جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

الریاض الکبیر منسوب به جابر بن حیان، بنا به مقدمه مولف یکی از آثار مهم برای ورود به صناعت کیمیا است. باب ششم این اثر به معرفی محلول های اسیدی و بازی مختلف، شیوه تولید و اثرات آن ها اختصاص دارد.در این مقاله روش جابر در ساخت محلول ها از باب ششم الریاض الکبیر، ترجمه، و در حد امکان بررسی و تحلیل، و فرمول ها، خواص مواد واکنش دهنده و محصولات آزمایش های جابر بیان می شود.

نخستین فصل از مقاله اول زیج جامع، رساله نجومی مهم کوشیار گیلانی، اخترشناس ایرانی که حدود 10 قرن پیش می زیست، به مبحث تقویم اختصاص دارد. در این فصل کوشیار انواع تقویم های شناخته شده در زمان خود، ویژگی های آن ها و چگونگی تبدیل آن ها به یکدیگر را بیان می کند. ویرایشی از یک ترجمه فارسی کهن این فصل، همراه با مقدمه و توضیحات در این مقاله آورده می شود.

در هند دو نمونه از یک ابزار نجومی ناشناخته مربوط به سده نوزدهم موجود است که آن را شب نما و روزنما می نامیده اند و امکان زمان سنجی در شب و روز با آن وجود داشته است. در حالی که روزنما تنها یک ربع ساعتی است، به نظر می رسد شب نما برگرفته از یک ابزار سانسکریت با نام درووابراما- یانترا است که پادمنابا آن را در اوایل سده پانزدهم در هند ساخته است. پس از یک توصیف کوتاه از درووابراما- یانترا به بررسی جزئیات دو نمونه موجود ابزار شب نما و روزنما می پردازیم.

در متن های دامپزشکی دوره اسلامی بارها به نام قیصر در زمره بیماری های دامی بر می خوریم که به ویژه در اسب به خوبی توصیف شده است. اشاره به انقباضات عضلانی، بیرون زدگی پلک سوم، اختلال در بلع و علایم دیگر از موارد مهم مورد اشاره در متن های مذکور هستند که این احتمال مترادف بودن واژه قیصر با کزاز دامی و به ویژه اسبی را قوت می بخشد. در این مقاله به بررسی دو مفهوم کزاز و مترادف های قیصر از دو دیدگاه ریشه شناسی و مفهوم شناسی تاریخی و همچنین بررسی علمی آسیب شناختی بیماری قیصر پرداخته ایم.

در بیان استخراج جیب یک درجه رساله ای است به زبان فارسی از مصنفی ناشناس که ظاهرا به منظور تقریر و توضیح روش محاسبه جیب (سینوس) یک درجه بر اساس شرح قوشچی (د. 879 ق) بر زیج الغ بیگ (فارسی) و رساله فی استخراج جیب درجه واحده (عربی) اثر قاضی زاده (د. حدود 840 ق) تالیف شده است. اثری که مبدع اصلی این روش، غیاث الدین جمشید کاشانی (د. 832 ق)، در این باره نوشته، تاکنون به دست نیامده، اما اثر قاضی زاده که در واقع تحریری است از روش کاشانی، در نسخه هایی متعدد بر جای مانده است. قوشچی نیز بدون ذکر نام کاشانی، روش وی را شرح می دهد.در این مقاله بازنویسی رساله در بیان استخراج جیب یک درجه بر اساس نسخه منحصر به فرد کتابخانه دولتی برلین به گونه ای صورت گرفته که میزان و نحوه اقتباس مصنف رساله از آثار قاضی زاده و قوشچی مشخص شود.

در شکل های مختلف موجود در طبیعت نسبت های معینی را می توان مشاهده کرد. این نسبت های هندسی تابع اصول انتزاعی و فراطبیعی با اعتقاد بر مقدس بودن موضوع خود و دارای یک زبان نمادین با ویژگی های روحانی دانسته شده اند، از این رو آنها را هندسه مقدس نامیده اند. تقدس هندسه قسمتی از یک دیدگاه کلی تر است که تمدن بشری در دوران باستان را دارای یک منشا روحانی و عبادی می دانسته است. بنا براین، تاریخ هندسه مقدس به قرن ها قبل باز می گردد. در جهان سنتی، هندسه از سایر علوم چهارگانه فیثاغورسی، یعنی حساب، موسیقی و نجوم، تفکیک ناپذیر بود. معماری که با هندسه پیوندی نزدیک دارد، خالق اماکن مقدس در طول هزاره ها بوده است و ا نسان سعی کرده است به وسیله آن نوعی تجلی آسمانی را برای خود فراهم آورد. معماری ایرانی همیشه بر زیبایی تاکید داشته است و ایرانیان سعی کرده اند در ابعاد ساختمان ها، تناسب هایی را به کار گیرند که بازتاب رابطه های کیهانی و نسبت زرین باشند. در این مقاله کوشش شده است تا این روابط در پدیده های طبیعی و بناها معرفی و تحلیل شود.

