مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

مروری بر ابعاد مختلف علم امامان معصوم(ع) و لزوم معرفت یافتن نسبت به آنان است. در ابتدای این نوشتار تحلیلی از مفهوم علم حقیقی و غیرحقیقی و ویژگی هر یک از آن‌ها ارایه شده و سپس عظمت و ماهیت آن نوع علمی را که ائمه اطهر واجد آن هستند، از منظری قرآنی و روایی بیان شده است. نویسنده ضمن انعکاس دیدگاه‌های مختلف در مورد میزان و کیفیت علم امامان شیعه، به نقد ادله منکرین علم والای آنان پرداخته و قدرت ایشان در مورد احاطه به عالم غیب و برخی از تصرفات در عالم تکوین را اثبات نموده است. در بخ شدیگری از کتاب، نویسنده بر ضرورت معرفت امام از نگاه امام علی(ع) و چگونگی دستیابی به چنین معرفتی اشاره نموده و معنای معرفت امام به نورانیت را از نگاه آن امام شرح داده است. آنگاه نویسنده به منابع علم ائمه اطهار و الهی بودن این علوم اشاره نموده و شبهات وارد شده در این زمینه که عمدتاً از ناحیه وهابیت مطرح شده است را پاسخ گفته است. بیان ماهیت معجزات ارایه شده از سوی امامان و فرق آن با کرامت و سحر جادوگران و مرتاضان از دیگر مباحث مهم ارایه شده در این نوشتار است.

تحقیقی در زمینه ماهیت «علم امام» و مصادر و شعاع این علم است. در این اثر نخست تعریفی از مفهوم علم و اقسام آن ارایه شده و سپس به تعریف واژه امام و مراتب و صفات و وظایف او پرداخته شده است. آنگاه موانع و عوامل کسب علم و حجاب‎های آن بررسی شده و مصادر اصلی علم بالای امام به امور غیبی مانند لوح، قلم، عرش و عوالم ملکوتی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. در ادامه به ماهیت، ابعاد و محدوده علم امام اشاره شده و از دیدگاه آیات، روایات به چارچوب‎های کلی علم امام و نقد شبهات وارده در این زمینه پرداخته شده است. نگارنده عدم تعلق برخی از علوم به پیامبران و امامان را نیز مورد ارزیابی قرار داده و به تبیین برخی روایات متعارض وارد شده از سوی ایشان می‎پردازد.

در این پژوهش به ارایه دیدگاه‏های مختلف متکلمان شیعه درباره علم امام و منابع این علم و رابطه آن با علم خداوند متعال پرداخته شده و موارد علم ائمه معصوم و گستره آن مورد بحث و بررسی کلامی قرار گرفته است. نویسنده ابتدا کلیاتی درباره مفهوم علم، امام و امامیه ارایه نموده سپس به تفکیک دوره‏های زمانی از قرن اول تا هفتم هجری به تبیین دیدگاه‏های کلامی متکلمان شیعه امامیه درباره علم امام و محدوده این علم پرداخته است. در همین راستا وی ابتدا از منظری دوایی روایات مربوط به ماهیت علم امام معصوم و گستره آن را مشخص کرده و مباحثی کلی در مورد علم امام، لدنی بودن علم، فوق بشری بودن آن، احاطه به غیب و علوم غیبی، منابع علم امام، آگاهی امام به عوالم ملکوتی و ضمایر انسان‌ها، محدودیت‏های علم امام. علم او به گذشته و آینده تا روز قیامت و ... را ارایه کرده است. آنگاه به بررسی دیدگاه اصحاب ائمه در مورد جایگاه علم امام، آگاهی امام از علوم دینی و غیر دینی مانند علم منایا و بلایا، علم به اسمای شیعیان و آگاهی از کلیه حوادث عالم هستی و منابع این علوم پرداخته و به تفکیک قرن از قرن اول تا هفتم هجری به تبیین این دیدگاه پرداخته است. در همین زمینه نگارنده به مکتب‏های مهم کلامی شیعه امامیه مانند مکتب بغداد و مکتب قم اشاره کرده و مباحثی مانند موارد علم امام و منابع آن را از منظر متکلمان برجسته این دو مکتب فکری مطرح کرده و ماهیت علم امام و موارد آن را در کتب برجسته از قرون سوم تا ششم هجری مانند اصول کافی و بصائرالدرجات و به مقایسه عناوین ابواب این دو کتاب، در این باره پرداخته است. در فصل بعدی کتاب وی به دیدگاه‏های کلامی مطرح در قرن هفتم هجری در مورد علم امام اشاره کرده و در این زمینه نخست به بررسی دیدگاه‏های کلامی ابن میثم بحرانی در مورد احاطه امام به علم غیب، آگاهی او از احکام دینی و حکومتی و آگاه بودن از زمان شهادت خود پرداخته آنگاه آرای کلامی سید بن طاووس، عمادالدین طبری و علامه حلی را در مورد علم امام به همه معلومات بشری و فوق بشری بیان کرده است. در همه موارد فوق‏الذکر نویسنده به استناد متکلمان شیعی در مورد علم امام به آیات و روایات و ادله عقلی اشاره کرده و استدلال‏های آنان را به صورت روشن تبیین نموده است. علم امام به همه معلومات اعم از دینی و غیر دینی از دیدگاه نویسنده در بین متکلمان شیعی همیشه دارای طرفداران و مخالفینی بوده است به طوری که متکلمان مکتب بغداد علم امام را منحصر در علومی می‏‏دانند که از پیامبر اسلام به آن‌ها به ارث رسیده است که در این زمینه نویسنده استدلال موافقان و مخالفان را ارایه کرده است. در مورد احاطه امام معصوم به علوم غیبی نیز نویسنده دیدگاه غالب را دیدگاه متکلمانی می‏‏دانند که قایل هستند که در صورت مصلحت امام معصوم از رخدادهای غیبی مطلع می‏‏وشد که این مسأله نیز با اعلام الهی برای آنان امکان‏پذیر خواهد بود. در مورد کیفیت و ماهیت علم امام نیز که آیا این علم علمی لدنی و موهبتی است و یا از علوم اکتسابی می‏‏باشد نویسنده ادله مختلف متکلمان شیعی را مطرح کرده و اختلاف‏نظر آنان را در این زمینه منعکس کرده است. از نظر وی مطلبی را که در مورد دیدگاه‏های متفاوت در مورد علم امام(ع) کاملاً‌ به چشم می‏‏خورد آزاداندیشی متکلمان شیعی در این باره است که وی این مشی علمای شیعه را پسندیده و آن را موجب شکوفایی و پویایی علوم شیعی به ویژه کلام اسلامی دانسته است. وی استدلالی کردن مطالب کلامی را امری مهم دانسته و مسأله مورد نظر در این کتاب را از عهده استدلال عقلی خارج دانسته است.

