مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

حاکمیت در اسلام یا ولایت فقیه، اثرى ارزش‌مند از آیت‌الله سيد‌ ‎محمد مهدى موسوى خلخالى است كه آن را به زبان فارسی تأليف نموده است. مسئله «ولایت فقیه» که امروزه در سطحی گسترده مطرح می‌باشد بر پایه حکومت اسلامی استوار است. بی هیچ بحث و گفت و گویی در طور تاریخ فقاهت شیعه، همواره این موضوع مد نظر فقها بوده و جایگاه خاص خود را داشته است. اما از آنجا که در عصر کنونی حکومت اسلامی به دست فقیهی بزرگ و مرجعی آگاه، یعنی حضرت امام خمینی(ره) برقرار گردید و یکی از اصول مسلم و مهم قانونی آن «ولایت مطلقه فقیه» به شمار آمد. دشمنان، کج‌اندیشان و غیرمتخصصان، آن را زیر سؤال برده و از آن تفسیرهای ناروایی نمودند. ازاین‌رو، داشنمدان و فرزانگان به تبیین آن پرداخته و به اشکال‌ها و توهمات برخی از ناآگاهان و یا غرض ورزان، پاسخی مناسب داده اند. کتاب حاضر یکی از نوشته‌های ارزشمندی است که مؤلف بزرگوار آن در زمینه فوق به رشته تحریر درآورده است. كتاب دارای مقدمه ناشر، پیشگفتار نویسنده و محتوای مطالب در شش فصل می‌باشد.

هدف اصلی رساله حاضر، بررسی شرایط امکانی تکوین فلسفه سیاسی در ایران معاصر است. در پژوهش های پیشین که اغلب از منظر رویکردهای تجددگرا صورت گرفته است، چشم اندازی از یک برهوت اندیشگی در ایران ترسیم شده و معرفت های سیاسی معاصر فاقد هویتی اصیل دانسته شده اند. رساله پیش رو اما به دنبال آن است تا امکان یا امتناع تکوین فلسفه سیاسی در ایران را برپایه فهم ماهیت فلسفه سیاسی، بسترها و سازوکارهای تکوین آن مورد بررسی قرار دهد. لذا در این پژوهش، چارچوبی مفهومی اختیارکردیم تا اولا برپایه ارائه گونه شناسی از نحله های غالب فلسفه سیاسی غربی اعم از کلاسیک، مدرن و پسامدرن،عناصر اصلی یک فلسفه سیاسی را در نحله های معاصر ایرانی جستجو کنیم و ثانیا براساس گونه شناسی پارادایمی فوق، رهیافتی پساتجددگرا و فوکویی را برگزیدیم تا منطق درونی فلسفه سیاسی و بسترتکوین آن در ایران را واکاوی کنیم. همچنین روش گردآوری داده ها مبتنی بر داده های اسنادی و کتابخانه ای بود. در بخش تجزیه و تحلیل داده ها، باسودجستن از الگوی تحلیل محتوای کیفی، مضامین تکرارشونده متنی و دلالت های اجتماعی فرامتنی آن را در سه روایت بومی طی سه مرحله توصیف، تحلیل و تفسیر دسته بندی و سپس با شیوه تحلیل مقایسه ای نقاط اشتراک و افتراق این روایت ها را با یکدیگر و با روایت های غالب غربی مقایسه کردیم تا وجه خاص بودگی روایت های بومی را نشان دهیم. نتایج حاکی از این بود که نحله های بومی اعم از جریان سنت گرایانه نصر، لیبرالیسم عرفانی سروش و پسامدرن بومی فردیدی حلقه‌های گوناگون یک زنجیره پیوسته را تشکیل می دهند که می کوشند تا بر گسست میان سنت و تجدد از طریق برساختن یک روایت مدعی جهانشمولی غلبه کنند. فلسفه های سیاسی در ایران معاصر از نوعی تکثر و اصالت برخوردارند، به نحوی که شباهت های نهفته در حوزه پارادایمی بازتابی از اصالت بومی و تفاوت هایی که در حوزه امر سیاسی نمودار می شوند، سبب ساز تنوع و تکثر روایت های بومی اند.

