مصحف عثمانی است و «تأویل» نیز توضیحات اضافی پیرامون آیات قرآن است که اصطلاحاً «وحی بیانی» نامیده می­شود و در حاشیه مصحف حضرت نوشته شده بود. براساس روایات تأویل نیز مانند تنزیل بر رسول اکرم ’ وحی شده و طبق روایت مذکور در مصحف حضرت علی علیه السلام گردآوری شده است.

«ولایت» از ارکان اصلی و آموزه‌های اساسی دین اسلام و از مباحث مهم قرآنی و محوری‏ترین مسئله در مکتب اهل‌بیت علیهم السلام است؛ که به معنای پذیرفتن رهبری پیشوایان الهـی و اعتقاد به ولایت امامان معصوم علیهم السلام پس از پیامبر’ از سوی خداوند بر مردم می‌باشد. نظام سیاسی اسلام و شیوه حکومتی دین بر پایه ولایت است و ملاک مسلمانی پس از اطاعت از رسول خدا، ولایت‌پذیری است. اهمیّت این مسئله بدان حد است که اهل‌بیت علیهم السلام در کلمات نورانی خود به دفعات جایگاه و ضرورت آن را مطرح کرده و تلاش نموده‌اند تا تبیینی قابل ‌قبول از آن ارائه نمایند. در این پژوهش تلاش شده با استفاده از روش «تحلیل محتوا» به‌مثابه یک روش تحقیق میان‌رشته‌ای متن محور، مهم‌ترین و طولانی‌ترین خطبه امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه، یعنی خطبه قاصعه، مورد تجزیه‌ و تحلیل کمّی و کیفی قرار گرفته و نوع نگاه آن حضرت به مقوله ولایت را تبیین نموده و در پایان الگوی جامع ولایت‌پذیری از منظر ایشان را ترسیم نمائیم. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد امیرالمؤمنین علی علیه السلام در خطبه قاصعه مراتب ولایت‌پذیری را در دوگونه پذیرش ولایت پیامبران الهی از جمله پیامبر اسلام’ و پذیرش ولایت اولیای الهی از جمله خودشان ترسیم نموده و به تفصیل مهمترین ویژگی‌های ولیّ و نتایج ولایت‌پذیری را نیز توضیح داده‌اند. بی‌شک توجه به این الگو می‌تواند کمک شایانی به پذیرش هرچه بهتر این اصل مهم در دین اسلام باشد.

این پژوهش برخی از استعاره های مکنیه در صحیفه سجادیه و نهج‌البلاغه را می‌کاود. داده‌ها برای دستیابی به لایه‌های درونی مفاهیم با استفاده از روش توصیفی –تحلیلی با رویکرد مقایسه ای مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته اند. زیبایی همان تناسب و هماهنگی است که تمایلات انسان را ارضاء می نماید و زیبایی شناختی معرفتی است که درمورد زیبایی بحث می کند و هدف آن اغناء حس کنجکاوی و ارضای احساسات است لذا زیبایی شناسی موجب تقویت زیبایی دوستی و التذاذ از آثار هنری می گردد یکی از مهم ترین عوامل زیبایی صحیفه سجادیه و نهج البلاغه تصاویر ادبی آن ها در قالب استعاره مکنیه است که همانند تابلوهای پویا با رنگ و طرح های متناسب در موضوعات متعدد خودنمایی می کند و خیال قوی، عمیق، عاطفه سرشار، خلاقیت و معرفت را در خلق مناظر هنری به نمایش می گذارد لذا برای دستیابی به لایه های عمیق زیباشناختی آن و حصول تعمیق معرفت دینی باید این متون بطور دقیق با رویکرد معرفتی بررسی و تحلیل شود یافته های این پژوهش نشان می دهد موضوعاتی که در صحیفه سجادیه و نهج البلاغه به طور مشترک به وسیله تصاویر ادبی استعاره مکنیه با رویکرد تعمیق معرفت دینی و زیبایی شناسی آنها مورد تحلیل قرار گرفته است عبارتند از مرگ، دنیا، فتنه ها، تقوا، برخی از اعضای بدن انسان و پدیده های طبیعی که در تمامی اینها پویایی، تشخص، معرفت افزایی و هدایتگری نمایانگر است.

دایره المعارف اسلام، مهم‌ترین منبع علمی پژوهشگران غربی جهت آشنایی با معارف قرآنی و مطالعه اسلام به شمار می‌رود؛ تعیین درجه اتقان پژوهش‌های آن، نیازمند نقد و بررسی جدی است. بررسی آثار مستشرقان درباره قرآن و معارف اسلامی برای ما مسلمان‌ها، امری انکارناپذیر است. باتوجه‌به جایگاه حضرت علی×به‌عنوان امام اول شیعیان و موقعیت برتر ایشان در اعتقادات شیعیان، خاورشناسان در مطالعات خود به جنبه‌های مختلف زندگی ایشان پرداخته و دو دیدگاه کاملاً متفاوت را ارائه کرده‌اند: دیدگاه مثبت‌اندیش که حاصل مطالعه غربیان در آثار معتبر بوده، ویژگی‌های علمی ایشان را در زمینه تفسیر، حقوق، سیاست، فقه، خطابه و سخنوری و ... تحسین کرده و دیدگاه منفی که نتیجه نگاه مغرضانه و عدم استفاده از منابع اصیل و ارائه نظرات تشکیکی پیرامون شخصیت حضرت بوده­است. اکثر مقالات این کتاب نتیجه تلاش فکری محققان غربی بوده که متأسفانه به دلیل عدم دسترسی به منابع مرجع، دچار اشتباهات فاحش شده‌اند. در این پژوهش به روش مطالعه کتابخانه‌ای و با رویکرد تحلیلی-انتقادی به بررسی اثر رابرت گیلو پیرامون امام علی علیه السلام و نقد شبهات مطروحه ایشان می‌پردازیم. نتایج پژوهش نشان‌دهنده، عدم دسترسی و مراجعه مستشرقان به کتب مرجع، تعصب، غرض‌ورزی و ناتوانی از شناساندن صحیح امام علی علیه السلام به جامعه غربی می‌باشد.