جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

قرآن کریم، درون‌مایه بلند و ژرف وحی الهی است که در قالب الفاظ بشری از سوی پیامبر اسلام به دست ما رسیده است . روشن است که پیام های پروردگار در قالب الفاظ، طی بیست و سه سال و در بستر رخدادهای گوناگون بر پیامبر انازل گردیده و اصحاب ایشان با داشتن حافظه‌های قوی که بدان نامبردار بوده‌اند ، الفاظ را بدون کم و کاست حفظ می‌کردند. اما آنچه که امروزه از این متن الهی در دست ماست، نگاشته ای است که روش گردآوری آن مورد بحث اندیشمندان علوم قرآنی قرار گرفته است. شمار بسیاری به گردآوری سور و چینش آیات آن در زمان رسول و به دستور ایشان با امر الهی و به اصطلاح توقیفی بودن آن باور دارند. شماری هم برآنند که چینش آیات پاره‌ای از سوره‌ها به اجتهاد صحابه صورت گرفته است. در این پژوهش، که داده‌ها به روش کتابخانه‌ای و به روش تحلیلی گردآوری شده است، توقیفی بودن چینش سوره‌های قرآن و چینش آیات در سوره‌ها و نظرات دانشمندان قرآنی در این زمینه، بررسی شده است؛ پس از واکاوی و سنجش دلایل و منطق هریک سرانجام، درستی نگرش توقیفی بودن در هر دو زمینه، پذیرفته و با استدلال‌های نو، باز نموده شده است. همچنین پیامدهای توقیفی نبودن ترتیب آیات و سوره‌ها برشمرده شده که از آن میان: سست شدن تحدی، گسست سیاق آیات و ساختارمندی قرآن، گسیختگی پیوند قرآن با رخداد‌ها و نفی کمترین پیوند میان سوره‌ها که نشانگر نادیده انگاری خواست خداوند برای فرستادن کتابی درهم پیوسته و همچنین نادیده انگاری پیوستگی آیات الاحکام، به هم ریختگی نظم آهنگ قرآن، و بی پایگی اجتهاد صحابه است. چنان که پذیرش چینش کنونی سوره‌ها از سوی امامان معصوم و اجماع مسلمانان بر ساختار کنونی مصحف و سرانجام توجه پیامبر به نظم فرجامین قرآن و دستاوردهای آن هم، نشانه ساختارمندی قرآن کریم به شمار آمده است.

در این پژوهش، دیدگاه علامه طباطبائی درباره آیات متشابه مورد تحلیل و بازخوانی انتقادی قرار گرفته است. در گام نخست، نظرات ایشان ــ که عمدتاً در ذیل آیه هفتم سوره آل‌عمران مطرح شده ــ استخراج و سامان‌دهی گردید. بر اساس مبانی علامه، آیات متشابه آن دسته آیاتی هستند که ظهورهای متعدد داشته و قابلیت افاده بیش از یک معنا را دارا می‌باشند؛ به‌ویژه آیاتی که به حقایق ماورای طبیعی مربوط‌اند و به دلیل قرار داشتن موضوع آن‌ها بیرون از قلمرو ادراک حسی، در برداشت اولیه نوعی تصور مادی در ذهن مخاطب شکل می‌گیرد. در نگاه مفسر، با ارجاع این آیات به مجموعه آیات محکم، معنای صحیح و مراد واقعیِ آن‌ها قابل کشف است. افزون بر این، علامه طباطبائی، برخی از آیات منسوخ را نیز در شمار آیات متشابه قرار می‌دهد؛ هرچند این دسته در چارچوب پژوهش حاضر محل بررسی نبوده است. در این تحقیق، آیات متشابه در دو محور «آیات مرتبط با صفات و افعال الهی» و «آیات ناظر به عالم غیب و معاد» طبقه‌بندی شده‌اند. علامه معیار اصلی رفع ابهام و تشابه را بازگرداندن آیات متشابه به محکمات می‌داند؛ با این حال، در مواردی چون آیات مربوط به «میزان» و «لوح محفوظ»، تنها روایات به‌عنوان ابزار تبیین مورد استناد قرار گرفته و در موضوع «ساق»، عرف رایج و رفتار انسانی در شرایط دشوار ملاک تفسیر قرار داده شده است. بدین ترتیب، با آنکه این آیات در زمره آیات متشابه‌اند، ارجاعی صریح به آیات محکم از سوی ایشان صورت نگرفته و این امر نوعی ناهم‌خوانی با مبنای اعلام‌شده ایشان را نشان می‌دهد.

