جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اشتراک بین زن و مرد درنظام هستی ،تداوم حیات اجتماعی و اصول ارزشی -حقوقی از مفاهیم اصلی اسلام بوده و تفاوتها تنها مربوط به عرصه تفاوت های جنسیتی می باشد وبدین سبب تاریخ تشیع شاهد حضور بانوان بسیاری در عرصه اجتماعی و فرهنگی بوده است. در عصر حاضر سه جریان سنت‌گرایی اسلامی، تجددگرایی اسلامی و تمدن گرایی اسلامی به‌عنوان مهم‌ترین جریانات فکری موجود در بستر اسلامی بیان می گردند که هر کدام رویکرد متفاوتی نسبت به حضور زنان دارد. ولذا این پژوهش به دنبال پاسخ این سئوالات می باشد: آیا زنان در تحولات فکری و فرهنگی جامعه اسلامی در زمان ائمه علیهم السلام نقشی داشته اند؟ و با توجه به محدودیت های موجود در آن زمان مدل فعالیت و نحوه ی تاثیرگذاری آنان به چه صورت بوده است؟ و کدام جریان فکری عصر حاضر متناسب با آن می باشد؟ پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی– تحلیلی، بر آنست تا شیوه فعالیت آموزشی– فرهنگی زنان در زمان امامان شیعه را استخراج نموده و جریان متناسب با آن در عصر حاضر به گونه ای که پاسخگوی مقتضیات زمان باشد را بیان نماید. نتایج حاکی از تایید مدل تمدن گرای اسلامی در منش ائمه در مواجهه با فعالیت بانوان می باشد.

مسئله‌ی مشروعیت به صورت مستقیم یا مضمونی و مفهومی در بینش مورخان پیشینه‌ی دیرینه دارد که می‌توان آن را در عواملی همچون ایجاد حق حکومت برای حاکمان، شناسایی و پذیرش این حق از سوی حکومت شوندگان دانست. با کند و کاو حکومت‌ها و جنبش‌‌های اصیل شیعی در طول تاریخ، بعد از قیام عاشورا، متوجه این مهم خواهیم شد که جنبش‌‌ها و حکومت‌‌ها از فرهنگ و فلسفه‌ی معنوی حاکم بر تشیع به بهترین صورت درجهت پیش‌ برد امور خویش استفاده نموده ‌اند. به این ترتیب مطرح شدن مباحث مربوط به مشروعیت‌‌سازی مبتنی بر سنّت غازی‌گری که به توصیف نادر می‌‌پردازد، در ارتباط مستقیم با مسئله‌ی مشروعیت قرار می‌گیرد. این نوشتار می‌‌کوشد با بهره‌گیری از روش توصیفی - تحلیلی به این سوالات پاسخ دهد که مشروعیت سیاسی حکومت نادر در اندیشه مورخان دوره مورد پژوهش چگونه بازتاب یافته است و این مشروعیت را متـأثر از کـدام طـرح واره‌هـا و الگوهای تاریخ‌نگارانه به رشـته تحریـر در آورده‌اند؟ یافته‌های تحقیق حاکی از آن است، هرچند تاریخ عرصه‌اى می‌باشد که در آن نمی‌تــوان به حقیقت دست یافت، اما مورخان نظرات خود را در مورد رویدادهای تاریخی بــه مثابه حقیقت تام جلوه می‌دهند؛ مورخان دوره مورد پژوهش نیز بـا هـدف نمایش از شوکت حکومت افشاریه، با الگو برداری از متون تاریخ‌نگارانه‌ی عصر صفوی، متون تاریخی را با نثری منشیانه تولیـد کرده‌اند. در این آثار بینش مورخان، متاثر از طرح واره‌های دینی، به دنبال ایجاد مشروعیت‌سازی مبتنی بر سُنّت غازی‌گری و ارادت به امامان از سوی نادر در برابر دشمنان، به‌ ویژه عثمانی می‌باشند.

مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر که به شیوۀ توصیفی- تحلیلی فراهم آمده، واکاوی اندیشه‌های تسنن دوازده‌امامی، در ظفرنامۀ حمدالله مستوفی، شاعر و تاریخ‌نگار دورۀ مغول است. پرسش پیش روی؛ مهم‌ترین اندیشه‌های تسنن دوازده‌امامی در ظفرنامۀ مستوفی چیست و دلایل چرایی آ‌ن‌ها کدام است؟ فرضیه؛ با توجه به رواج تسنن دوازده‌امامی که تحت تاثیر تصوف از قرن ششم تا پیش از صفویه شکل گرفت و زمینه‌ساز رسمیت یافتن تشیع در دورۀ صفویه گشت، دورۀ مغول نیز روزگار رواج چنین تفکری بوده و از دیدگاه جامعه‌شناسی ادبیات، آثار ادبی هر دوره (ازجمله ظفرنامه اثری مربوط به دورۀ مغول) بازتاب اندیشه‌ها و رویکردهای سیاسی- اجتماعی همان دوره به شمار می‌رود. برآیند تحقیق؛ وجود موارد بسیاری از تکریم و پذیرش حقانیت امام‌علی (ع)، برتری جایگاه ایشان نسبت به دیگر صحابه نزد پیامبر (ص) و خداوند، لزوم پیروی از ایشان برای نیل به حقیقت، نکوداشت حضرت فاطمه (س) و ائمۀ اطهار و نیز پذیرش موضوع غیبت امام‌زمان (عج).

معنیانِ دروزی از جمله حکومت‌های محلّی دست‌نشانده‌‌ای بوده‌اند که تحت حمایت عثمانیان سیاست‌های ضدّ شیعی گسترده‌ای را در مناطق شیعی‌نشینِ شام در پیش گرفتند و بیش از همه امیر فخرالدین دوم به‌واسطۀ حملات مستمر بدانجا شهره شد؛ این مقاله با استفاده از روش گردآوری داده‌ها، کتابخانه‌ای و اسنادی و روش پژوهشِ تبیین کارکردی، بدین‌نتیجه دست‌یافته که فخرالدینِ دوم جهت کسب رضایت عثمانیان سیاستی تفرقه‌افکنانه و سرکوب‌گرانه در مقابل شیعیان برگزید و برای دست‌یابی به استقلالِ لبنان نیز به سرنگونی عثمانیان اندیشید. در فرجام، وی به دلیل اقداماتی بر ضدّ عثمانیان نه تنها از قدرت کنار نهاده شد، بلکه باعث تغییر سیاستِ عثمانیان در دوره‌های دیگر، از دوستانه و روادارانه به خصمانه نسبت به دروزیان و تشدید فشارها بر شیعیان گردید؛ چاره‌اندیشی‌های عثمانیان برای جلوگیری از اتحاد دو گروه اخیر و در نتیجه، جنگ همه‌جانبه با آنان از جمله این سیاست‌ها بود که به سقوط معنیان و بازیابی قدرت عثمانیان در مناطق شیعی و دروزی‌نشینِ شام انجامید.

دائرة‌المعارف اسلام لیدن را می‌توان از مهم‌ترین نمونه‌های تحول و تخصص‌گرایی در مطالعات اسلامی غرب دانست که جایگاهی برجسته در میان دانشنامه‌های غربی مرتبط با اسلام دارد. در این میان، مقاله «امام حسین(ع)» نوشته لائوراوچاوالیری از مقالات مهم این دائرةالمعارف به‌شمارمی‌رود. بخشی از این مقاله با عنوان «افسانه‌ها» به نقل روایت‌هایی می‌پردازد که جنبه‌هایی ویژه از حیات معنوی امام حسین(ع) را بازمی‌نمایاند. بررسی این بخش از مقاله نامبرده از آن رو ضروری است که بازتاب مباحث آن تحت عنوان «افسانه‌ها»، نه تنها می‌تواند زمینه‌ساز تلقی غیر واقعی از مبانی ایدئولوژیک تشیع در محافل علمی گردد، بلکه احتمال تقلیل جایگاه پیشوایان دینی در نگاه مخاطب را نیز به دنبال دارد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی‌ـ‌ تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که محتوای بخش «افسانه‌ها» در مقاله یاد شده تا چه اندازه از اعتبار علمی برخوردار است و قابلیت نقد و ارزیابی را داراست. یافته‌ها حاکی از آن است که بسیاری از مطالب این بخش مبتنی بر منابع ضعیف و کم ارجاع است؛ موضوعی که می‌تواند متأثر از نقل‌های تکرار شونده و گاه غیر نقادانه برخی گزارش‌های نامعتبر در متون شیعی نیز باشد.

