جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

نظریۀ استبداد شرقی ویتفوگل، ازجمله رویکردهایی است که ویژگی‌های پیچیدۀ جوامع شرقی و تفاوت‌های فرهنگی آنها را آشکار می‌کند؛ چنان‌که ازطریق آن می‌توان پیچیدگی‌های این جوامع را درک کرد. بدین‌منظور با بررسی آثار مختلف ادبی می‌توان جلوه‌های استبداد شرقی و تأثیر آن بر افراد، جوامع و معانی آثار ادبی را کشف کرد. این پژوهش، با بهره‌گیری از روش تحلیل توصیفی و رویکرد جامعه‌شناسی ادبی، مؤلفه‌های استبداد شرقی را در فیه مافیه و مکتوبات کاویده و آنها را با متن این آثار سترگ عرفانی تطبیق داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که فیه مافیه و مکتوبات، افزون‌بر مسائل عرفانی و اخلاقی به گفتمان‌های فرهنگی، اجتماعی و فکری دیگری نیز اشاره دارد. مولوی در فیه مافیه و مکتوبات، ساختار سیاسی نظام استبدادی وگفتمان منبعث از آن را در قالب قصه‌ها، نامه‌ها و اندیشه‌های عارفانۀ خویش بازسازی و تکثیرکرده و براین‌‌اساس می‌توان گفت که او نیز همچون دیگر مردمان زمانۀ خود، گفتمان غالب دربارۀ قدرت و سیاست را پذیرفته و در لوای این حکایات، به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم به آن نظام حکومتی، مشروعیت بخشیده است.

این جستار با هدف پی‌جویی جلوه‌های افکار حلّاج در کلام عراقی، به روش توصیفی - تحلیلی و استشهادی، بررسی می‌شود. محور افقی زندگی منصور حلّاج، نمایشگر سیر زمان و محور عمودی آن، نمودار حوادث زندگی وی است. اندیشه‌های حلّاج در بسیاری از آثار ازجمله آثار عراقی جلوه‌گری می‌کند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که عراقی با انسجام و استواری کلام، ژرفای اندیشه‌های عرفانی حلّاج را با پیوند این دو محور در اشعارش به‌‌شکل متقارب و همگرا به تصویر می‌کشد. نفوذ تعالیم حلّاج و صورت معانی و حقایق در کلام عراقی به‌‌گونه‌ای ا‌ست که دو رأس سخن عرفانی یعنی؛ «وحدت وجود» و «سیر نزول و صعود اسرار» با بی‌باکی و ابراز آن در کسوت عاشق و معشوق نمایان می‌شود. عراقی جهان را نوعی دایرۀ هستی تلقی می‌کند و با آمدن و رفتن انسان (قوس نزول و صعود)، مقام فنا (نقطۀ وحدت) را برای انسان ترسیم می‌کند؛ اما در این وادی با الگوبرداری از اندیشۀ حلاج و دیگر عارفان (توجه به عشق عرفانی و گریز از منِ شخصی) و قالب رمزی و مبتنی‌بر عرفان عاشقانه، وحدت وجود را به‌عنوان یکی از آموزه‌های اصلی عرفان نشان می‌دهد.

شناخت دقیق آثار و اندیشه‌های عارفان اسلامی، بدون آگاهی از سنت و مشرب عرفانی خاص آنان امکان‌پذیر نیست؛ زیرا نظام اندیشگانی هر عارف برآمده از اصول و مبانی سنت عرفانی و نیز آداب‌ورسوم مشربِ مربوط به اوست. این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با هدف تعیین سنت و مشرب عرفانی حاکم بر دو رسالۀ «عشق و عقل» نجم‌الدین رازی و «عقل و عشق» (مناظرات خمس) علی بن ترکه اصفهانی، بر پایۀ معیارهای دو سنت عرفانی اول و دوم، به مطالعۀ تطبیقی این دو اثر می‌پردازد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که هر دو عارف، ازنظر غایت و هدف و رویکرد، متأثر از سنت اول عرفانی هستند؛ هرچند در دیگر آثار نجم‌الدین رازی، نشانه‌هایی از تمایل او، در این دو زمینه، به سنت دوم، دیده می‌شود. نجم‌الدین رازی به کارآمدی عقل در دستیابی به معرفت، اعتقادی ندارد؛ اما نظر علی بن ترکه، عکس اوست. به‌لحاظ ابزارهای شناخت و کشف معرفت، نجم‌الدین رازی به سنت اول و علی بن ترکه به سنت دوم تعلق دارد. «عشق»، مفهوم مهم و پُرکاربرد در رسالۀ عشق و عقل است که معنای مدنظر آن در این رساله، به سنت نخست عرفانی نزدیک است. «سکر» و «شطح»، در رسالۀ عقل و عشق نیز، از مفاهیمی است که در هر دو سنت، اشتراک لفظی و معنایی دارد. زبان عرفانی در رسالۀ نجم‌الدین رازی، از نوع عبارت؛ اما در رسالۀ علی بن ترکه ترکیبی از عبارت و اشارت است.

