جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش به مطالعه‌ی تطبیقی دو کتاب مهم در باب غیبت امام دوازدهم (عج)، یعنی الغیبه نعمانی و الغیبه طوسی می‌پردازد. نخست، کتاب الغیبه نعمانی بررسی می‌شود که در قرن چهارم هجری و هم‌زمان با دوران غیبت صغری تألیف شد. نعمانی، شاگرد کلینی، در فضایی می‌زیست که مسئله‌ی غیبت هنوز به‌طور کامل در باور عمومی شیعیان تثبیت نشده بود و پرسش‌ها و تردیدهای بسیاری مطرح بود. او با گردآوری و تبویب مجموعه‌ای از روایات معتبر، کوشید زمینه‌های اعتقادی پذیرش غیبت را تقویت کند و با تأکید بر بُعد حدیثی، به نیازهای فکری جامعه‌ی شیعه در آن زمان پاسخ دهد. در مقابل، کتاب الغیبه شیخ طوسی در قرن پنجم هجری و پس از استقرار باور به غیبت در میان شیعیان نوشته شد. طوسی در شرایطی این اثر را پدید آورد که چالش‌های تازه‌ای از سوی متکلمان اهل سنت و برخی گرایش‌های درون‌شیعی بروز یافته بود. او علاوه بر نقل روایات، تحلیل‌های کلامی و استدلال‌های عقلی را نیز به کار گرفت تا از آموزه‌ی غیبت دفاع کند و آن را به‌صورت نظام‌مندتری تبیین نماید. بررسی تطبیقی این دو اثر نشان می‌دهد که تفاوت‌های زمانی، اجتماعی و روشی نویسندگان بر شیوه‌ی چینش و تبویب روایات، سنخ و نوع احادیث مورد استفاده، منابع رجالی و حدیثی و نیز روش‌های ارزیابی یا جمع میان اخبار متعارض تأثیر مستقیم گذاشته است. یافته‌ها در پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی به سبک کتاب‌خانه‌ای با تمرکز بر سه محور اصلی حدیث‌گزینی، ساختاردهی به حدیث، و تبیین و ارزیابی حدیث به این نتیجه دست می‌یابد که هر یک از این دو مؤلف با رویکردی خاص به مسئله‌ی غیبت پرداخته و تفاوت‌های به‌دست‌آمده بر محتوای کلامی و اعتقادی آثارشان تأثیر نهاده است و در واقع این دو اثر در دو مقطع تاریخی مکمل یکدیگر بوده‌اند.