مقاله حاضر با عنوان «چالش های پیش روی شیعیان در عصر امامت امام عسکری(ع)« با هدف کشف و توصیف و با تاکید بر گونه شناسی چالش ها قلمی شده است. برای دست یابی به این هدف از روش مطالعات اسنادی و تحلیلی دربین متون کهن و دست اول تاریخی وسیره ای بهره گرفته شده است.عصر امامت امام عسکری(ع)، برهه ای خاص در تاریخ تشیع است. محدودیت های سخت گیرانه برای امام(ع) و شیعیان و نزدیک شدن به عصر غیبت ، بر حساسیت این عصر و اهمیت شناخت وضعیت شیعیان افزوده است. طبق یافته ها می توان گفت : با توجه به زمینه های سیاسی و اجتماعی آن عصر، شیعیان با چالش های متعددی مواجه بودند که تاخیر برخی شیعیان در شناخت و پذیرش امامت امام عسکری(ع)، محدودیت در ارتباط و ملاقات حضوری با حضرت به رغم گستردگی حضور شیعیان در مناطق مختلف، نزدیک شدن به دوران غیبت امام مهدی(ع)، مواجهه شیعیان با فرق و مذاهب متعدد کلامی شیعی و غیرشیعی، انحراف برخی عالمان، فشار های سیاسی و زندانی شدن برخی شیعیان و همچنین تنگناهای اقتصادی، از مهم ترین این چالش ها بوده است.

یکی از راه‌های سنجش گزاره‌های تاریخی، به محک کشیدن آن‌ها با داده‌های دیگر علوم است. با این تراز می‌توان گزارشات تاریخی را مورد ارزیابی قرار داده و به راستی‌آزمایی بهتر و بیشتر آن‌ها پرداخت. در این پژوهش به یاری داده‌های دانش نجوم به سراغ خورشیدگرفتگی که در هنگام درگذشت ابراهیم پسر پیامبر رخ داده رفته و تلاش شده به پشتوانه این دانش، به راستی‌آزمایی این رخداد و حتی زمان به انجام رسیدن آن نگاهی تازه و ویژه شود. درباره سال و ماه و روز آن رویداد، اگر چه گزارش‌های گوناگون و ناهمسویی دیده می‌شود ولی شناخته شده‌ترین آن گزارش‌ها نشان از این دارد که ابراهیم شانزده یا هجده ماه پس از به دنیا آمدن درگذشته است و از آن جایی که وی در ذی‌الحجة سال هشتم به دنیا آمده بود پس خورشیدگرفتگی باید در ریبع‌الثانی یا جمادی‌الثانی سال دهم به انجام رسیده باشد ولی برآیند این پژوهش این گزارش‌های رسمی و پذیرفته شده را به چالش کشانده و نادرست می‌داند.

انتقال اندیشه انقلاب اسلامی به ترکیه و برخوردهای چند گانه با این پدیده، بر مطالعات امامیه در این کشور تاثیر مستقیمی نهاد. این تحقیقات به دلیل تفاوت بافت مذهبی- زبانی هر دو کشور و حضور جریانهای فکری گوناگون، رویکردهای مختلفی به خود دیده است. مقاله پیش‌رو، در پی پاسخ به این پرسش است که پژوهشهای تاریخ اهل بیت در ترکیه معاصر، چه رهیافتی را در پیش گرفته‌اند؟ این پژوهش، با بررسی کتب و مقالات نگاشته شده در فاصله زمانی (1990-2020م) ضمن تحلیل این متون، به دسته‌بندی و سنخ شناسی آنها بر اساس روش توصیف و تحلیل داده‌های تاریخی بر اساس نظریه «رابطه تنوع فرهنگی با کُنش دینی» می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد، مطالعات تاریخ شیعه در این کشور، هم در حوزه زبان نوشتاری مرسوم در این کشور (ترکی و کردی) و هم در حوزه سبک‌شناسی مذهبی، رویکردهای متفاوتی به خود می‌بیند. در حوزه زبان، پژوهش‌های تاریخ اهل بیت در ترکیه به دو زبان ترکی استانبولی(زبان حنفیان، بخشی از علویان و بخشی از امامیه)- و کردی (شافعیان، بخشی از علویان و بخشی از امامیه) تقسیم می‌شوند که هر کدام بیانگر ویژگیهای قومی-مذهبی بخشی از جامعه این کشور است. در حوزه روش شناسی، رویکردهای: «تقدس زدایی و تاریخی کردن اهل بیت»، «توصیف تاریخی امامیه»، «نقد باورهای شیعی»، «اصلاح‌باورهای شیعی»، «مناقبی و حماسی»، «رد تاریخمند اعتقادات امامیه»، «تقریب مذاهبی» در مطالعات شیعی در این کشور دیده می‌شود.

