جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

فیلسوفان بزرگی چون کی‌یرکگارد، مارتین هایدگر و ژان پل سارتر، انسان را محور توجّه‌شان قرار داده و مکتب اگزیستانسیالیسم را بنیان نهادند. این مکتب، در مورد انسان و اصالتش سخن گفته، بر تقدّم وجود بر ماهیّت تأکید ورزیده و همه چیز را از آنِ انسان می‌داند. اگزیستانسیالیسم در ادبیات جهانی به خصوص ادبیات معاصر نفوذ کرده و شاعران و هنرمندان بسیاری چون حسین پناهی از آن تأثیر پذیرفته‌اند. در این جستار، با روش تحلیل محتوا و تکیه بر سروده­های حسین پناهی به تأثیر اگزیستانسیالیسم در شعر او با محورهای انسان، آزادی، تعهّد، مرگ، مسئولیّت، وانهادگی و ترس و اضطراب پرداخته می‌شود، چرا که وی، برای انسان و اصالت او ارزش و اهمیّت زیادی قائل است. از نظر او، انسان، همه چیز است و آزادی، حق مسلّم اوست؛ آزادی­ئی که به شناخت او از حقیقت و تشکیل جامعه‌ای آزاد، کمک کند. یافته های پژوهش حاکی از آن است که پناهی بر تجربه های انسانی، مسئولیّت فردی و جستجو برای معنا در زندگی توجّه ویژه ای داشته است. مسئلۀ هستی، پوچی جهان، مرگ اندیشی، آزادی، سرگردانی و پرسشگری در اشعار پناهی چشمگیر است و جزو مختصات دستگاه فکری پناهی به شمار می روند. پرسشگری، فلسفی اندیشیدن و کنجکاوی از سر جهان آگاهی پناهی، زمینه ساز همۀ این مسائل بنیادین اگزیستانسیالیستی شده است. پناهی، می­کوشد که آدم­ها، معنای شخصی خود را پیدا کرده و زندگی آگاهانه‌تری داشته باشند و با پذیرش مسئولیّت انتخاب‌های خود، با اضطراب‌های وجودی روبرو شده و از آن به عنوان ابزاری برای رشد و خودشناسی استفاده کنند.

عرفان در لغت، به معنای «شناخت» و «معرفت» است. در اصطلاح، به معنای شناخت عمیق و شهودی خداوند و حقیقت هستی است که از طریق تزکیۀ نفس و سلوک معنوی حاصل می‌شود. این شناخت به کشف و شهود باطنی و نزدیکی به خداوند منجر می‌شود. پرسش‌هایی در مورد منشأ آفرینش، هستی، انسان در اندیشۀ متکلّمین، عرفا، متشرعین و به خصوص فلاسفه وجود دارد و گاه شاعران نیز از چشم اندازهای گوناگون به این مباحث پرداخته­اند. پناهی، یکی از شاعران ادب معاصر است که با داشتن دردی عمیق و حیرتی وسیع و نگرش فیلسوف مآبانه به این مبانی پرداخته است. تأمل در سروده­هایش نشان می­دهد که وی، شاعری است اندیشناک که مسایل اعتقادی و هستی شناسانه از مهمترین دغدغه­های زندگی وی بوده است. پناهی، به اصالت و عظمت حیات و آفرینش اعتقاد داشته و خداوند را آفرینشگر هستی می­داند. یافته­های پژوهش حاضر که به روش توصیفی– تحلیلی با تکیه بر سروده­های پناهی انجام شده است حاکی از آن است که خدا در کلام پناهی به صور متعدد(عینی و شهودی)متجلّی است و تنها کسی که در خور پرستش است، خداست. شناخت خدا، فلسفۀ هستی و مرگ، همه از تفکر فلسفی پناهی سرچشمه می­گیرد و نوع نگاه اندیشمندانۀ پناهی به خدا، هستی و مرگ، نسبت به هم­عصران خود، تا حدودی متفاوت است؛ سرگردانی و سرگشتگی ناشی از عدم درک بسیاری از حقایق و واقعیّت­های ملموس آفرینش، سرنوشت محتوم انسان و در نهایت مرگ در اشعار حسین پناهی بازتاب فراوانی دارد؛ وی در اندیشیدن به مرگ به این مرحله از آگاهی رسیده است که از آن، به عنوان یکی از قوانین طبیعت یاد می­کند. به طوری که حتی در واژگان اشعارش این حالت را می­توان مشاهده کرد. پناهی، هم خود و هم جهان پیرامونش را به خوبی می­شناسد و دریافته است که بدون این دو، به خداشناسی نمی­تواند دست یابد به طوری که سه مقوله مهم زندگی را کی، کی و کجا می­داند و پرسشگری تا مرز شک، سنگ بنای اشعار پناهی است.