جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

بی‌توجهی به تمایزات فرهنگی ملت‌ها و تأثیر آن در خوانش مکتوبات کهن، گاه کشف مراد متکلم را با مشکل روبه‌رو می‌کند. این مسئله در مفهوم‌شناسی برخی کنایات و تشبیهات، نظیر «تشبیه انسان به حیوان»، مشهودتر است؛ زیرا امروزه این نوع گویش، در جامعه فارسی‌زبان زشت و مذموم می‌نماید. نهج‌البلاغه یکی از بارزترین متون کهن دینی پرمخاطب است که نادیده‌انگاری این تفاوت‌ها در خوانش عبارات آن، ذهن خوانندگان را با ابهام روبه‌رو می‌کند. خطبه شقشقیه به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین خطب نهج‌البلاغه دربردارنده گونه‌های مختلفی از «تشبیه انسان به حیوان» است. مقاله حاضر با شیوه تحلیلی _ استنتاجی، سعی دارد با واکاوی فرهنگ گفتاری کهن عرب و توجه‌دهی به عناصر زبانی و غیر زبانی موثر در فهم، به تحلیل و چرایی استعمال این تعابیر بپردازد. اثبات چندکاربردی بودن این تشبیهات و بارمعنایی اعم از مثبت و منفی در سده نخستین، از مهم‌ترین نتایج این پژوهش به شمار می‌رود که به تبع آن خروج کلام از دایره سب و توهین و رسیدن به اهداف عقلایی همچون تبیین و روشنگری، هشدار و غفلت زدایی، ترغیب و تحضیض، مدح، توبیخ و سرزنش به همراه خیرخواهی رخ‌می‌نماید.

این پژوهش به تحلیل دو ترجمه انگلیسی از نهج‌البلاغه بر اساس مدل نقد ترجمه آنتوان برمن (2010) می‌پردازد. نهج‌البلاغه به عنوان متنی دینی-ادبی، با کلام شیوا و صنایع ادبی غنی، نیازمند نقد ترجمه بر اساس مدل‌های ادبی است. برمن با رویکرد مبدأمحور، دوازده گرایش ریخت‌شکنانه را معرفی می‌کند که برخی اجباری و ناشی از ساختار زبان مقصد هستند و در این پژوهش بررسی نمی‌شوند. تمرکز اصلی بر گرایش‌هایی است که مترجم با آزادی عمل، به سمت تحریف متن پیش می‌رود. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی، دو ترجمه انگلیسی از نهج‌البلاغه (فروتن و مرعشی، 2022؛ عسکری جعفری، 1999) را بررسی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد هر دو ترجمه دارای تحریف هستند، اما تحریف در ترجمه فروتن و مرعشی کمتر است و رویکرد مبدأمحورانه‌تری دارد. در مقابل، عسکری جعفری با اولویت دادن به انتقال معنا، رویکرد مقصدمحور را برگزیده و در اکثر موارد مخاطب‌محور عمل کرده است. این تفاوت نگرش، منجر به تمایز در میزان تحریف و وفاداری به متن اصلی شده است.

امنیت در عین حال که یکی از مهم‌ترین حق‌های بشری است، واجد ضرورت اجتماعی است که در دکترین و مکاتب مختلف فکری از دیرباز مورد توجه بوده است. در نگرش اسلامی به ظرافت هرچه تمام‌تر لوازم بنیادین امنیت اجتماعی و آسیب‌ها و تهدیدات آن مورد لحاظ قرار گرفته است. در این مقاله سعی شده است به روش توصیفی- تحلیلی، با تمرکز بر آموزه‌های نهج‌البلاغه ضمن شناسایی مفهوم امنیت اجتماعی به مؤلفه‌ها و لوازم و بایسته‌های تحقق امنیت اجتماعی پرداخته شود. مهم‌ترین مؤلفه‌های امنیت اجتماعی عبارتند از «عدالت» و «فرهنگ عمومی» که با تاثیرگذاری بر میزان پذیرش «هویت اجتماعی» توسط شهروندان نقش مهمی در امنیت اجتماعی ایفا می‌کنند. برخی از لوازم و پایه‌های امنیت اجتماعی را می‌توان در آمادگی دائمی و همگانی برای دفاع در جنگ سخت و نرم، جریان مستمر فریضه امر به ‌معروف و نهی ‌از منکر، پرهیز از تفرقه میان مردم در مسائل سیاسی و اجتماعی و حاکمیت قوانین عادلانه سراغ گرفت.