ترجمه روشی منطقی در انتقال فرهنگ و دانش و تجربه بشری است که به نوبه خود نوعی بازآفرینی توأم با غنای محتوایی، شیوایی، اوج هنرمندی، حسن ترکیب، تعبیرات زیبا، به جا و رسا شمرده می‌شود. ترجمه قرآن با ویژگی‌های خاص وحیانی بودن ، خطا ناپذیری، تحریف ناپذیری، جهانی بودن، جاودانگی ، جامعیت و پاسخگویی، خدمت فرهنگی بزرگی به انسان‌ها و بستر پیوند فرهنگ‌ها، تمدن‌ها و تفاهم بشریت است و در عصر حاضر با ویژگی‌های جهان پست مدرن از اهمیت روزافزون برخوردار است. پذیرش جواز شرعی ترجمه از سوی اکثریت قریب به اتفاق عالمان اسلامی، تحولی تکاملی و پیش رونده در ترجمه قرآن محسوب می‌شود. ترجمه و بویژه ترجمه متن وحیانی قرآن، صرفاً تعبیری از مفاد متن مبدا و معانی قرآن است و هرگز بازآفرین همه محتوا و انعکاس دهنده همه زیباشناختی هنری و ادبی آن نیست. پرسش اساسی مقاله حاضر که با روش مسئله محور، کتابخانه‌ای، بنیادی، توصیفی و تحلیلی نگارش شده ، چیستی مبانی ضرورت نگارش ترجمه‌های معاصر قرآن است. از دستآوردهای مقاله در بیان اساسی ترین دلایل ضرورت نگارش ترجمه های عصری می توان به: اقتضای هدایتگری سیال آموزه‌های قرآن؛ لازمه رشد و شکوفایی فزاینده دانش‌های مقدماتی مفسر و مترجم قرآن ؛اقتضای تحول پذیر ذاتی پدیده زمان و سیالیت مستمر سنجه‌های زبان معیار؛ اقتضا هماهنگی و یکسانی در نثر ترجمه قرآن؛ اقتضای صعوبت ترجمه متون مقدس؛ لازمه ضرورت سلیقه زدایی مستمر از ترجمه‌های کهن و معاصر قرآن؛ سیر تحول ،تنوع و تکامل روش‌ها و سبک‌های ترجمه قران ؛لازمه رویکردهای آسیب شناسانه دائمی و گسترده به ترجمه قرآن؛ اقتضای تنوع مترجمان و برتری مترجم مخاطب محور بر مترجمان متن و مولف محور اشاره نمود.

تمدن اسلامی نمونه روشنی از تمدن دینی است که پایه های آن برجهان بینی اسلامی قرار دارد و شاخصه‌های اصلی این تمدن مبتنی بر آموزه‌های قرآنی و سنت نبوی است. ابعاد تمدن سازی اسلام از همان قرن نخست هجری نمود عینی یافت که آموزه‌های قرآنی در بنیان‌گذاری این تمدن نقش بسزایی داشته است. علامه طباطبایی با تفسیر المیزان به عنوان یکی از بزرگترین مفسران و اندیشمندان جهان اسلام مطرح می باشد. از این رهگذر بررسی رویکرد تمدنی علامه طباطبایی از منظر قرآن و اسلام، با توجه به جایگاه ممتاز و برجسته ایشان در حوزه تفسیر قرآن، از اهمیت و ویژگی خاصی برخوردار است. در این پژوهش با بررسی آثار و اندیشه‌های ایشان به‌ویژه تفسیر المیزان می‌خواهیم به واکاوی در خصوص تمدن شایسته از دیدگاه اسلام و قرآن از منظر ایشان بپردازیم. روش پژوهش در این نوشتار مبتنی است بر شناسایی آیات تمدنی در قرآن کریم و سپس بررسی آنها از منظر علامه طباطبایی با تاکید بر تفسیر نفیس المیزان. بررسی آثار مکتوب مرحوم علامه طباطبایی ما را به این نتیجه رهنمون می‌کند که علامه علاوه بر تاکید بر عناصر معنوی و روحانی آن جهانی از جمله یکتاپرستی، به عناصر مادی و این‌جهانی از جمله امور مادی، دانش و قوانین برآمده از آن، سیاست و... در رویکرد تمدنی تکیه و تاکید دارد.

