جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در این نوشتار به نقد و بررسی اخلاق فضیلت از منظر امام علی (ع) پرداخته شده است. بدین منظور ابتدا چیستی و تاریخچه‌ی اخلاق فضیلت و سپس تفاوت‌های اخلاق فضیلت با سایر نظریات اخلاق هنجاری بیان شده و پس از آن با بررسی شاخصه و ممیزه‌های اخلاق فضیلت، به مولفه‌های اصلی آن اشاره شده است. در فصل سوم به نقد و بررسی هر یک از این مولفه‌ها از منظر امام علی(ع) پرداخته شده. برخی از ویژگی‌هایی که جزئی از این مولفه‌ها نبودند به خاطر نزدیکی با نظریات امام علی(ع) مورد بررسی قرار گرفته اند.همان طور که بیان شده فضیلت محوری و فاعل محوری اصلی‌ترین مولفه‌های اخلاق فضیلت هستند. برخی فیلسوفان اخلاق منکر دخول سعادت‌گرایی و عقل‌گرایی در شاخصه‌های اخلاق فضیلت هستند که به نظر این مطلب صحیح به نظر نمی رسد. اما حتی بنابر شاخصه نبودن این دو برای اخلاق فضیلت نیز، به خاطر اهمیت آن ها در میان فیلسوفان مسلمان، به بررسی آن ها پرداخته ایم تا قرائت دینی اخلاق فضیلت، روشن‌تر از منظر امیرالمومنین(ع) نقد شود. در دیدگاه امام علی(ع) فضیلت‌مندی نمی‌تواند تنها محور اخلاق باشد، بلکه قواعد اخلاقی نیز دارای نقش خاص خود هستند. بلکه التزام به قواعد اخلاقی است که منجر به ملکه ای به نام تقوا می شود که رئیس اخلاق نامیده شده است. ملکه‌ی تقوا سبب رسیدن به بسیاری از فضائل در دنیا و آخرت می شود. این ملکه از التزام به عمل مطابق حق پدید می آید. این التزام که توسط عقل انسان فهم و بدان عمل می شود اولا نقدی به فضیلت محوری محض و نفی قواعد اخلاقی است، و ثانیا تاکیدی بر نقش عقل در نظر امام علی(ع) و انتقادی به فضیلت‌گرایان عاطفه‌گراست. عقل انسان با فهم خیر و شر و کنترل دواعی نفس آدمی، وی را به فضیلت‌مندی و سعادت می رساند. سعادت نیز در پرتو فهم عقل، امری انگیزه ساز است که صدور افعال اخلاقی را تسهیل می نماید. سعادت که بالاترین خیری است که انسان بدست می‌آورد متجلی در بهشت الهی است. دست آخر این که اگرچه اخلاق فضیلت اشتراکاتی با نظریه‌ی اخلاقی امام علی(ع) دارد ولی به هیچ عنوان با آن منطبق نیست بلکه تفاوت‌های اساسی با آن دارد.

وجاهت شرعی نبرد تأویلی امیرمؤمنان% در شرایط خاص بعد از حیات نبی مکرم$ در منابع فریقین با روایات مختلف در حد تواتر اجمالی اثبات می­شود؛ در یکی از این روایات، پیامبر$ خطاب به جناب عمار که نقش تعیین کننده­ای در جریان کارزار تأویلی دارد، شاهد پیوند پیکار تأویلی امیرمؤمنان% با مسأله­ی مهدویت در آخرالزمان هستیم. جنگ­های امیرالمؤمنین% نه تنها کانون ارزیابی مسائل و احکام حرب بوده است بلکه در روزگار ظهور سرلوحه­ی رهبری امام عصر% قرار خواهد گرفت؛ این­که نبردهای امام زمان% هم در مقابل جریان­های فکری کژ اندیش در تأویل قرآن است ما را به این سمت متمایل می­سازد که چالش­های نبرد تأویلی در هر دو زمان مشترک است؛ به طوری که تشخیص حقیقیت برای افراد دشوار است چرا که طرفین نزاع اقدام خود را به آیات قرآن مستند می­کنند؛ بنابراین راه برون رفت از این شرایط «معرفت الإمام» است که در پی آن نبرد تأویلی به ثمر برسد و شاهد احیای سنت پیامبر$ و اسلام اصیل باشیم.