بینامتنیت یکی از اصطلاحات رایج امروزی در حوزه ادبیات و هنر است که به ارتباط بین متون و نقد آن می‌پردازد. واضع و نظریه‌پرداز اصلی آن کریستوا و مشهورترین شخصیت ژنت بوده‌است؛ البته ژنت به صورتی متفاوت و با وضع واژه ترامتنیت، به شناسایی انواع روابط موجود در بین متون و گسترش آن پرداخته‌است. طبق نظریه ژنت، بینامتنیت به سه صورت صریح ، غیرصریح و ضمنی مشاهده می‌شود. نهج‌البلاغه یکی از متون تأثیرگذار در آثار پس از خود است و سعدی از جمله نویسندگان و شاعرانی است که از مضامین و حکمت‌های این کتاب در نوشتن گلستان بهره برده‌است. در این پژوهش به بررسی شباهت‌های موجود در زمینه سیاست و اصول حکمرانی صحیح در «نامه 53 نهج‌البلاغه» خطاب به مالک اشتر و باب «در سیرت پادشاهان» از گلستان پرداخته شده‌است؛ این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با بررسی تطبیقی و آوردن شواهد از دو متن انتخابی انجام شده‌است. هدف از پژوهش حاضر تحلیل روابط بینامتنیت این دو متن بر اساس نظریه ژنت و تعیین میزان بهره‌مندی سعدی از مضمون این نامه بوده‌است. تأثیر‌پذیری سعدی در این باب از گلستان، اغلب از نوع بینامتنیت ضمنی و همراه با تلمیح بوده که در قالب حکایت بیان شده‌است.

هدف از این پژوهش، بررسی مفاهیم آزادی در اسناد بالادستی و نهج­‌البلاغه است. تحقق آزادی متوقف برکار­بست صحیح مفاهیم آن مبتنی بر شریعت الهی است و نهج‌­البلاغه ترسیم­گر بیشترین نمود آزادی در نهادهای حکومتی است. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی و با استناد به واکاوی کتابخانه‌ای، بیان‌گر آن است که گسترش اعتماد، خودباوری، کرامت، جهانی‌اندیشی و تلاشگری در جهت تحقق عدالت از مصادیق آزادی در اسناد است و آزادی‌های مشروع در حدود قانون و معیار اسلامی، با تبادل آراء صورت می‌پذیرد. طبق اسناد، فعالیت آگاهانه انسان و آزادی مسئولانه او در برابر خود و دیگران متکی بـر فطـرت است و فرد برای اصلاح موقعیت اجتماعی، ‌سیاسی و مواجهۀ خردمندانه با تحولات، باید باورها و ارزش های مشترک مانند قانون‌مداری، پاسخ‌گویی و صلح‌جویی را کسب نماید. در نهج‌البلاغه نیز مفاهیم آزادی با تأکید بر «عدالت»، «تقوا» و «نظم در امور» معنا و تعریف می‌شود. یافته های پژوهش نشان می­دهد که تناسب قابل اعتنایی از مفاهیم آزادی در اسناد بالادستی با نهج­‌البلاغه وجود دارد و بیشترین تناسب مربوط به آزادی فلسفی و کمترین آن مربوط به آزادی اقتصادی است. در مفهوم آزادی­‌های اجتماعی، معنوی، فطری و سیاسی نیز تا حد زیادی تناسب وجود دارد.

