جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسئله مرکزی این مقاله بر این پرسش استوار است که سهروردی چگونه اندیشۀ سیاسی­اش را باتوجه‌به وضعیت جهان موجود تأسیس می­کند؟ و نه آنچنان که مشهور است مبتنی بر مناسبات جهان خیالی. به‌زعمِ نگارندگان، با مطالعۀ دقیق اندیشۀ سیاسی سهروردی متوجه می‌شویم که او فلسفۀ اشراقی و به‌ویژه دیدگاه سیاسی­اش را در پاسخ به مسائل و بحران­های سیاسی و اجتماعی زمانه تأسیس می­کند. او مهم­ترین مشکل سیاستِ زمانۀ خود را در تغلبی بودن آن می­داند و، با توسل به دیدگاه خود، منطق سیاست اشراقی را در مقابل سیاست تغلبی توضیح می­دهد. در این مقاله می‌کوشیم نشان دهیم که او چه امکانات مفهومی‌ای را برای مقابله با دیدگاه تغلبی زمانۀ خود تدارک می­بیند و باتوجه‌به این امکانات مفهومی چگونه با عمارت دستگاه تغلبی مقابله می­کند؟ روش پژوهش در این مقاله توصیفی–تحلیلی است. یافته­ها و نتایج نوشتۀ حاضر این است که او در سیاست اشراقی به دنبال مؤلفه‌هایی است که ازطریقِ آن‌ها ساختار سیاست تغلبی را به چالش بکشد. سیاست اشراقی با محوریت تعاون جمعیِ مبتنی بر نظام نیازها، استنتاج امر سیاسی از درون نظام نیازها، مصلحت عمومیِ برآمده از ساختار عقلانی جهان، عدالت جمعی و اخلاق مدنی و سیاسی، نظام سیاست اشراقی را درمقابلِ سیاست تغلبی علم کند.

این مقاله به بررسی مسئلۀ طرد رنگ‌ها در رسالۀ منطقی-فلسفی ویتگنشتاین می‌پردازد. ویتگنشتاین در این کتاب تصریح می‌کند که تنها یک نوع ضرورت وجود دارد و آن ضرورت منطقی است. بااین‌حال، مسئلۀ طرد رنگ‌ها –به این معنا که دو رنگ نمی‌توانند هم‌زمان در یک نقطه از مکان قرار گیرند– چالش جدی برای این دیدگاه به وجود می‌آورد. زیرا از یک سو عطف هم‌زمان دو گزارۀ رنگی (برایِ‌مثال، «نقطۀ الف قرمز است» و «نقطۀ الف سبز است») ممکن نیست و، از سوی دیگر، به نظر نمی‌رسد که این امتناع یک تناقض منطقی باشد. تاکنون راه‌حل‌های مختلفی برای رفع این چالش پیشنهاد شده است. این مقاله، با تحلیل انتقادی راه‌حل‌های مطرح‌شده، مفهوم «ضرورت ساختاری» را معرفی می‌کند، ضرورتی که از حدود و امکان‌های ترکیبی اشیا ناشی می‌شود. سپس، در پرتو این مفهوم می‌کوشد نوعی ضرورت منطقی متفاوت از همان‌گویی را تبیین کند و نشان دهد که چگونه این تبیین می‌تواند پاسخی مناسب به مسئلۀ طرد رنگ‌ها ارائه دهد.

در پدیدارشناسیِ روزمرۀ تجربه‌های ادراکی، توجه با آگاهی بصری پیوندی تنگاتنگ دارد. به‌طورعمده، هرگاه به چیزی توجه می‌کنیم، از آن آگاه هستیم و هرگاه از چیزی آگاه هستیم، می‌توانیم توجه خود را معطوف به اجزای آن کنیم. اما این رابطه به‌طور دقیق چگونه است؟ آیا توجه شرط ضروری یا شرط کافی برای آگاهی است؟ تجربه‌های متداول نمی‌توانند به‌تنهایی پاسخی به این پرسش دهند. نیاز است که تأملات فلسفی و شواهد تجربی با یکدیگر ادغام شوند تا پاسخی قانع‌کننده یافته شود. براین‌اساس، ادعای اصلی آن است که توجه نه شرط ضروری و نه شرط کافی برای آگاهی بصری است. برای این ادعا، تنها کافی است تا یک مورد آگاهی بدون توجه و یک مورد توجه بدون آگاهی نشان داده شود. این مقاله برای آگاهی بدون توجه به مواردی از موقعیت‌های متعارف و نیز ازدحام این‌همانی استناد می‌کند و برای توجه بدون آگاهی به نمونه‌ای از نابینایی بیناگونه و آزمایشی درخصوصِ توجه مکانی. در ادامه، به‌عنوانِ حرکتی تکمیلی دیدگاه‌های مخالف معرفی می‌شوند. این دیدگاه‌ها باور دارند که توجه شرط ضروری یا کافی برای آگاهی است. تلاش می‌شود با نقد این دیدگاه‌ها از ادعای اصلی دفاع شود.