پرسش‌های معرفتی از دیرباز کانون توجه فلسفۀ غرب بوده است. از یونان باستان تاکنون، فیلسوفان همواره به موضوعاتی همچون مسئلۀ شناخت، چگونگی آن، محدودیت‌های انواع معرفت و راه‌های عبور از آنها پرداخته‌اند. این مباحث نه‌تنها در فلسفه که در علوم دیگر نیز تأثیرگذار بوده‌اند؛ به‌طوری‌که هر موضع فلسفی دربارۀ این مسائل، طیفی از مواضع متفاوت را در علوم دیگر شکل داده است. مارتین هیدگر در تلاش برای فراروی از دوپارگی‌ها و نگرش دوقطبی فلسفۀ غرب، فهم و شناخت را در موقعیت‌مندی، در-جهان-بودگی و در-نسبت-بودن ساختار وجودی دازاین طرح و تحلیل می‌کند. تحلیل هستی‌شناختی هیدگر نشان می‌دهد که شناخت امری انضمامی و از جنس درگیرشدن سوژه است و در نسبت‌های مختلف دازاین در پیوند با گذشته، حال و آیندۀ او (پرتاب‌شدگی، درافتادگی و فراافکنی) متغیر و متفاوت می‌شود. این پژوهش با تمرکز بر ارتباط شناخت و فهم با موقعیت‌مندی دازاین به تحلیل و بررسی این مفهوم در اندیشۀ مولوی به‌ویژه در فیه مافیه و مثنوی می‌پردازد. هدف این پژوهش، نمایاندن این موضوع است که چگونه شناخت و خطاهای شناختی در اندیشۀ مولوی، در-نسبت با شرایط، موقعیت و فهم‌های پیشین انسان، دستخوش تغییر می‌شوند. مفاهیمی همچون عادت‌وارگی، تقلید، قیاس و... که برآمده از پیش‌دیدها، پیش‌انگاره‌ها و پیش‌دانسته‌های انسان هستند، به‌عنوان محدودیت‌ها و موانع شناخت درست معرفی می‌شوند.

گلشن‌راز یکی از متون محوری در حوزة عرفان نظری است که تاکنون پژوهش‌های بسیاری دربارۀ آن صورت گرفته است. پژوهش حاضر با اتکا بر نظریة دریافت، به تحلیل رویکرد نویسندگان مقالات نگارش‌یافته در دهه‌های هشتاد و نود دربارۀ گلشن‌راز می‌پردازد. نظریۀ دریافت بر اهمیت رابطۀ «متن-خوانش»، نقش خواننده در تعیین معنای متن، تأثیر پارادایم‌های اجتماعی در شکل‌گیری افق انتظارات مخاطبان و تداوم خوانش متن تأکید دارد. «هانس رابرت یائوس» و « ولفگانگ آیزر» دو نظریه‌پرداز اصلی رویکرد دریافت، بر تغییرپذیری معنای متن باتوجه‌به دورة تاریخی و نوع خواننده، جایگاه خواننده در آفرینش معنی با فراخواندن پس‌زمینه‌های ادبی و طرح‌واره‌های ذهنی او تأکید دارند. این جستار به روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به مقالات نوشته‌شده در دهه‌های هشتاد و نود دربارة گلشن‌راز انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که افق انتظارات مخاطبان و پارادایم‌های اجتماعی حاکم بر آن دو دهة، ازجمله گرایش مخاطبان به تفسیرهای عقلی، تلفیق دین و عرفان، گرایش به مطالعات تطبیقی و عرفان نظری، بر معانی دریافتی مخاطبان از متن گلشن‌راز تأثیر گذاشته است. این تأثیرات در پنج دستة عمده شامل نقد محتوایی، نقد زیبایی‌شناسانه، بررسی ریشه‌های قرآن و حدیث، پژوهش‌های تطبیقی و بررسی شروح گلشن‌راز، جای گرفته‌اند.