فاطمیان یکی از شاخه‌های مهم علویان فاطمی‌نسب هستند که به دلیل تأسیس دولتی شیعی با بنیادهای فکری علوی- اسماعیلی سهمی را در جهان تشیع به خود اختصاص داده‌اند. درمیان متفکران عصر فاطمی، قاضی ‌نعمان بن ‌حیون (م.363ق) فقیه، متکلم، داعی‌الدعات و قاضی‌القضات برجسته‌ فاطمیان به دلایل مختلف ازجمله خدمت به چهارخلیفه نخستین اسماعیلیه و تاثیر‌گذاری‌اش درتحول عقیدتی و شکل‌گیری بنیادهای فقهی و کلامی در اندیشه اسماعیلی، از جایگاهی ویژه درتاریخ فکری فاطمیان برخورداراست. ازآنجا که اصلی‌ترین مسأله فاطمیان بطور اخص و شیعیان بطورکلی مسأله امامت بوده‌است. قاضی‌نعمان نیز ضمن توجه به این مسأله تلاش دارد تا میراث شیعیان را حفظ و در پیوند با اسماعیلیه تشریح کند. ناظر به آثار و افکار قاضی‌نعمان به عنوان نماینده رسمی تفکر اسماعیلیه فاطمی، این مقاله قصد دارد به این سوال پاسخ دهد که: انعکاس مؤلفه‌ها و مفاهیم مربوط به امامان شیعی اسماعیلی در آثار و آراء قاضی‌نعمان به چه میزان بوده‌است؟ و کدام‌یک از ائمه شیعی اسماعیلی و کدام‌یک از آثار قاضی‌نعمان بیشترین و کمترین میزان انعکاس مفاهیم مربوطه را به خود اختصاص داده‌اند؟ از میان آثار متعدد قاضی‌نعمان، چهاراثرمهم افتتاح ‌الدعوة (تاریخ‌نگارانه)، المجالس و المسایرات (تاریخ‌نگارانه)، دعائم ‌الإسلام (فقهی)، شرح الاخبار (روایی)، به عنوان نمونه‌های موردی انتخاب شد. بدین‌منظور با استفاده از روش تحلیل محتوا، داده‌ها در چهاراثر موردنظر استخراج ونتایج تحقیق با رویکرد تفسیری مورد تحلیل وارزیابی قرارگرفت. براساس یافته پژوهش، در محتوای آثار قاضی‌نعمان به مؤلفه‌ها و مفاهیم مربوط به امامان شیعی اسماعیلی به‌میزان زیادی توجه و تأکید شده‌است. بیشترین میزان تکرار وانعکاس درکتاب سه‌جلدی شرح الاخبار، معطوف بوده‌است ومؤلفه‌های: امام علی(ع)، امام‌ صادق(ع)، امام حسین(ع)، امام‌ حسن(ع)، امام ‌باقر(ع)، امام ‌سجاد(ع)، به‌ترتیب دارای بیشترین انعکاس و توجه در میان چهار اثر منتخب بوده‌اند.

دانش های تراجم و رجال در ابتدا ذیل دانش تاریخ قرار می‌گرفت. بعدها در اثر عواملی دو دانش مذکور از دانش تاریخ جدا گردید و هویت مستقلی یافتند. در قرن یازدهم دانش رجال از دانش تراجم جدا گردید. دانش‌های تراجم و رجال به عنوان ابزارهای مهم برای شناسایی شخصیت‌های علمی و دینی مطرح بوده‌اند. اما با گذر زمان، این علوم با مشکلاتی مواجه شده‌اند که یکی از آن‌ها پدیده «دوتن‌انگاری » است. این مشکل باعث می‌شود تا برخی ویژگی‌ها و کارکردها به اشتباه به شخصیت‌های مختلف نسبت داده شود. این مقاله با هدف شفاف‌سازی و آسیب‌شناسی این پدیده به ویژه در مورد سیدمحسن عراقی، معروف به حاج آقامحسن اراکی و حاج سیدمحسن کزازی عراقی، به بررسی منابع موجود می‌پردازد. در این تحقیق، ابتدا ضرورت این بحث و اهمیت تفکیک هویت‌های تاریخی بیان می‌شود. روش تحقیق، مستند به منابع اصیل و معاصری است که به تفکیک شخصیت‌های مورد بررسی کمک می‌کند. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که هر یک از این شخصیت‌ها هویتی مستقل دارند اما به دلیل اشتراک نام، به اشتباه به عنوان یک نفر دیگر نیز تلقی شده‌اند. در پایان، این مقاله به نقد تراجم نگاری می‌پردازد و دلایل و مستنداتی را برای تأیید ادعای خود ارائه می‌دهد، به‌گونه‌ای که نشان دهد چگونه برخی منابع تاریخی به اشتباه این دو شخصیت را با هم اشتباه گرفته‌اند و چهار نفر را به‌عنوان دو شخصیت شناسایی کرده‌اند. هدف نهایی این مقاله، اصلاح و شفاف‌سازی هویت‌های علمی در آثار تراجم و رجال است تا از تکرار اشتباهات مشابه جلوگیری شود.