جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

امامت از مسائل مهم و مورد اختلاف در طول تاریخ اسلام بوده است. شیعیان امامت را عنصری محوری دانسته‌اند به طوری که یک اصل از اصول دین را اختصاص به این مسئله داده‌اند و اهمیت این مسئله تا بدانجاست که شیعیان به امامیه مشهور شده اند. شیخیه که از انشعابات شیعه اثنی عشریه است در قرن سیزدهم هجری با دیدگاه های خاص شیخ احمد احسایی شکل گرفت و با همت او و شاگردانش، تا امروز در شاخه‌های مختلفی حیات خودش را حفظ کرده است. از جمله این شاخه‌ها، شیخیه کرمانیه است که توسط یکی از شاگردان سید کاظم رشتی که حاج محمد کریم خان کرمانی است به وجود آمد. محمد کریم خان سومین شیخ این فرقه و میراث دار نگاه کلامی_ فلسفی و حدیثی دو استادش بود و مانند اساتیدش در باب مسئله امامت مطالب فراوانی را در آثار خود ذکر کرده است. برای ترسیم افق نظر محمد کریم خان در مورد امامت ابتدا باید پایه‌های اولیه و خشت‌های نخستین اندیشه او بررسی شود تا از دیدگاه ایشان تبیین صحیح‌تری ارائه شود. اولین و مهم‌ترین پایه عقیده او توحید است؛ خداوند متعال، یگانه و ازلی است، جزء ندارد و جزء چیزی نیست، ذاتش واجب است و نهایتی ندارد، ثابتی است که تغییر و تبدلی در او نیست. در ادامه جایگاه خلق باید بررسی شود که مرحوم کرمانی در این باره بدین نحو توضیح می دهند: خداوندی که دست به خلق زده باید ارتباطی با مخلوق خود داشته باشد و ارتباط بین خالق و مخلوق از طریق واسطه‌هایی امکان‌پذیر است به این دلیل که خداوند قدیم است و حادث نیست اما خلق حادثند پس خداوند علت خلق نمی‌تواند باشد (فرق است بین خالق بودن و علت بودن خداوند، خدا خالق همه چیز است اما نمی تواند علت همه چیز باشد) زیرا: 1_ علت واجب نمی‌تواند معلولی ممکن و حادث خلق کند. به دلیل اینکه بین علت و معلول باید مشابهت و مقارنت باشد اما مشابهت و مقارنت بین خلق و خالق نیست. زیرا خداوند واجب است و خلق ممکن، خداوند ازلی و ابدی است و خلق فانی و ... 2_ علت واجب باید دائم در حال خلق باشد. و در این صورت علت واجب مجبور و عاجز می‌شود. نقل این مثال می‌تواند مسئله را به خوبی توضیح دهد که آتش علت سوختن است و تا زمانی که آتش باشد سوختن نیز با اوست و آتش ناچار به سوزاندن است پس اگر خدا علت باشد ناچار به خلق است و در این صورت خداوند عاجز می‌شود. (کرمانی، 2024 الف، جلد 1 :166) در خلق واسطه صاحب ارشاد العوام چنین می نویسد:« اول چیزی که از او بروز کرد نوری بود بلانهایت که نه او را اولی بود و نه او را آخری. اینکه گفتم از او بروز کرد نه معنیش آن بود که از ذات او بیرون آمد بلکه او را ایجاد کرد نه از ماده و خمیره پیشی و نه در صورتی و هیئتی و نه در وقتی و نه در مکانی و نه به جهت علتی و سببی و نه با آلتی و نه در جهتی و نه در او چندی قرار داد و نه در او چونی نهاد و نه از برای او رتبه قرار داد غیر از ذات یگانه همان نور اعظم و تجلی اکرم اما از برای او ماده و خمیره نبود به جهت آنکه از ذات خودش که ممکن نبود چیزی جدا شود و از آن ایجاد نماید و چیزی دیگر هم که نبود و این نور اول چیزی بود که خدا خلق کرد». (همان:164) پس حلقه واسط بین حق و خلق مخلوق اول(صادر اول/ نور نخستین) است و بدون او عوالمی شکل نمی‌گیرد. پس همانا اولین مخلوق مشیت و اراده خداوند است و با وجود او ربط حادث به قدیم نیز حل می‌شود. حاج محمد کریم خان با ذکر دلایل عقلی و نقلی ویژگی‌های این نور نخستین را ذکر می‌کند و دلیل وجوب و ضرورت بودن چنین مخلوقی را بیان می‌دارد و با تطبیق با نصوص دینی این مخلوق را محمد و آلش می‌داند که «وجه و جلوه و صفت و محبوب خدایند چرا که هر کس دوست می دارد کسی را، بر صفت آن باشد و ایشان عین صفت خدا هستند و از این جهت محبوب خدایند». (همان،جلد3: 115) از جمله عقاید شیخیه که توجه فراوانی بدان شده و در امتداد مطالب اخیرالذکر در مورد خلق اول(محمد و آل محمد) است؛ بحث علل اربعه عالم بودن آنهاست. به این معنا که: 1- خداوند همه افعال را به دست ایشان جاری فرموده و ایشان را سبب و علت و فاعل آن افعال قرار داده.«علت فاعلی هستند.» ( ابراهیمی2024: 15) 2- در قرآن غایت خلق را عبادت خدا دانسته اما عبادت بدون معرفت حاصل نمی شود و معرفت ذات خدا امکان پذیر نیست. پس راهی نیست مگر اینکه اسماء و صفات خدا شناخته شود و اسماء و صفات خداوند در اهل بیت بروز یافته است، پس آنها علت غایی عالم هستند و برای عبادت خدا باید آنها را شناخت.(همان:13-14) 3- در علت مادی به دو گونه از احادیث رجوع می‌شود، اول احادیثی که ائمه، شیعیان و آسمان و زمین و حورالعین را از نور وجودی خود می‌دانند و دوم احادیثی که در آن خلق هر شیئی را از نور اهل بیت می‌دانند، که مورد دوم عام‌تر است و شامل هر چیزی می‌شود.(همان:19) 4- بعد از روشن شدن علت مادی خلق بودن آنها مشخص می شود که علت صوری نیز آنهایند. صورت اشیاء حدود و نهایات مواد آنها است و کمالات آنها هستند. پس اشیاء پیدایششان به فضل وجود ایشان است و هر صورتی بر ایشان است کمالی از کمالات ایشان است که بر ماده ای از مواد ظاهر شده.(همان:20) امامت مقامی فوق نبوت و رسالت است در اصطلاح عوام امامت با جانشینی حضرت علی بعد از رحلت پیامبر آغاز می‌شود و بعد از ایشان اولادشان تا حضرت حجت، ولی جامعه هستند و زمین از حجت خدا خالی نمی‌شود. اما امامت مقام کسانی است که رهبری همه جانبه مادی و معنوی، جسمی و روحانی و ظاهری و باطنی را برعهده دارند. حضرت نبی اکرم و حضرت ابراهیم نیز به این مقام رسیدند. با توجه به آنچه تاکنون ذکر شد، حاج محمد کریم خان سیری را که توحید آغازش است تا نبوت و امامت و رکن رابع پیگیری می‌کند. رکن رابع در امتداد مسئله امامت است و برخی از منتقدان آن را نتیجه غلو در اندیشه امامت می دانند. رکن رابع در دیدگاه شیخی مانند رکن سوم اهمیت فراوانی دارد زیرا بعد از رسول خاتم و امامان؛ نور، فیض، هدایت و تعلیم از طریق نواب خاص ایشان(رکن رابع) به مردمان می رسد. شیخیه در طول تاریخ همواره مورد نقد و رد بو