در مقیاس شتاب دگرگونی در علوم انسانی، «تاریخ مفهومی»، که در دهۀ 1970 ظهور کرده است، یک حوزۀ مطالعاتی نسبتاً نوین است و اگرچه چیزی بیشتر از نوعی روش است اما به‌سختی می‌توان آن را رشته‌ای مستقل خواند. در تاریخ مفهومی کوشش این است که گسترۀ مفاهیم از حوزۀ مطالعاتی مستقلی برخوردار باشند، همان‌طور که می‌توانیم از تاریخ اجتماعی، تاریخ سیاسی یا تاریخ اقتصادی سخن بگوییم. صحبت از هستی‌شناسی و روش‌شناسی تاریخ مفهومی هنوز هم از مسائل مطرح در مطالعات تاریخی است. در نوشتار حاضر می‌کوشم حدود هستی‌شناسی و روش‌شناسی تاریخ مفهومی را ترسیم کنم و این کار را در دو گام به انجام می‌رسانم. در گام اول ابعاد هستی‌شناختی و روش‌شناختی نظریه را معرفی می‌کنم. سپس در گام دوم کاربست این نظریه را در شماری از مقالات پژوهشگران داخلی، به‌صورتِ انتقادی، بررسی می‌کنم. این بررسی انتقادی گویای آن است که، در میان پژوهشگران داخلی، چهار مشکل اساسی در فهم و کاربست تاریخ مفهومی وجود دارد.

آزمایش‌های فکری در فلسفۀ معاصر کاربردهای مختلفی (معرفتی، توصیفی، اکتشافی) داشته‌اند. استفادۀ معرفتی از آن‌ها با هدف دریافت شهودهایی‌ست که قضاوت­های­ ناشی از آن­ها به‌عنوانِ شواهد در مقدمات استدلال‌های فلسفی به کار روند. موافقان استفاده از چنین آزمایش­هایی به تشابه قضاوت­های ناشی از آن­ها با قضاوت­های روزمره و، درنتیجه، اعتبار یکسان این دو نوع قضاوت اشاره دارند. استدلال اصلی آن­ها در این مورد دفاع همسانی است که، مطابق آن، استدلال می­کنند که قضاوت­های آزمایش­های فکری ظرفیت روان‌شناختی یکسانی با قضاوت­های روزمره دارند. از سمت دیگر، مخالفان اغلب از غیرقابل‌اتکابودن این نوع از شهودها سخن می‌گویند و تلاش می­کنند نشان دهند که این دو نوع قضاوت، اولاً، یکسان نیستند و، ثانیاً، حتی با پذیرش همسانی آن­ها، درخصوصِ اعتبارِ خودِ قضاوت­های روزمره نیز باید محتاط بود. در اینجا قصد دارم، با دسته‌بندیِ انواع اعتراضات به به‌‌کارگیری آزمایش‌های فکری و دفاع‌هایی که از چنین آزمایش‌هایی صورت گرفته است، به آن دسته از اعتراض‌هایی بپردازم که کاربرد معرفتی شهودهای به‌دست‌آمده را زیر سؤال می‌برند. قصدم آن است که، پس از معرفی این اعتراض‌ها، استدلال کنم که حتی اگر فرض کنیم که برخی انتقادات واردند، کنارگذاشتنِ این روش به دقیق‌تر شدن نتایج استدلال‌ها کمکی نخواهد کرد و، درنهایت، در بخشی از مسیر فلسفه­ورزی ناچاریم از آزمایش­های فکری استفاده کنیم و بر شهود تکیه داشته باشیم.