ابو سهل ویجن (بیژن) بن رستم کوهی، ریاضی دان و منجم سده دهم میلادی/ چهارم هجری از اهالی تبرستان (مازندران کنونی) در ایران است. گذشته از آثار ارزشمند او که به صورت نسخه های خطی متعدد موجودند و تصحیح و ترجمه و مطالعه شده اند می دانیم که برخی از آثار او مفقود شده است. در این مقاله آثار گم شده کوهی را از طریق برخی منابع و نقل قول های خود او و دیگر دانشمندان، به ویژه دانشمند معاصرش، ابوسعید احمد بن عبدالجلیل سجزی، ردیابی می کنیم.

آشنایی با تاریخ عمومی علم و با تاریخ هر یک از رشته های علوم یکی از نیازهای جامعه فرهنگی است. پژوهشگران ایرانی در این راه چندان کاری نکرده اند و آثار ترجمه شده به فارسی هم اندک است. بیشتر آثاری هم که در دست داریم غرب محورند، یعنی تاکیدشان بر روی کارهای علمی غربیان است و به خواننده چنین القا می کند که علم از یونان آغاز شده و در اروپا و آمریکا رشد و اعتلا یافته است و مردم سرزمین های دیگر تنها حاملان و خوشه چینان علم بوده اند. این تصویر، علاوه بر این که غیرواقعی است، غیرعلمی هم هست؛ زیرا در آن به تلاش های عظیم مردم عصر باستان برای برداشتن نخستین گام ها توجه نمی شود، مانند کشف یکایک مواد، شناسایی ماهیت و تفاوت آن ها، تلاش برای خالص سازی آن ها، شناسایی کارکرد آن ها و ده ها موضوع دیگر.می دانیم که دانش شیمی فرزند کیمیاست و کیمیا در کتاب ها و مطبوعات غیرعلمی به عنوان شبه علمی معرفی می شود که همه اهتمامش به ساختن طلا از فلزات پست و ارزان بوده است. اما این تنها یکی از جنبه های کیمیا بود، مانند این که بگوییم کار شیمی ساختن بمب های شیمیایی است!کیمیا در خاور نزدیک بیشتر بر روی ساختن مواد گوناگون، از جمله مواد ترکیبی و مواد تبدیلی تکیه داشت. حال آن که در خاور دور، به ویژه در چین، علاوه بر این، در پی یافتن عنصری معنوی ـ اکسیر جاودانگی یا کیمیای سعادت ـ بود و بعدها این اندیشه را به نقاط دیگر جهان نیز صادر کرد.

شکوفایی دانش پزشکی مسلمانان در اندلس از نیمه سده سوم هجری و از روزگار محمدبن عبدالرحمن اوسط آغاز شد. در این میان داروشناسی به عنوان دانشی وابسته، هنگام با پزشکی سیر تکاملی خود را طی کرده است؛ اما توجهات دانشمندان اندلسی به موضوع ادویه با مفردات پزشکی موجب شد که پزشکان و دانشمندان اندلس توجهی فراوانی به داروشناسی نشان دهند تا جایی که داروشناسی به رویکرد غالب پزشکی اندلس تبدیل شد. عواملی چند، هر چند نه با یک میزان اهمیت، به این رویکرد اندلسیان کمک کرده است. در این مقاله برآنیم که به بررسی عوامل موثر در ایجاد این رویکرد غالب در پزشکی اندلس بپردازیم.

قاضی صاعد اندلسی دانشمند و مورخ قرن پنجم هجری در کتاب نامدار خود، التعریف بطبقات الامم، رویکردی خاص به مقوله علم دارد که بر پایه آن می توان این کتاب را در رده کتب تاریخ علم قرار داد. در این مقاله با معیارهای امروزین تاریخ نگاری جایگاه این کتاب در دو حوزه تاریخی و علمی به طور مستقل و با هم بررسی می شود.