اخلاق و سیاست یکی از کهن‌ترین مباحث در تاریخ اندیشه ورزی انسان است و درعین‌حال نسبت اخلاق باسیاست مهم‌ترین مسئله در حوزه فلسفه سیاسی است. بحث رابطه اخلاق باسیاست به یک عصر خاص و فرهنگ معینی منحصر نبوده، بلکه این مسئله در همه دوره‌ها و تمدن‌ها موردتوجه فیلسوفان قرار داشته است وکسانی به این مسئله پرداخته و تلاش نموده‌اند، در مورد رابطه آن دو موضعی اتخاذ نمایند. ارسطو و ابن‌سینا نیز از کسانی هستند که در مورد رابطه اخلاق باسیاست نظریاتی ارائه داده است. اخلاق و سیاست از اجزای حکمت عملی و به دنبال تأمین سعادت انسان هستند. ژرف‌اندیشی و تفکر عمیق ارسطو بیش از هر فیلسوف دیگر درباره نسبت سیاست و اخلاق قابل‌تأمل است، ارسطو علم سیاست را ارباب علوم دانسته و اخلاق را جدا از آن نمی‌داند. از سوی دیگر ابن‌سینا نیز مانند ارسطو در مسائل سیاسی و اخلاقی بی‌توجه نبوده او بیش از همه‌چیز به فضایل اخلاقی، سعادت و کمال انسانی توجه کرده است. سعادت و کمال انسان رکن مهم و محوری در دیدگاه اخلاقی و سیاسی ارسطو و ابن‌سینا است. هدف از این تحقیق بررسی رابطه اخلاق باسیاست از منظر ارسطو و ابن‌سینا است. برای تبیین بحث نخست مفاهیم اخلاق و سیاست و رابطه میان آن دو از منظر ارسطو و ابن‌سینا موردبررسی قرار می‌گیرد و سپس نکات اشتراک و افتراق نظریات ارسطو و ابن‌سینا درزمینه رابطه اخلاق باسیاست مورد بازبینی قرار می‌گیرد.

سیاست‌خارجی هر واحد سیاسی- اجتماعی بازنمایی‌کننده رویکردها، روندها و جهت‌گیری‌های نظری و عملی آن نسبت به محیط منطقه‌ای و بین‌المللی است. در عین حال، به باور برخی نظریه‌پردازان سیاست-خارجی تابعی از مناسبات قدرت داخلی و خارجی موجود و نیز انباشت تاریخی معانی، مفاهیم و نشانگان هر بازیگر بوده و در رابطه‌ای دوسویه با امنیت‌ملی، قدرت‌ملی، منافع ملی، هویت‌ملی و ایدئولوژی ملی قرارمی‌گیرد. رساله پیش رو به‌دنبال واکاوی مبانی تکوین گفتمان موعودگرایی، به-منزله یک موضوع محوری در تئولوژی سیاسی، در سیاست‌خارجی جمهوری اسلامی ایران و اسرائیل به‌عنوان دو قدرت برتر منطقه‌ای در خاورمیانه است. براین اساس پرسش اصلی این است که «مساله موعودگرایی شیعی و یهودی چگونه در سطح نظری (و به‌تبع آن سطح عملی) در سیاست‌خارجی ایران و اسرائیل تکوین‌یافته و چه تاثیری بر کیفیت تعریف مدارهای هویت و دیگری آن‌ها (برپایه یک خوانش گفتمانی) در عرصه بین‌المللی دارد؟». برپایه پیش‌فرض‌های موجود موعودگرایی شیعی- ایرانی و یهودی- صهیونیستی به‌مثابه دو موجودیت زنده در مفصل‌بندی سطوح گوناگون معنایی و انضمامی ایران و اسرائیل موثر هستند. فرضیه اصلی نیز بدین‌صورت بیان می‌گردد: «موعودگرایی افزون بر نقش‌آفرینی در تنظیم مدارهای هویت و دیگری در سیاستخارجی ایران و اسرائیل (جبهه مستضعفین و بلوک ضدنظام سلطه در ادبیات جمهوری اسلامی و انترناسیونالیسم یهود در ادبیات صهیونیسم) در سایه دوگانه خیر و شر و بازتعریف مساله عدالت، زمینه را برای نگاه عرفانی، وظیفه‌گرا، کنش‌گرایی هدف‌محور، رهبری‌محور، ارشادی- تجویزی، سازنده نماد و ایماژهای هویت‌پایه فراهم می‌آورد». چارچوب روش‌شناختی پژوهش باتوجه به ماهیت میان‌رشته و چندسطحی مشکله و فرضیه، استوار بر تحلیل گفتمان انتقادی است که با دقایقی از مکتب نشانه‌شناسی اسکس و برساخت‌گرایی اجتماعی تقویت می‌شود. با کاربست این روش‌شناسی می‌توان منظومه‌ای گسترده‌دامن از سطوح انتزاعی تا مبانی رفتاری و برایندهای انضمامی تکوین اندیشه موعودگرایی در سیاست‌خارجی ایران و اسرائیل را در سه سطح ایدئولوژیک، استراتژیک و دیپلماتیک مورد تجزیه و تحلیل قرار داد.