استعاره از مفاهیم بنیادین در فلسفه و زبان‌شناسی است که همواره موردتوجه اندیشمندان بوده است. نظریۀ استعارۀ مفهومی، که لیکاف و جانسون ارائه کرده‌اند، بر این اصل استوار است که استعاره‌ها صرفاً ابزارهای زبانی نیستند بلکه در ساختار تفکر و نظریه‌پردازی نقشی اساسی ایفا می‌کنند، به‌نحوی‌که مفاهیم انتزاعی ازطریقِ تجارب ملموس و عینی درک و پردازش می‌شوند. مسئلۀ اصلی این پژوهش کارکردِ استعاره‌های مفهومی به‌مثابۀ روشی در فرآیند فلسفه‌ورزی فیلسوفان مسلمان، با محوریّت استعارۀ «استدلال جنگ است»، می‌باشد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و ازطریقِ واکاویِ مفاهیم و استدلال‌های فلسفی در آثار فیلسوفانی چون فارابی، ابن‌سینا و ملاصدرا انجام شده است. یافته‌ها بیانگر آن است که استعارۀ «استدلال جنگ است» در قالب تعابیری همچون «دفع اعتراض»، «نقض دیدگاه» و «اقامۀ برهان علیه خصم» در متون این فلاسفه جریان دارد و در شکل‌گیریِ شیوۀ استدلال، نحوۀ گفت‌و‌گویِ فلسفی و تبیین مفاهیم انتزاعی نقشی مؤثر ایفا کرده است. برخلافِ دیدگاهی که کاربرد استعاره را پدیده‌ای ناخودآگاه می‌داند، شواهد حاکی از آن است که به‌کارگیریِ استعاره‌های مفهومی آگاهانه یا بالقوه آگاهانه بوده و انتقال از حوزۀ تجربی و محسوس به حوزۀ انتزاعی در فرآیند فلسفه‌ورزی هدف بوده است. براین‌اساس، در فلسفه‌ورزی، استعاره‌های مفهومی برای تحلیل مفاهیم و صورت‌بندی تفکر فلسفی و نظریه‌پردازی می‌توانند روشی معتبر باشند.

فلسفۀ تحلیلی در سال‌های اخیر با چالش‌های روش‌شناختی گوناگونی مواجه بوده است. در مقالۀ حاضر، ابتدا دو مورد از این چالش‌ها به بحث گذاشته می‌شود که دو روش مرکزی فلسفۀ تحلیلی را زیر سؤال می‌برند، یکی معطوف به روش تحلیل زبانی و دیگری معطوف به روش آزمایش فکری. در ادامه به معرفی مهندسی مفهومی به‌منزلۀ یک روش نوپا که برای غلبه بر چالش‌های روش‌شناختی فلسفۀ تحلیلی طراحی شده است می‌پردازیم. پس از تقریر کلیات این رویکرد، پاسخ‌های آن به دو چالش بالا را بحث می‌کنیم و از معقولیت آن‌ها دفاع می‌نماییم. افزون بر این، ما دو ایدۀ تازه را نیز درموردِ مهندسی مفهومی به اشتراک می‌گذاریم، یک ایده یک صورت‌بندی‌ جامعِ پنج‌مرحله‌ای از مهندسی مفهومی است که نسبتِ آن را با برخی حوزه‌های مرتبط همچون زبان‌شناسی و فلسفۀ آزمایشی به تصویر درمی‌آورد. دومی پاسخی تازه به چالش معطوف به آزمایش فکری است که نگرانی‌های پاسخ کنونی در موردش مطرح نشود. بدین‌ترتیب، مقالۀ حاضر نه‌تنها ادبیات مهندسی مفهومی را برای نخستین بار به زبان فارسی معرفی می‌کند بلکه آن را یک گام نیز به جلو می‌برد.

در دهه‌های اخیر، متامتافیزیک به عرصه‌ای مهم برای بررسی روش‌شناسی و موضوع متافیزیک در سنت تحلیلی تبدیل شده است. رویکردهای طبیعی‌گرایانه تلاش می‌کنند متافیزیک را با علوم طبیعی هم‌سو سازند. در مقابل، شماری از فیلسوفان چون جاناتان لو از استقلال متافیزیک دفاع می‌کنند و آن را پژوهشی عقلانی و پیشینی در باب امکان‌های متافیزیکی می‌نگرند، به‌طوری‌که مساهمت علم در این میان، به‌تعبیری، در تعیین مصادیق صادقِ این امکان‌ها خواهد بود. در حوزهٔ فلسفهٔ زمان، علی‌رغم ارجاعات پراکنده به این حوزه، معدود آثاری چون اثر اخیر هتر دایک به‌طور مستقیم به طبیعی‌سازی متافیزیک زمان می‌پردازند. این مقاله از رویکردی غیرطبیعی‌گرایانه به متافیزیک زمان دفاع می‌کند و ضمن بررسی امکان‌های مختلفِ تعامل علم و متافیزیک، سه رویکرد اصلی طبیعی‌گرایانه را مدنظر قرار می‌دهد: الف) متافیزیک به‌مثابه نظریه‌ای برگرفته از علم، ب) متافیزیک در خدمت علم، و ج) رویکرد میانه‌روانه با پذیرش استقلال نسبی متافیزیک. در این مقاله کوشش بر آن است که نشان داده شود این رویکردها در مواجهه با متافیزیک زمان با چالش‌هایی روبه‌رو هستند و در نهایت، ناتوان از کنار گذاشتن یا فاصله گرفتن از تلقیِ لویی متافیزیک به‌عنوان علمِ امر ممکن‌اند.