شعر و ادبیات هر ملتی آئینه‌ی تمام نمای افکار و باورهای آنان است از طرفی نهج‌البلاغه کتابی است که پس از قرآن کریم در اوج فصاحت و بلاغت و بلندای حکمت، قرار دارد . این کتاب گران‌سنگ از گذشته تا کنون مورد توجه ویژه‌ی اندیشمندان، عالمان و شاعران در ادوار مختلف تاریخی، به خصوص شاعران عصر عباسی که به ادب شیعی علاقه مند بوده اند؛ قرار گرفته است.از آن جا که بینامتنیت یا تناص پدیده‌ای زبانی است که به تحلیل دقیق روابط بین متون مختلف می پردازد؛ در پژوهش حاضر، با بهره‌گیری از روش کتابخانه‌ای و با استقراء شواهد شعری به تحلیل توصیفی روابط بینامتنی بین اشعا عصر عباسی و نهج‌البلاغه بر اساس بینامتنیت اقتباسی پرداخته می‌شود .دستاوردهای کلی پژوهش آن است که شاعران عصر عباسی علاوه بر انعکاس محتوای بلند نهج‌البلاغه ، جملات و ترکیب های کلام بلیغ نهج‌البلاغه را با قوانین بینامتنیت در اشعار خود بازتاب نموده و بر ژرفای آثار خود افزوده اند.

این پژوهش به بررسی انتقادی مفهوم «جامعهٔ باز» به‌عنوان یکی از نظریه‌های اثرگذار سیاسی ـ جامعه‌شناختی نیم‌قرن اخیر می‌پردازد؛ نظریه‌ای که با تأکید بر آزادی‌های گسترده و تقویت نهادهای مدنی در مهار حکومت، در بسیاری از کشورهای غربی مبنای سیاست‌گذاری قرار گرفته است. گرایش فزاینده به الگوهای سیاست‌ورزی غرب‌گرایانه، امکان جایگزینی ناآگاهانه این مفاهیم با آموزه‌های ریشه‌دار اسلامی را در جوامع اسلامی افزایش می‌دهد؛ در حالی‌که تجربه تاریخیِ جدایی دین از سیاست در غرب، پیامدهایی داشته است که تکرار بی‌تأمل آن می‌تواند برای جوامع دینی آسیب‌زا باشد. ازاین‌رو بازخوانی منابع اصیل اسلامی برای تبیین الگوی بومی حکومت ضرورتی دوچندان دارد. نهج‌البلاغه، به عنوان متنی سرشار از مضامین سیاسی ـ اجتماعی و توصیه‌های حکومتی، ظرفیت آن را دارد که مبنایی برای بازاندیشی در جامعه مطلوب اسلامی باشد. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد مقایسه‌ای، مؤلفه‌های نظریه جامعهٔ باز در اندیشه پوپر را با آموزه­‌های حکومتی نهج‌البلاغه تطبیق داده است. یافته‌ها نشان می­دهد بخشی از مؤلفه‌های این نظریه با اصول اسلام و حدود الهی ناسازگار است و با وجود کارآمدی ظاهری در چارچوب جامعه‌شناسی غربی، در جوامع اسلامی فاقد قابلیت اجرا بوده و نمی‌تواند در مسیر شکل‌گیری حکمرانی و جامعه­‌ای سعادتمند نقش‌آفرینی کند.

این پژوهش درصدد تبیین مؤلّفه‌های اثر گذار در تصمیم‌گیری از منظر امام علی علیه السلام با رویکردی فرایندی در نهج‌البلاغه است ؛ مسئله اصلی این پژوهش بررسی مؤلّفه‌های اثرگذار در تصمیم‌گیری با رویکرد فرایندی در نهج‌البلاغه با روش توصیفی – تحلیلی وبا بکارگیری ابزار فیش برداری و به صورت کتابخانه‌ای و اسنادی وتحلیل محتوای گزاره‌های نهج‌البلاغه از فرمایشات امام علی علیه السلام به منظور پاسخ به سوال مؤلّفه‌های اثرگذار در تصمیم‌گیری با رویکرد فرایندی از منظر امام علی علیه السلام است؛ از آنجائیکه تصمیم‌گیری، انتخاب یک فرایند از میان چند راه مختلف است. این مسئله سبب می‌شود تا حاکمان و مدیران جامعه با گزینش فرایند بهینه‌ای از تصمیم به اهداف مورد نظر خود دست یابند ؛ نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که این فرایند از منظر امام علی علیه السلام بر اساس اولویت، دربرگیرنده مؤلّفه‌های اثرگذاری همچون خداباوری و معادباوری است ؛ افزون براین، مدیران در این رویکرد ، شایستگان را در تصمیم‌گیری‌های کلان دخیل کرده و با مشورت با آنها، امور جامعه را تدبیر میکنند . همچنین لازم است حاکم، نهایتا، با قاطعیت خود، رأی نهایی را خود اعلام کرده و ودر مسیر اجرای قاطعانه، موانعی مانند اختلاف، سستی و لجاجت در تصمیم‌گیری را برای پیش‌برد بهینه این فرایند از سر راه بر دارد.