در جهان امروز، مقوله انسان شناسی در سیاست، یک مسأله اساسی و ضروری در بین اندیشمندان سیاسی است. مراد از مبانی انسان شناختی، پایه های چیستی انسان و بنیان شناخت او و منظور از سیاست، اندیشه سیاسی است. در این رساله با رویکرد توصیفی تحلیلی و انتقادی به این موضوع پرداخته شد و سؤال اصلی این است که: مبانی انسان شناختی در سیاست از دیدگاه اسلام و سکولاریسم چه تفاوت ها و تمایزاتی دارند؟ مبانی انسان شناختی سیاست اسلامی از قبیل: بینشی مانند: دوساحتی؛ گرایشی مانند: فطرت؛ و نیز مبانی مربوط به ارزش انسان مانند: کرامت ارزشی، از نظام توحیدی گرفته می شود و زمینه رسیدن او را به هدف خلقت فراهم می نماید؛ اما مبانی انسان شناختی سیاست سکولار از قبیل: بینشی مانند: تک ساحتی؛ گرایشی مانند: نفی فطرت مشترک؛ و نیز مبانی مربوط به ارزش انسان مانند: نفی کرامت ارزشی، بر معیارهای کاملاً دنیایی مبتنی است و انسان را از هدف اساسی خلقت، دور می کند. لذا، اشتراک دو دیدگاه در سیاست این است که هر دو در پی اداره جامعه اند ولی با توجه به شناختی که از انسان دارند، تمایزات بنیادینی در مدیریتشان، وجود دارد. سیاست اسلامی، انسان را الهی دانسته و فضیلت محور است و حاکمیت مطلق الهی را، منشأ مشروعیت حکومت می داند. در این نگاه، دنیا، مزرعه آخرت است و آزادی انسان، با خداپرستی حاصل می شود. سیاست اسلامی با در نظر داشتن همه ابعاد و نیازهای فطری انسان، او را به سوی هدف غایی خلقتش یعنی کمال و رضوان الهی، تربیت و هدایت می کند و در صدد تنظیم امور فردی و اجتماعی و اقامه عدل است. اما اندیشه سیاسی سکولاریسم، با نگاه ابزاری به دین، اخلاق و سعادت ابدی، به دنیا و قدرت، اصالت می بخشد. در این نگاه، اراده مردم، منشأ مشروعیت حکومت بوده و با آزادی اش از قید قوانین الهی، اسیر تمایلات شده و در خدمت منافع مادی و التذاذ هر چه بیشتر می باشد. در سیاست سکولار، انسان، مرکز و غایت همه چیز است و هدف نهایی آن، ارزشمندی ذاتی قدرت و اولویتش، رفاه و کسب رضایت مردم است. همین تصویر مادی از انسان، موجب شده تا سیاست را تنها تدبیر امور مادی و رفاهی انسان بداند. بنابراین، هر چند هر دو دیدگاه، دنبال اداره جامعه هستند ولی مبانی انسان شناختی سیاست اسلامی از شناختی همه جانبه به انسان می پردازد که این معنا از مبانی انسان شناختی سیاست سکولار حاصل نمی شود بلکه این نوع انسان شناسی، تمام همت خود را به دستاوردهای دنیایی در عرصه سیاست، محدود نموده است و از این منظر، دیدگاه کاملی را ارائه نمی دهد.

علامه نایینی از بزرگ‌ترین اندیشه‌وران سیاسی ایران، با نگارش کتاب تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله، گام مهمی در تبیین مفاهیم جدید سیاسی با استفاده از مبانی دینی و سنتی برداشت؛ به همین دلیل، شناخت اندیشه وی از اهمیت فراوانی برخوردار است. در این مقاله، با استفاده از روش جستاری اسپریگنز که از مشاهده بی‌نظمی و شناخت مشکل آغاز می‌شود و با ترسیم جامعه آرمانی و دادن راه‌حل پایان می‌یابد، به بررسی نو از اندیشه سیاسی ایشان می‌پردازیم‌. از نظر نایینی، انقلاب مشروطه و تشکیل مجلس نظم مطلوب به شمار می‌آید و انحلال مجلس و استبداد صغیر، آغاز بحران است که علامه با بررسی، به این نتیجه می‌رسد که مشکل، استبداد است. وی جامعه آرمانی را در سیره پیامبر و امامان معصوم: می‌بیند و بر این اساس، راه‌حل می‌دهد که اغلب حول محور شورا و آزادی و مساوات است، و با استفاده از این مفاهیم، سعی در تحدید استبداد دارد.

کتاب "علم السياسة" اثر استاد "سيد صدر الدين قبانجي" می باشد پژوهشی تحلیلی - توصیفی درباره علم سیاست از دیدگاه اسلام است که با هدف ارائه ریشه های علم سیاست در منابع اسلامی تدوین شده است. نویسنده با روش تطبیقی و با استناد به آثار و تحقیقات گوناگون سر فصل‏های زیر را مورد بحث قرار داده است: علم سیاست، مشکل سیاسی، آینده سیاسی انسان، دولت، حکومت و ضرورت‏ها و شکل‏های آن، امت، هموطنان، ملت و قوای سیاسی او (احزاب، رفراندم و رای عمومی).