حاج محمدکریم­خان کرمانی (1225-1288هـ.ق)، مؤسّس فرقه شیخیهء کرمان را بیشتر به سبب آثار و رسالات فراوانش در موضوعات حکمت، اصول، عقایدِ شیخیه، پاسخ به مخالفان شیخیه و حدیث و تفسیر می‌شناسند؛ اما جالب توجه آن است که از وی رسالاتی نیز در باب علومی همچون طب، نجوم، ریاضیات و به ویژه صوت، نور و شیمی بر جای مانده است. از این میان، کتاب «ضیاء البصائر فی علم المرایا و المناظر»، که در یک مقدمه، سه مقاله (فصل) و یک خاتمه نگارش شده؛ کمتر مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. از همین رو نوشتار حاضر بر آن است تا با بهره‌گیری از روش پژوهش تاریخی با رویکرد توصیفی- تحلیلی، ابتدا به معرفی حاج محمدکریم­خان کرمانی و آثار وی پرداخته و سپس بدین پرسش پاسخ دهد که حاج محمدکریم­خان در کتاب «ضیاء البصائر فی علم المرایا و المناظر» چه رویکردی نسبت به مباحث نورشناسی داشته و این رویکرد چه نتایجی را رقم زده است؟ یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که کرمانی از یکسو همچون برخی از عالمانِ این حوزه، به نوعی تقدیرگرایی و تاثیر خداوند بر تشکیل نور، اعتقاد دارد اما از سویی دیگر با انجام برخی آزمایش­ها و با ترسیم برخی از اَشکال هندسی در باب کیفیت درک نور و انعکاس تصاویرِ اجسام و... کوشیده است به تشریح بخش‌های مختلف چشم پرداخته و دربارهء چگونگی رویت اجسام در چشم، نظرات مختلفی را بیان دارد. وی با کمک ابزاری همچون دوربین و انواع آینه­ها و عدسی­ها به ارائه مطالبی در باب ارتباط نور و سایه و همچنین چگونگی ایجاد قوس و قزح (رنگین­ کمان) پرداخته است.