مدیریت و سرپرستی خانواده یکی از مباحث بنیادین در آموزه‌های اسلامی است که در آیات و روایات مورد تأکید قرار گرفته است. آیه ۳۴ سوره نساء، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع قرآنی در این زمینه، به مسئله قیّومیت مرد بر خانواده پرداخته و چارچوب کلی آن را تبیین نموده است. از سوی دیگر، احادیث و سایر آیات مرتبط، ویژگی‌ها و شاخصه‌های قیّومیت مطلوب را روشن ساخته‌اند. با توجه به اهمیت این موضوع و چالش‌هایی که در تفسیر و اجرای آن در جوامع معاصر وجود دارد، این پژوهش به بررسی شاخصه‌های قیّومیت مطلوب از منظر قرآن و حدیث با محوریت آیه مذکور می‌پردازد. پرسش اصلی این تحقیق آن است که قیّومیت مطلوب در خانواده از دیدگاه آیات و روایات چه ویژگی‌ها و شاخصه‌هایی دارد و چگونه می‌توان از استبداد و ظلم در اجرای آن جلوگیری کرد؟ هدف از این پژوهش، تبیین چارچوب‌های قرآنی و روایی قیّومیت مطلوب و ارائه معیارهایی برای اجرای صحیح آن در راستای تأمین عدالت، محبت و استحکام بنیان خانواده است. روش این تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و گردآوری داده‌ها به شیوه اسنادی و کتابخانه‌ای انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قیّومیت در خانواده نه یک حق مطلق، بلکه یک مسئولیت است که در چارچوب اصول اسلامی معنا می‌یابد. مهم‌ترین شاخصه‌های قیّومیت مطلوب شامل رعایت حدود و الزامات دینی، پرهیز از استبداد و ظلم، تأکید بر عدالت، برقراری روابط عاطفی بر پایه مودت و رحمت، و پایبندی به رفتار شایسته و معروف است. همچنین، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که حاکمیت اخلاق در اجرای قیّومیت، سبب تعالی و استحکام روابط زوجین شده و از انحرافات و چالش‌های احتمالی جلوگیری می‌کند.

نحویان و مفسران بسیاری برای حروف جر معانی متنوعی ذکر کرده‌اند و همین مسئله موجب برداشت‌هایی در جهت ترادف میان این حروف گردیده است. یکی از مهم‌ترین مباحث در این زمینه، امکان جانشینی برخی از این حروف با یکدیگر است؛ از جمله جانشینی دو حرف «إلی» و «لام» و استفاده متقابل آن‌ها در ساختارهای زبانی قابل توجه است. در قرآن کریم نیز شواهد فراوانی از تقارب معنایی و جایگزینی میان این دو حرف مشاهده می‌شود. از آن‌جا که قرآن کلام الهی و سرشار از فصاحت و بلاغت است، بی‌تردید به‌کارگیری هر واژه، چه در سطح مفرد و چه در سطح مرکب، از جمله حروف جر، با نهایت دقت و حکمت صورت گرفته است. بر همین اساس، برخی از دانشمندان بر این باورند که نمی‌توان ترادف میان حروف را پذیرفت. این مقاله با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با روش کتابخانه­ای به بررسی و تحلیل آیاتی می‌پردازد که در آن‌ها حرف «إلی» و «لام» جایگزین یکدیگر به‌کار رفته‌اند. هدف پژوهش، تبیین وجوه معنایی و بلاغی این دو حرف از رهگذر تفاسیر، با توجه به بافت‌های متفاوت آیات و نقد دو دیدگاه موجود در زمینه ترادف یا عدم ترادف است. نتایج اولیه نشان می‌دهد که این دو حرف به دلیل ویژگی مشترک حروف، یعنی نداشتن استقلال کامل معنایی، نمی‌توانند مترادف شمرده شوند. به نظر می­رسد هر یک از آن‌ها به واسطه ارتباط با فعل خاص، دلالتی ویژه و تضمین‌شده دارند. بدین ترتیب، جانشینی میان «إلی» و «لام» را باید ناشی از تضمین افعال نسبت به یکدیگر دانست، نه از ترادف حروف؛ ضمن آن‌که این جانشینی خود بیانگر نکته‌ای بلاغی در ساختار زبان قرآن است.