واژه «نفاق» یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم نهج‌البلاغه است که در پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و بر پایۀ مبانی علم معناشناسی، مورد واکاوی قرار گرفته است. امام علی علیه السلام با بهره‌گیری از معارف الهی، کوشیده‌اند تا با بیانی بلیغ، تصویری تأثیرگذار از این مفهوم و مصادیق آن در ذهن مخاطب ترسیم نمایند. این تحقیق با دو رویکرد در زمانی و هم‌زمانی، سیر تحول معنایی واژۀ نفاق را از عصر جاهلی تا صدر اسلام مطالعه می‌کند.یافته‌های در زمانی نشان می‌دهد که مفهوم نفاق از معنای اولیۀ خود در دورۀ جاهلیت، یعنی «سوراخ موش صحرایی»، در گفتمان اسلامی دچار تطور معنایی شده و بر مفهوم «دورویی» و «تظاهر به ایمان در عین کفر باطنی» استقرار یافته است.در تحلیل هم‌زمانی مبتنی بر نهج‌البلاغه، این واژه در روابط معنایی گوناگونی قرار می‌گیرد. از منظر شمول معنایی، نفاق زیرمجموعۀ مفهوم «کفر» است. در حوزۀ همنشینی، به‌ویژه در خطبه‌های ۱۷۵ و ۱۸۵، شبکه‌ای منسجم از واژگان در کنار آن به کار رفته‌اند. در محور جانشینی نیز کلماتی چون «مداهنه»، «مخادعه»، «مکر»، «حیله» و «کذب»، به شرط تضمن معنای دورویی، جایگزین نفاق می‌شوند. این گستردگی روابط معنایی، از ترادف تا همنشینی، از ویژگی‌های برجستۀ نهج‌البلاغه است که با حداکثر تصویرسازی، خطرات یک مفهوم آسیب‌زا را تبیین می‌کند.

اراده نیک، مفهوم کلیدی اخلاق، در نظام‌های کانت و اسلامی مقایسه شده است. کانت آن را مبتنی بر نیّت خالص و عقلانیت می‌داند که خیریت آن مستقل از نتایج عمل است. اخلاق اسلامی در قرآن و نهج‌البلاغه بر نیّت برای رضای خدا تأکید کرده و تنها این اعمال را ارزشمند می‌شمارد. امام علی علیه السلام نقش نیّت خالص را در تعیین ارزش اعمال برجسته کرده‌اند. این مطالعه با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی جایگاه نیّت در اخلاق کانت و اسلام پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد کانت عقل را مبدأ اخلاقی و اسلام خدا را مبدأ آن می‌داند. دیدگاه اسلامی جامع‌تر است، زیرا علاوه بر انگیزه درونی، ارتباط با عبادت الهی، پاداش اخروی و تعظیم خدا را لحاظ می‌کند. کانت برای کسب اراده نیک همیاری الهی را ضروری می‌داند و تحول درونی انسان را شرط می‌گذارد، در حالیکه اسلام نیّت خالص را از طریق ایمان و تعامل با خدا تحقق می‌دهد. این تفاوت‌ها مبانی اخلاقی، نقش نیّت و ارزش‌گذاری را آشکار می‌سازد. اخلاق اسلامی با درنظرگرفتن ابعاد معنوی، دیدگاه گسترده‌تری ارائه می‌دهد و بر همراهی نیّت با اعمال خارجی تأکید دارد، در حالیکه کانت بیشتر بر انگیزه درونی متمرکز است. این تفاوت‌ها رویکرد تک‌محوره کانت را درمقابل چند‌بعدی‌بودن اخلاق اسلامی برجسته می‌کند.