«سید کاظم رشتی»، به عنوان مهم‌ترین شخصیت در میان رهبران شیخیه (پس از شیخ احمد احسائی) و ترویج دهنده فرقه شیخیه، بر این باور بود که امامان؟عهم؟ علت فاعلی در نظام آفرینش و انجام دهنده همه امور، از جمله آفریدن و روزی دادن در هستی‏اند. رشتی این دیدگاه خود را بر پایه آموزه‏ها و باورهای استادش احسائی بیان و برای مستندسازی آن تلاش کرده و برخی از دلایل نقلی را مؤیَد این نظریه دانسته است؛ ولی ارزیابی و بررسی این ادله نشان می‌دهد که مستندات او دارای اعتبار نیست و از منابع معتبر گرفته نشده‏اند و یا محتوای آن‏ها دیدگاه او را تأیید نمی‏کنند. محمدکریم خان کرمانی، دیگر رهبر شیخیه و شاگرد سیدکاظم رشتی نیز برای ترویج افکار شیخیه و استادان خود در تبیین دیدگاه علت فاعلی دانستن امام، مطالبی را در آثارش نگاشته است. کرمانی در اثبات این نظریه از دلایل روایی و عقلی بهره برده که با بررسی آن‏ها مشخص شده مستندات کرمانی نیز غیر قابل استناد است. بنابراین، ادله رشتی و کرمانی در علت فاعلی دانستن ائمه؟عهم؟ غیرمعتبر و لذا غیر قابل پذیرش است و در مواردی، زمینه‌ساز‏ ادعای غلو نسبت به رهبران شیخیه است.

حاج محمّد کریم خان (۱۲۲۵ – ۱۲۸۸ ق) فرزند حاج ابراهیم خان ظهیر الدوله، پسر مهدیقلی خان، پسر محمّد حسن خان، پسر فتحعلی خان قاجار است. پدرش ظهیر الدوله چند سالی از طرف پسر عمو و پدر زن خود؛ فتحعلی شاه قاجار، والی کرمان و بلوچستان بود؛ او به شیخ احمد احسایی دست ارادت داد و فتحعلی شاه را به ملاقات با شیخ تشویق نمود. محمّد کریم خان، نزدیک به هشت ماه خدمت سید کاظم رشتی بوده و در ۱۶ یا ۱۷ سالگی در کربلا به نوکری و آشپزی سید می‌پردازد و بعد از یک سال به کرمان باز می‌گردد. حاج کریم خان بالغ بر دویست و شصت کتاب و رساله تألیف کرد، از مهم ترین تألیفات او کتاب «ارشاد العوام» است، که بعضی از علما بر رد آن کتاب‌ هایی تألیف کردند؛ از جمله مرحوم میرزا محمّد تنکابنی که در «قصص العلماء» می‌نویسد: مؤلّف این کتاب، بر کتاب ارشاد العوام، حواشی بسیار در رد بر او نوشتم و اگر در مقام ایراد باشد، رد آن کتاب زیاده از این کتاب خواهد شد.[۱] بالاخره حاج محمّد کریم خان در ۲۲ شعبان ۱۲۸۸ ق وفات کرد و جنازه او پس از انتقال به کربلا، در کنار سید کاظم رشتی به خاک سپرده شد.

