15. کلام نقلی ولایت امام رضا برنجکار (دانشگاه تهران) سید محمدمهدی میرباقری امداد توران رضا برنجکار (دانشگاه قرآن و حدیث) اصول کافی: شیخ کلینی ولایت امام در دین Persian مقدمه 1 فصل اول: کلیات و چارچوب نظری تحقیق 1 ـ1 ـ بیان مساله و سؤالات تحقیق 5 1 ـ2 ـ فرضیه تحقیق 6 1 ـ3 ـ پیشینه تحقیق 7 1 ـ4 ـ مفهوم‌شناسی عناوین تحقیق (ولایت، دین و شریعت) 8 1 ـ4 ـ1 ـ مفهوم‌شناسی «ولایت» 9 1 ـ4 ـ1 ـ1 ـ «ولایت» در فلسفه 9 1 ـ4 ـ1 ـ2 ـ «ولایت» در فقه 10 1 ـ4 ـ1 ـ3 ـ «ولایت» در عرفان 13 1 ـ4 ـ1 ـ3 ـ 1 ـ تقسیم ولایت به «ولایت مطلقه» و «ولایت مقیده» و تعیین «خاتم الاولیاء» 14 1 ـ4 ـ1 ـ3 ـ 2 ـ جایگاه محوری انسان کامل (حقیقت محمدیه) در نظام تکوین 16 1 ـ4 ـ1 ـ3 ـ 3 ـ «ولایت»، باطن «نبوت» و «رسالت» 19 1 ـ4 ـ1 ـ4 ـ «ولایت» در کلام 21 1 ـ4 ـ1 ـ4 ـ 1 ـ ولایت تکوینی و ولایت تشریعی در کلام 21 1 ـ4 ـ2 ـ مفهوم‌شناسی «دین» و «شریعت» 24 1 ـ4 ـ2 ـ1 ـ وجوه سه‌گانه دین در اندیشه عرفانی 25 1 ـ4 ـ3 ـ مفهوم «دین»، «ولایت» و «شریعت» از منظر مختار 27 1 ـ5 ـ تاریخچه بحث (بررسی دیدگاه‌های موجود پیرامون «جایگاه ولایت امام در دین») 31 1 ـ5 ـ 1 ـ از منظر فقهی: ایمان به «ولایت امام» شرط عبادات 31 1 ـ5 ـ 2 ـ از منظر کلامی: «امام»؛ راهنما و حافظ «شریعت» 32 1 ـ5 ـ2 ـ1 ـ مصالح و مفاسد ذاتی احکام 35 1 ـ5 ـ2 ـ2 ـ حسن و قبح ذاتی و عقلی اخلاق 35 1 ـ5 ـ2 ـ3 ـ حاکمیت عقل در اصول عقاید 36 1 ـ5 ـ3 ـ از منظر عرفانی: «ولایت»، باطن «شریعت» 36 1 ـ5 ـ3 ـ1 ـ اصالت حوزه اخلاق و تهذیب روحی نسبت به حوزه احکام و رفتار عملی 42 1 ـ5 ـ3 ـ2 ـ اعتباربخشی به «شهود» در علم و معرفت 42 1 ـ6ـ جمع‌بندی و تحلیل «مفهوم‌شناسی» و «تاریخچه نظریه» در میراث فکری امامیّه 43 1 ـ7 ـ روش‌شناسی 50 1 ـ7 ـ1 ـ اعتبارسنجی منابع و روایات 51 1 ـ7 ـ1 ـ1 ـ حجیت خبر واحد در اعتقادات 51 1 ـ7 ـ1 ـ2 ـ خبر ثقه یا موثوق الصدور 52 1 ـ7 ـ1 ـ3 ـ منابع پژوهش 54 1 ـ7 ـ1 ـ4 ـ حجیت اصول کافی 55 1 ـ7 ـ2 ـ روش استنباط و استناد (بررسی دلالت ادله) 61 1 ـ7 ـ2 ـ1 ـ بهره‌گیری از اصول روش اجتهادی 61 1 ـ7 ـ2 ـ2 ـ استنباط «نظریه» و تفاوت آن با استنباط حکم 62 1 ـ7 ـ2 ـ3 ـ تواتر نظام‌مند 62 1 ـ7 ـ2 ـ4 ـ وجوه ارتباط میان «ولایت امام» با «شریعت» 67 1 ـ7 ـ3 ـ چارچوب نظری تحقیق در میانه غلو و تقصیر 69 1 ـ7 ـ3 ـ1 ـ تکامل معرفتی جامعه شیعه بر محوریت هدایت و سرپرستی امام 69 1 ـ7 ـ3 ـ2 ـ غلو و تقصیر 71 1 ـ7 ـ3 ـ2 ـ1 ـ غلو 73 1 ـ7 ـ3 ـ2 ـ2 ـ تقصیر 74 1 ـ7 ـ3 ـ2 ـ3 ـ خط متهم به غلو و میراث روایی آنان 77 1 ـ7 ـ4 ـ جمع‌بندی