جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از دغدغه‌های الهیاتی مؤمنان در همة ادیان توجه خداوند به نیایش‌های آن‌هاست. در متون مقدس، خداوند حاضر و تأثیرگذار در نظام هستی و دوست‌دار مخلوقاتش معرفی شده است. اما قابل رؤیت بصری برای انسان‌ها نیست. این امر باعث شده برای برخی از باورمندان به وجود خداوند و نیز بسیاری از ناباوران به وجود خداوند این تلقی ایجاد شود که خداوند یا اساساً وجود ندارد یا به هر دلیل از انسان‌ها مخفی است. اختفای الهی چونان چالشی جدّی پیامدهای معرفت‌شناختی و روان‌شناختی متعددی به همراه داشته است. در جستار حاضر تلاش می‌شود به پیامدهای روان‌شناختی این موضوع توجه شود و برای تردیدهای روانی و عاطفی ناشی از باور به اختفای الهی برون‌رفت‌هایی بر اساس مباحث مطرح در روان‌شناسی و روان‌شناسی دین ارائه شود. احساس دور بودن خداوند از انسان، احساس محبوبِ خداوند نبودن، احساس اینکه ممکن است خداوند به وعده‌هایی که در کتب مقدس به انسان‌ها داده عمل نکند، و احساس اینکه خداوند اساساً نجوای انسان‌ها را نمی‌شنود و نمی‌خواهد خیرخواه انسان باشد از جمله تردیدهای عاطفی ناشی از باور به وجود خداوند می‌تواند باشد. اما این تردیدها غالباً ناشی از باورهای نادرستی است که انسان دربارة خداوند و نحوة ارتباط او با انسان در ذهن خود ترسیم می‌کند. با داشتن تحلیلی درست از این سوءباورها و جایگزین کردن آن‌ها با باورهای درست دربارة خداوند، می‌توان بر تردیدهای عاطفی ناشی از اختفای الهی فائق آمد.

استفان دی آنوین، در کتاب احتمال خدا، یک محاسبة ساده که حقیقت نهایی را ثابت می‌کند، استدلالی را بر مبنای قضیة بیز برساخته و با استناد به شش حوزه از شواهد یعنی ادراک خوبی و بدی، وجود شر اخلاقی و طبیعی، وجود معجزات طبیعی و فراطبیعی، و تجربه‌های دینی‌ نتیجه گرفته است که احتمال وجود خدا 67 درصد است. در این مقاله، ضمن تقریر استدلال آنوین، نشان می‌دهیم که او در فراهم‌آوری شواهد به صورت حداکثری عمل نکرده است و توضیحات او در مورد هر یک از شواهد نیز با اشکالات متعدد همچون بی‌دقتی در تعریف‌ها و مصادره به مطلوب و شخصی و احتمالی بودن روبه‌روست. تناقض درونی، مغالطی بودن، و جدلی بودن نیز از دیگر اشکالات وارد بر این استدلال است. از این ‌رو این استدلال برای اثبات مهم‌ترین گزارة ادیان، یعنی «خدا وجود دارد»، کارایی ندارد. ولی می‌توان از آن در مقاصد عملی همچون ترجیح جانب دین‌داری بر غیر دین‌داری در عمل بهره گرفت. مقالة حاضر با روش توصیفی و انتقادی سامان یافته است.

یکی از مهم‏ترین پاسخ‏ها به مسئلة شرّ اخلاقی دفاعیة مبتنی بر اختیار است که در معرض انتقادات جدی قرار دارد. عدم ملازمه بین اختیار و شرور اخلاقی و همچنین بی‏عدالتی در اعطای ظرفیت روحی به انسان‏ها در استفاده از اختیار خویش از جملة این انتقادات است که به‌ویژه در دوران معاصر متوجه دفاعیة مبتنی بر اختیار شده و پذیرش آن را با چالش مواجه کرده است. ایمانوئل کانت، فیلسوف آلمانی قرن هجدهم، نقش آزادی اراده در وقوع شرور اخلاقی را به گونه‏ای به تصویر می‏کشد که می‏توان پاسخ به این اشکالات را از مبانی وی در فلسفة اخلاق و همچنین آثار مستقلی که در این رابطه به رشتة تحریر درآورده استخراج کرد. تکامل اخلاقی نوع بشر در طول تاریخ با عنوان خیر عظیمی است که به اعتقاد کانت وقوع شرور اخلاقی راـ که نه از تمایلات حیوان‏گونة بشر بلکه صرفاً از آزادی ارادة او برخاسته‌ـ توجیه می‏کند. این مقاله با رویکردی توصیفی‌‌ـ تحلیلی و با بهره‏گیری از ترجمة آثار کانت و برخی از کانت‏پژوهان معاصر، پس از ارائة گزارشی از اندیشة کانت در مورد دفاعیة مبتنی بر اختیار، تطابق آن را با مبانی انسان‌شناسی اسلامی روشن می‌کند و نقاط ضعف و قوت دیدگاه کانت را ارائه می‏دهد.