با ظهور و تثبیت مسلک نو ظهور شیخیه در کرمان، از آنجا که موسس و دیگر رهبران این طریقه با دولت قاجاری ارتباط خویشاوندی داشتد لذا بر اقتدار محلی آنان در عرصه سیاست در این شهر افزوده شد. خاندان ابراهیمی شیخی مذهب تنها به عنوان یک گروه مذهبی در کرمان به شمار نمی آمدند بلکه به سبب نفوذی که در بین حکام قاجاری داشتند با حضور خود در تشکیلات اداری و در اختیار گرفتن برخی مناصب حکومتی کرمان، بر تحولات سیاسی آنجا تاثیر گذاردند. از این رو هر یک از پادشاهان و حکام قاجاری به فراخور علاقه مذهبی و موقعیت شان و برای حفظ توازن و جلوگیری از اختلافات بین گروه های مذهبی موجود «شیخیه و متشرعه» در کرمان سیاست های مذهبی متفاوتی را در برابر خاندان شیخی مذهب ابراهیمی در پیش گرفتند. در دوره زمامداری مظفرالدین شاه به سبب گرایش های این شاه قاجاری به شیخیه، اختلافات مذهبی و عقیدتی بین دو گروه شیخیه و متشرعه در کرمان به اوج رسید آن چنان که روابط بین این دو گروه شیخی و متشرعه به نزاع عقیدتی مبدل گردید. این موضوع چنان اهمیتی داشت که خود یکی از اسباب ظهور انقلاب مشروطه به شمار می رود.

يكي از نخستين مواجهات گروه‌هاي مختلف مذهبي با جريان بابيه، رويارويي شيخيه، به‌ويژه خاندان كريم‌خانية كرمان است. رهبران اين خاندان پس از ادعاي علي‌محمد باب مبني بر جانشيني سيدكاظم رشتي و طرح دعاوي عجيب و غريبي همچون بابيت امام زمان، امامت (مهدويت)، نبوت و الوهيت، به مقابله با باب و پيروانش برخاستند و در اين زمينه رديات متعددي نوشتند. آنان با استناد به محكمات كتاب و سنت و نيز با بهره‌گيري از موارد اجماعي و ادلة عقلي، ادعاهاي باب را نقد كردند و آنها را فاقد وجاهت علمي و عقلي برشمردند. اين نوشتار پس از گزارشي مختصر از ردّيه‌نويسان طايفة كريم‌خانيه، به گزارش كرونولوجيكالي و توصيفي ـ ساختاري آنها پرداخته، محورهاي اساسي اين ردّيه‌ها را تبيين مي‌كند و براساس گزارشي ديالكتيكي واكنش بابيان را نيز بررسي مي‌كند و در آخر تحليل و جمع‌بندي نهايي را ارائه مي‌نمايد.

مؤسس فرقه‌ی ضاله‌ی شیخیه « شیخ احمد بن زین‌الدین احسایی » است. وی در سال 1166 هجری قمری در خانواده‏ای سنی مذهب در روستای احسا یکی از مراکز قدیمی شیعه در نزدیکی کشور بحرین متولد شد. پدر و اجداد او بادیه نشین بوده و چندان معروف نبودند. او در‌20سالگی مقدمات علوم دینی را به اتمام رسانده و به طرز مشکوکی پیرو مذهب تشیع گردید و در شیعه‌گری بسیار متعصب شد.

از دیرباز مسائلی مانند معاد جسمانی، معراج جسمانی پیامبر، غیبت و امکان طول عمر امام زمان در بین اندیشوران مطرح بوده و نظراتی برای توجیه این باورها بیان شده است. از جمله نظرات احمد احسائی، که فرقه شیخیه منتسب به اوست، در این خصوص مطرح است. رهبران بابیت و بهائیت، به ویژه علی محمد شیرازی که از باورهای شیخیه متأثر بودند، با پر رنگ کردن مسائلی مانند رکن رابع یا مهدویت نوعی با تأثیر از نظریه جسد هورقلیایی شیخ احمد، ابتدا مدعی نیابت، سپس مهدویت و در نهایت، پیامبری شدند. از این رو، میتوان یکی از زمینه های پیدایش بابیت و بهائیت را تأثیر پذیری از عقاید شیخیه دانست. این مقاله با رویکرد تحلیلی با هدف شناسایی بستر های پیدایش بابیت و بهائیت تدوین یافته است.