جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کاربرد نظریه‌های جدید زبان‌شناسی در حوزۀ فهم آیات وحیانی می‌تواند نگاهی عمیق، علمی و دقیق برای درک مفاهیم الهی باشد. استعارۀ مفهومی از نظریه‌های جدید در حوزۀ زبان‌شناسی شناختی است که نشان می‌دهد مجاز جزء اساسی تفکر بشری است و بدون استعاره امکان فهم بسیاری از پدیده‌ها و مفاهیم انتزاعی ممکن نیست. نوعی ویژه از استعارۀ مفهومی هستی‌شناختی (وجودی) شخصیت‌بخشی و انسان‏انگاری پدیده‌ها، اشیاء و موجودات غیربشری است که می‌تواند به فهم و درک پدیده‌ها و مفاهیم الهی در قرآن کریم کمک بسیار کند. این مقاله، به روش توصیفی – تحلیلی، نمونه‌هایی از استعاره-های هستی‌شناختی قرآن کریم از نوع انسان‌انگاری را بررسی و تحلیل کرده است. نتایج حاصل نشان می‌دهد مفهوم قرآنی «حق» به‌ مثابۀ انسانی مفهوم‌سازی شده است‏ که از کانون اصلی خود، یعنی جهان غیبت، حرکت کرده ‏و در این دنیا پیش سایرانسان‌ها حاضر شده ‏است. این انسان‏انگاری حق و وصف آن با صفات انسانی ما را به وجود واقعی و ملموس مفهومی انتزاعی و معنوی رهنمون می‌سازد. از دیگر پدیده‌ها و اشیاء و موجوداتی که به‌ صورت استعارۀ «انسان‏انگاری» در قرآن کریم تصویرسازی شده‌اند می‌توان به حضور و اشراف مرگ در پیش آدمی، رفت‌وآمد شب و نفس‌ کشیدن صبح، سرکشی آب و سکوت خشم اشاره کرد.

یکی از نظریه‌های جدید زبان‌شناسی که به کمک آن می‌توان به تحلیل انواع متون پرداخت، دستور نقش‌گرای هلیدی است. کاربست این الگو در بررسی سوره‌های قرآنی می‌تواند مخاطب را با دلالت‌های جدید و معانی ضمنی و نهفته موجود در آیات قرآنی آشنا کند. بدین منظور، پژوهش پیش‌رو با استفاده از روش توصیفی و تحلیلی و در چهارچوب دستور نقش‌گرای نظام‌مند هلیدی، به بررسی، ارزیابی و تحلیل انواع فرایندهای فعلی در سوره مریم خواهد پرداخت. مهمترین نتایج پژوهش بیانگر آن است که تنوع سبکی ناشی از به‌کارگیری فرایندهای مختلف، سکون، رتابت و یکنواختی را از متن سوره دور کرده و سبب پویایی و تحرک آن شده است. فرایندهای مادی بیشترین بسامد را در متن سوره دارد و آن را از فضای انتزاعی و دورنگرایی دور کرده است. مهمترین کنشگر فرایندهای مادی، خداوند متعال است که حضور برجسته او در سوره، حاکی از اهمیت نام و یاد او و نیز اهمیت افعال و اعمالی دارد که انجام می‌دهد. بسامد بالای فرایندهای رابطه‌ای از نوع وصفی، جنبه توصیفی متن را بالا برده است. فرایندهای کلامی نیز به اشکال مختلف در سوره مریم مورد استفاده قرار گرفته و عمل داستان را در جهت یا جهات مشخصی پیش برده است. خداوند متعال برای بیان تجریبات درونی شخصیت‌های مورداستفاده در سوره، از فرایندهای ذهنی که بیانگر احساسات و عواطف و مکنونات آنهاست، استفاده معناداری کرده است.

روساخت و ژرف‌ساخت از مباحث علم زبان‌شناسی هستند. نوآم چامسکی، اولین فردی است که نظریۀ دستور زایشی - گشتاری را مطرح کرده است. وی از جملات عینی به روساخت و از جملات نهفته در پس آن‏ها به ژرف‌ساخت تعبیر می‌کند. ترجمة لایه‌های سطحی و توجه به رویکرد صورت‏مدار در ترجمه، مترجم را از تأمل در لایه‌های عمیق معنا باز می‌دارد. در جستار حاضر، نگارندگان بر آن هستند تا از رهگذر رویکرد متن‌مدارانه، ترجمه‌های فولادوند، خرمشاهی، مجتبوی و مشکینی را بررسی و هر یک را تجزیه‏وتحلیل کنند. هدف پژوهش آشنایی بیشتر مترجمان با موضوع ژرف‌ساخت معنایی به ویژه در متون دینی است تا به وسیلة آن مخاطب بتواند ارتباطی بهتر با آن اثر برقرار کند. برآیندهای حاصل از این پژوهش نشان می‌دهند مترجمان یادشده که ترجمه‌هایشان ترجمه‌ای معنایی است، در ترجمة آیات پرکاربرد این کتاب آسمانی،‌ فقط به لایة سطحی معنا توجه داشته باشند و این امر آن‌ها را از بررسی معنای نهفتة عبارت‏ها بازداشته است.