استعمار به‌عنوان یک پدیده تاریخی و اجتماعی، آثار گسترده‌ای بر جوامع مختلف بر جای گذاشته است و تحلیل آن از منظر قرآن می‌تواند روشن‌کننده ابعاد فرهنگی و اقتصادی این سلطه باشد. آیه ۵۴ سوره زخرف به‌صورت نمادین و عینی به رفتار فرعون و قوم او اشاره دارد و نشان‌دهنده سازوکارهای اعمال قدرت و سلطه در تاریخ مصر باستان است. مسئله اصلی این پژوهش، شناسایی گونه‌های استعمار و تحلیل پیامدهای فرهنگی و اقتصادی آن بر جامعه مورد بررسی است. در این مطالعه، با روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی و تمرکز بر واژگان کلیدی این آیه، زمینه‌های فرهنگی و اقتصادی استعمار در متن آیه و متون تاریخی مرتبط با مصر باستان تحلیل می‌شود. سؤال اصلی پژوهش این است که چگونه آیه ۵۴ سوره زخرف، از طریق زبان و واژگان خاص خود، ابعاد مختلف استعمار فرهنگی و اقتصادی را بازتاب می‌دهد و پیامدهای آن در جامعه چه بوده است. نتایج مطالعه نشان می‌دهد که استعمار فرهنگی از طریق تضعیف استقلال فکری، ارزش‌ها و هویت جامعه اعمال شده و استعمار اقتصادی با تمرکز ثروت، کاهش توانایی تصمیم‌گیری اقتصادی و بهره‌کشی از منابع همراه بوده است. تحلیل هم‌زمان دو بعد فرهنگی و اقتصادی نشان می‌دهد که این دو عامل به‌طور متقابل یکدیگر را تقویت کرده و چرخه طولانی‌مدت سلطه را ایجاد نموده‌اند. یافته‌ها تأکید می‌کنند که واژگان قرآنی نه تنها منعکس‌کننده واقعیت تاریخی‌اند بلکه ابزار فهم سازوکارهای استعمار و پیامدهای بلندمدت آن بر جامعه هستند.

آموزه‌های قرآنی برجسته‌ترین و مطمئن‌ترین راهنمای انسان در مسیر هدایت و کمال‌اند. قرآن کریم به عنوان کلام الهی، انسان را به تدبر، تفکر و بصیرت دعوت می‌کند تا با تمسک به این ریسمان الهی از تاریکی جهل و سردرگمی رهایی یافته و به سوی نور معرفت و آگاهی گام بردارد. عقل بشری، هرچند موهبتی عظیم است، در پاسخ به همه‌ی نیازهای فکری و معنوی انسان ناتوان بوده و در مسیر شناخت حقایق هستی با موانع ساختاری و ادراکی متعددی روبه‌روست؛ ازاین‌رو آموزه‌های قرآنی می‌توانند با ارائه‌ی راهکارهای الهی، مسیر درست فهم و ادراک و تعالی عقل را برای انسان روشن سازند. هدف از این پژوهش، تبیین نقش آموزه‌های قرآنی در شکل‌دهی و رشد فهم و ادراک انسان است. رویکرد پژوهش بر پایه‌ی روش توصیفی ـ تحلیلی و با نگاهی توسعه‌ای صورت گرفته و تلاش دارد با آسیب‌شناسی موانع شناخت، نظام فهم در قرآن را تبیین کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که قرآن کریم، موانع گوناگونی را بر سر راه فهم حقیقی انسان معرفی کرده است؛ از جمله شرور نفسانی، غفلت از یاد خدا، فراموشی تعالیم انبیاء، کفران نعمت پس از ایمان، لجاجت در برابر حق، نفاق و ترس. هر یک از این عوامل، حجاب‌هایی در مسیر شناخت و مانع درک حقیقت‌اند. در مقابل، قرآن برای رفع این موانع دستورالعمل‌هایی چون شرح صدر، صبر و پایداری، ادراک علم الهی، شناخت انبیاء و اولیای الهی، و تفکر در آیات آفاق و انفس را توصیه می‌کند. بهره‌گیری از این راهکارهای قرآنی، موجب ارتقای معرفت، بهبود فرآیند ادراک، و هدایت انسان به سوی شناخت هدفمند و معنوی می‌شود. بدین‌ترتیب، آموزه‌های قرآنی نه‌تنها عقل و فهم انسان را پرورش می‌دهند، بلکه مسیر رشد، هدایت و سعادت او را نیز هموار می‌سازند.