اثبات توحید و یگانگی خداوند و اعتقاد به آن بینش آدمی را در زندگی تعیین و راه را برای او روشن میکند؛بشر با تفکر و استدلال های محتلف به ایمان و اعتقاد قلبی میرسد و برای نیل به این هدف ائمه و پیشوایان دینی از روش های متفاوتی برای بیان و تبیین استدلال ها و براهینی فلسفی و عقلی استفاده میکنند .چنانچه در این پژوهش تلاش بر این است که به روش شناسی براهین توحیدی از منظر امیرالمومنین(ع) با تاکید بر نهج البلاغه و کتاب التوحید صدوق بپردازد ابتدا به روش شناسی و شناخت شیوه ها ویا گام ها فنی برداشته شده میپردازد و سپس به دلایل اساسی برای استفاده از این روش های خاص برای اثبات براهین توحیدی در کتاب نهج البلاغه و کتاب التوحید است .آنچه در این پژوهش مورد سوال است این که امام علی (ع) در تبیین ابعاد مختلف توحید از چه روش ها و با کدام منهج به استدلال پرداخته است و علت به کار گیری تنوع روشی حضرت چه بوده است و چرا از روش های مختلف استدلال استفاده نموده اند آثار و فوائد این تفاوتها و تنوع براهین چیست و آیا براهین معهود فلسفی وجود در بیان ایشان وجود دارد وتشابهات و تفاوت های براهین توحیدی ارائه شده چیست به منظور دستیابی به این هدف،در قالب روش توصیفی-تحلیلی و به منظور دستیابی به مجهولات ابتدا روش ها و مجموعه راه هایی که برای اثبات توحید وجود دارد در دسته بندی های متفاوت ارائه میشود .مانند براهین جهان ، وجود و غایت شناختی و راه دل، تجربه و استدلال و همچنین براهینی از طریق اختلاف و اتحاد سالک، طریق و غایت و براهینی که بر حسب طریق هستند به همراه راه آفاقی، راه نفسی ، راهی از مقصد به مقصود یا تقسیم قرآنی و در نهایت روش لمی و انی یا منطقی . نتایج پژوهش نشان می دهد با مطالعه دقیق در خطبه های نهج البلاغه و روایات منتسب به امیرمومنان (ع)در کتاب التوحید صدوق این مطلب روشن میشود که در بیانات امام علی (ع) درمساله اثبات توحید و یگانگی خداوند، سرشار از استدلال ها و براهینی فلسفی مانند: استناد به علیت ،علت فاعلی،غایی،...و براهین تجربی مانند:برهان نظم ،نبوت و .... و براهین فطری است. آن حضرت هیچگاه از روش غیر برهانی همانند شعر یا مغالطه استفاده نکرده ایشان برای اثبات توحید از روش های متنوع استفاده کرده اند چرا که با توجه به میزان فهم و درک مخاطبان استدلالات مختلف ارائه میفرمودند .گاهی با برهانهای عقلی و استدلال وارد بحث میشوند و گاهی هم پاسخ های جدلی و خطابی،بدین ترتیب در همه موارد به مقتضای فهم مخاطبان سخن گفته شده است .آنچه در نتیجه تحقیق برای ما روشن است آن است که امام علی (ع) با بیان هر کدام از استدلال ها در زمان خود شاید به ظاهر سهل ممتنع به نظر برسد اما آنچه اعجاز کلام ایشان را نشان می دهد شکل استدلال های ایشان است که در قالب های مختلف براهین و روش های شناخت شده منطقی جای میگیرد.

آنچه در پیش رو داریـد، شـرحی کوتاه بر یکی از آن مناظرات قطعی تاریخی، در اثبات افضـلیت مولی المو حدین امیر مؤمنان علی علیه السلام است که بین مأمون الرشید خلیفه ي عباسی و دانشمندان بغداد صورت گرفت. این مناظره بسـیار زیبا و جامع، که در کتاب هاي معتبري از شیعه و سنی آمده، و دربردارنده بخشی از فضایل علی علیه السلام به همراه رد بخشی از ادعاهاي واهی می باشد.

این کتاب شامل مباحث زیر میباشد: ولایت امیرالمومنین علیه السلام بالاترین ثروت، امیرالمومنین علیه السلام مظهر اعلای فضیلت ها، امیرالمومنین علیه السلام مبین قرآن و دین نبی، نصایح و مواعظ امیرالمومنین علیه السلام ، امیرالمومنین علیه السلام از نگاه دوست و دشمن.

عدالت‌خواهی اصلی فرامکانی و فرازمانی و از مسائلی است که همواره، مطلوب بشر بوده است. به گواهی تاریخ امیرالمومنین امام علی علیه‌السلام در سیرهی حکومتی خود بیشترین اهتمام را برای تحقق عدالت داشتند و کارگزاران خود را نیز به رعایت عدالت سوق می‌دادند. توجه به مؤلفه‌هایی از عدالت که در سیره علوی مورد اعتنا بوده است، می‌تواند چراغ راه دیگران برای حرکت در این مسیر باشد. این پژوهش با روش تحلیل مضمون به تبیین مضامین عدالت فردی پرداخته است که در نامه‌های امیرالمؤمنین امام علی(ع) به کارگزاران خود اشاره شده است. از نگاه آن حضرت(ع) عدالت فردی، مقدمه‌ی عدالت اجتماعی است که شامل مضامین تقوا، مراقبت از نفس، رعایت واجبات و دوری از محرمات، نهی از رذائل اخلاقی، اصول ارتباطی با خداوند، اصول معاشرت، زهد، شکرگزاری، استمداد از خداوند، تلاش برای اقامهی حق، انجام امور به موقع میشود.

این کتاب کوتاه که حاوی احادیثی عالی در فضائل حضرت امیر المومنین علی عظیم علیه السلام است و منبع بسیاری از علمای بزرگ امامیه از جمله شاذان بن جبرائیل قمی در کتاب الفضائل، سید بن طاووس در کتاب الیقین، یوسف بن حاتم شامی در کتاب الدر النظیم و ... بوده است.