با توجه به اهمیت متن و کشسانی آن بین مؤلف و خواننده، قصدگرایی متن به خواننده و مفسر کمک می‏کند تا او به فهمی بهتر از قصدگرایی متن در آرای طباطبایی و هرش و تأثیر آن بر عینیت‏بخشی معنا در متون بشری و متن قرآن دست یابد. این پژوهش با هدف بررسی تحلیل قصدی بودن معنا در بررسی تطبیقی دیدگاه علامه طباطبایی و هرش انجام شده است. در این نوشتار، از روش تحلیل محتوا با رویکرد توصیفی - تحلیلی استفاده شده است تا پس از گردآوری اطلاعات دربارۀ قصدی بودن معنا، به این مفهوم برسیم که طباطبایی متأثر از مفسران اسلامی و اصولی، قائل به قصدگرایی متن است. در کنار ایشان، هرش برخلاف برخی از هرمنوتیست‏ها که خواننده را محور فهم متن و تفسیر می‏دانند، قصدگرایی معنا را با این پیش‏فرض پذیرفته است که حتی واژه‏ها و لغات نیز تابع قصد و نیت ماتن هستند. یافته‏های پژوهش حاکی از آن است که با استناد به معنای سمانتیک، می‏توان لغت را یکی از منابع تفسیری طباطبایی در تفسیر متن قرآن دانست؛ اما هرش، برخلاف طباطبایی، از آنجا که به معنای عرفی الفاظ در متن توجه ندارد و معنای لغات را برگرفته از نیت صِرف مؤلف می‏داند، از تبیین و توجیه زبان‏شناختی واژگان عاجز است؛ در نتیجه، بین معنای زبان‏شناختیِ متن و معنای مدنظر مؤلف ارتباطی تنگاتنگ وجود دارد که در یک حرکت رفت و برگشتی می‏تواند مفسر را به معنای اصلی و مدنظر متن قرآن راهنمایی کند و ذیل آن، جامعۀ تفسیری را از تشتت تفسیری به اجماع تفسیری سوق دهد.

یکی از گونه‌های تغییرات و دگرگونی‌ها در فواصل آیات که در قرآن به طور گسترده روی داده است، تغییر فواصل با بهره‏جویی از اسلوب حذف است. با توجه به اهمیت و جایگاه محوری این اسلوب در ساختار فواصل قرآنی، این مقاله با روش توصیفی – تحلیلی، دیدگاه‌های اندیشمندان دربارۀ این اسلوب و نوع تحلیل و نگرش آن‌ها دربارۀ مقاصد حذف در فواصل را بازخوانی می‏کند تا ضمن دست‏یابی به تصویری روشن از روش‌های دانشمندان مسلمان به منظور کشف علت حذف‌های رخ‏داده در فواصل و نتایج حاصل از آن‏ها، نقاط قوت و ضعف آن روش‌ها آشکار شوند و زمینۀ استفاده از روش‌های روزآمد برای رفع نارسایی‌های موجود فراهم آید. مطالعه‏های صاحب‏نظران از نظر نوع نگرش آن‌ها و دلایلی که برای حذف در فواصل ارائه کرده‌اند، به پنج دستۀ دیدگاه ادبی، رویکرد زیباشناسانه، دیدگاه معناشناسانه، همپایه بودن معنا و زیبایی لفظ و مطالعه‏های آواشناسانه تقسیم‌بندی می‌شوند. از آنجا که قرآن به عنوان سخن خداوند ظرفیت قبول چندین احتمال را در یک موضوع مشخص دارد، از بیشتر دلایل بیان‏شده توسط اندیشمندان به همراه روش‌ها و رویکرد‌های نوین زبان‏شناسی، می‌توان برای کشف لایه‌های معنایی و بیانی آیاتی استفاده کرد که در فواصل آن‏ها حذف رخ داده است.