بررسی دقیق آیات و کلمات قرآن برای دستیابی به مفهوم عمیق از پیام الهی امری ضروری و بنیادین است. مفهوم هجرت در کلام مفسران به صورت‌ها و در لایه‌های گوناگونی تبیین شده است و اختلاف آراء ایشان، فهم دقیق آیات را دشوار ساخته است. در این مقاله، دیدگاه‌های بیش از ۳۰ تفسیر معتبر قرآن با رویکردهای مختلف گردآوری و تحلیل شده و به روش تحلیلی-توصیفی فراهم شده است. نتایج نشان می‌دهد که اغلب مفسران، هجرت را صرفاً به واقعه تاریخی مهاجرت پیامبر(صلی الله علیه و آله) از مکه به مدینه محدود کرده‌اند؛ برخی دیگر، معنای هجرت را فراتر برده و آن را به ترک کفر و گناه و حرکت به سوی ایمان تفسیر نموده‌اند. با این حال، مقام معظم رهبری با ارائه تحلیلی نوین، هجرت را نه فقط یک رخداد تاریخی یا تحول فردی، بلکه حرکتی اجتماعی و تمدنی می‌دانند که به معنای گذار از ولایت طاغوت به ولایت امام عادل است. این تفسیر، ابعاد عمیق‌تری از مفهوم هجرت را آشکار می‌سازد و زمینه‌های اجتماعی و سیاسی آن را برجسته می‌کند. نگارنده بر این باور است که رویکرد رهبری معظم، جامع‌تر و دقیق‌تر به حقیقت قرآنی هجرت پرداخته است.

وجود آیات متعددی پیرامون مسأله «جبر و اختیار»انسان، موجب کشمکش های فراوانی در میان حکما، متکلمان و مفسران اسلامی شده که به موجب آن، آراء و عقاید متفاوتی از آنها ارائه شده است و توجه بسیاری از مفسران شیعه و سنی را به خود جلب کرده است. در این میان شیخ طوسی، طبرسی و علامه طباطبایی نماینده تفسیر شیعی و طبری، زمخشری، ابن تیمیه، قرطبی، سید قطب و آلوسی نماینده تفسیر سنی، برداشت های متفاوتی نسبت به این مسأله در آیات متعدد پیرامون مسأله جبر و اختیار داشته اند. این پژوهش به صورت تطبیقی مفهوم «جبر و اختیار»انسان را در آیات متعدد قرآن کریم با توجه به این تفاسیر نامبرده مورد بررسی قرار می دهد. نتایج تحقیق بیانگر آن است که هر کس بگوید فعل بنده فقط از اوست، گرفتار تفویض شده است و هر کس بگوید فعل بنده فقط از خداست و بنده کاره ای نیست، به وادی جبر قدم نهاده است و این دو طرف، نا مستقیم است؛ صراط مستقیم این است که بنده را فاعل بدانیم و در عین حال اقرار کنیم که همه چیز به قضای الهی است.