بخش رو به گسترشی از ادبیات متافیزیکی اخیر تلاش می‌کند به این سؤال پاسخ دهد که واقع‌گرایی متافیزیکی چیست. تئودور سایدر در اثرش، نوشتن کتاب جهان، شرحی از واقع‌گرایی ارائه می‌دهد که بر مفهوم ساختار مبتنی است. سایدر با تعمیم ایدۀ طبیعی‌بودن محمول‌ها نزد دیوید لوئیس تلاش می‌کند نشان دهد که علاوه بر محمول‌ها مقوله‌های دستوری دیگری، ازجمله سورها، هم می‌توانند بنیادی یا غیربنیادی باشند. در این مقاله، من نگاهی خواهم انداخت به اینکه ساختار چیست و چه استدلال‌هایی به سود آن ارائه شده است. تمایز میان هستی‌شناسی و ایده‌شناسی برای فهم آنچه سایدر از ساختار مدنظر دارد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. درکی که سایدر از پژوهش متافیزیکی دارد گسترۀ پژوهش ایده‌شناختی را توسعه می‌دهد و بر اهمیت نظری آن می‌افزاید. من استدلال خواهم کرد که مفهوم ساختار به‌مثابۀ ایده‌شناسی مبهم و ابتنای واقع‌گرایی متافیزیکی بر آن با مشکلاتی مواجه است.

تأمل و ارزیابی انتقادی در ماهیت فلسفه فرافلسفه خوانده می‌شود. یکی از رویکردهای مهم فرافلسفی، بینشی است که براساسِ آن نه‌تنها تعارض نظر و عمل از بین نرفته و، به‌ویژه، با اولویتِ نظر بر عمل فیصله نمی­یابد بلکه این مقتضیات عملی است که بر ساحت نظرورزی تأثیر می‌گذارد و گاه تعیین­کننده می­گردد. به‌طورِ خاص، خوانش جدید از پراگماتیسم با تأکید بر مسئلۀ زبان در این حوزه جای می­گیرد. در این راستا، ریچارد رورتی به بازبینیِ مفروضاتِ سنتیِ فلسفه در معنای عام و کلاسیک آن می‌پردازد و نشان می­دهد که چگونه بازتعریف فلسفه در دوران متأخر تحت‌تأثیر حوزه­های گوناگون معرفتی ازجمله علم تجربی بوده است. در اینجا رابطۀ عمودی بین فلسفه با دیگر معرفت­های بشری رنگ می‌بازد و فلسفه در ارتباطی افقی و تعاملی با معرفت‌های متعدد بشری قرار می­گیرد. در فلسفۀ سیاسی پراگماتیسم جدید، به‌سببِ نگرش شالوده­شکنانه، مقولاتی همچون خیر، حقیقت و بسیاری دیگر از مفاهیم زیربنایی فلسفی مورد بازخوانی مجدد قرار می­گیرند. یکی از مفروضات این دیدگاه آن است که منازعات نظری بین بینش­های مختلف رفع‌شدنی نیستند و به‌جایِ تلاش برای اتمام یا الغای تعارض باید، با تکیه بر همبستگی در جامعه، به امکان مدیریت آن‌ها اندیشید. تحقق چنین امری مستلزم بازاندیشی در کارکرد فلسفه در نسبت و تعامل با امر سیاسی است. بدین منظور، پراگماتیسم جدید، با نقد فلسفۀ انتزاعی، رویکردی انضمامی اتخاذ نموده و به جای تمرکز بر عقل و ارادۀ آزاد در نظام­های فلسفی کلاسیک، اموری همچون غرایز و امیال آدمی را در کانون تأملات خویش قرار داده است.