مجموعه مقالاتی درباره دیدگاه‏های اندیشمندان شیعی درباره شروط بنیادین امامت به‏ویژه علم امامان معصوم (ع) و ویژگی‏های این علم است. در این نوشتار سعی شده است مهم‎ترین نگاشته‏های علمای شیعه درباره علم امام و شروط آن گزینش شده و احاطه امام معصوم به «علوم غیبی» و «عصمت» آنان و سایر صفات آنان در این نوشته‏ها تبیین شده است. منابع علم امام، پاسخ به شبهات مهم مطرح شده در مورد کیفیت و کمیت «علم امام»، دلالت برخی از آیات قرآن مبنی بر عصمت و علم امام، کتابشناسی علم امام، اختصاص علم غیب به خدا، مراتب علم امامان، علم پیامبر (ص) و نسبت آن با علوم اهل‏بیت (ع)، اقوال علما درباره علم ائمه، آیه تطهیر و دلالت آن بر علم پیامبر، عقیده شیعه درباره علوم ائمه و علم امام از دیدگاه شیخ مفید و شاگردان وی از مهم‎ترین عناوین مقالات و رساله‏های گردآوری شده در این کتاب است.

در این پژوهش محدوده «علم ائمه‌اطهار»(ع) و ماهیت این علم و اعتقادات شیعیان در این زمینه مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. نویسنده در تلاش است اثبات کند که پیامبر(ص) و امام، زمانی که احتیاج به یک علمی دارند. نسبت به آن عالم می‌شوند ولی زمانی که به آن برای هدایت مردم و یا هر امر دیگری نیاز نداشته باشند، نسبت به آن علم ندارند ولی عقلا و نقلا اثبات شده که نسبت به ما کان و ما یکون علم دارند و در مواردی که می‌شنویم آنان نسبت به امری اظهار بی‌اطلاعی کرده‌اند یا از وقایع پیش روی خویش اطلاع نداشته‌اند براساس مطلب فوق می‌باشد. از دیدگاه نگارنده ائمه اطهار(ع) همانند دیگران علم به حوادث پیدا می‌کنند و همانند آنها به مقتضای علم خویش عمل می‌کنند. وی همچنین مراتب علم ائمه(ع) و نسبت بین علم آنان با علم خداوند متعال را بررسی نموده و از منظری قرآنی و روایی به تبیین ابعاد مختلف علم آنان پرداخته است.