روش‌شناسی تحقیق و معرفی ساختار رساله 80 فصل دوم: نظام امام‌شناسی روایی در اصول کافی 2 ـ1 ـ مقام اول؛ «امام»، طریق هدایت الهی 88 2 ـ1 ـ1 ـ هدایت 88 2 ـ1 ـ2 ـ صراط، طریق، سبیل و باب الهی 89 2 ـ1 ـ3 ـ وجه الله 90 2 ـ1 ـ4 ـ آیات، علامات و اسماء و صفات الهی 91 2 ـ1 ـ5 ـ حجت بالغه الهی 92 2 ـ1 ـ6 ـ نگاهی به دیگر منابع 94 2 ـ2 ـ مقام دوم: جایگاه محوری امام در نظام تکوین 96 2 ـ2 ـ1 ـ خلقت امام 96 2 ـ2 ـ2 ـ ارکان الارض 97 2 ـ2 ـ3 ـ وساطت در فیض 98 2 ـ2 ـ4 ـ ملائکه در خدمت امام 99 2 ـ2 ـ5 ـ شاهدان بر خلق و عرضه اعمال بر آنان 99 2 ـ2 ـ6 ـ کانون مدبّرات و مقدّرات خلق 100 2 ـ2 ـ7 ـ خلفاء الله و ولات امر الهی 101 2 ـ2 ـ8 ـ نگاهی به دیگر منابع 101 2 ـ3 ـ مقام سوم: امام، کانون همه خیرات و ارزش‌ها 102 2 ـ3 ـ1 ـ امام، نور الهی 103 2 ـ3 ـ2 ـ امام، معیار حق و باطل 104 2 ـ3 ـ3 ـ ائمه حق:، کانون همه خیرات و ائمه جور، کانون همه شرور و فواحش 105 2 ـ3 ـ4 ـ نگاهی به دیگر منابع 108 2 ـ4 ـ مقام چهارم: امام، گنجینه علم و خزانه‌دار علم الهی 109 2 ـ4 ـ1 ـ نگاهی به دیگر منابع 113 2 ـ5 ـ مقام ششم: امام، باطن قرآن 113 2 ـ5 ـ1 ـ حقیقت قرآن، نزد امام 114 2 ـ5 ـ2 ـ وابستگی قرآن به امام 114 2 ـ5 ـ3 ـ نگاهی به دیگر منابع 116 2 ـ6 ـ مقام ششم: ولایت امام، امتداد ولایت الهی و طریق پرستش و عبودیت 116 2 ـ6 ـ1 ـ ولایت امام، امتداد ولایت خدای متعال 116 2 ـ6 ـ2 ـ تقرب انبیاء: با ولایت امام 116 2 ـ6 ـ3 ـ ولایت امام، طریق معرفت و عبادت خدای متعال 117 2 ـ6 ـ4 ـ نگاهی به دیگر منابع 118 2 ـ7ـ مقام هفتم: تولی به امام، اصل و اساس هدایت و عبادت 118 2 ـ7 ـ1 ـ ضرورت تولی به امام 119 2 ـ7 ـ2 ـ ریشه تولی به امام در طینت مؤمن و اخذ میثاق از او 120 2 ـ7 ـ3 ـ تصدیق، تسلیم و اطاعت امام 121 2 ـ7 ـ4 ـ تولی به امام، حقیقت ایمان 123 2 ـ7 ـ5 ـ نگاهی به دیگر منابع 124 2 ـ8 ـ مقام هشتم: ولایت امام، باطن شریعت و رکن و اساس دین 124 2 ـ8 ـ1 ـ جایگاه محوری امام در نظام تشریع (تفویض دین) 125 2 ـ8 ـ2 ـ ولایت امام، رکن و اساس دین 126 2 ـ8 ـ3 ـ «شریعت»، مناسک تولی به امام 128 2 ـ8 ـ4 ـ بطلان شریعت، بدون ولایت 129 2 ـ8 ـ5 ـ نگاهی به دیگر منابع 130 2 ـ9 ـ جمع‌بندی 131 فصل سوم: بررسی ادله جایگاه محوری «ولایت» در «دین» 3 ـ1 ـ ولایت امام، امتداد «توحید و الوهیت» 137 3 ـ1 ـ1 ـ ارکان توحید 138 3 ـ1 ـ2 ـ اسماء الهی 139 3 ـ1 ـ3 ـ وجه الله، عین‌الله، یدالله، لسان الله، جنب الله 140 3 ـ1 ـ4 ـ ولیّ امر 146 3 ـ2 ـ ولایت امام، امتداد «ولایت الهی» 151 3 ـ2 ـ1 ـ خلیفه‌الله 151 3 ـ2 ـ2 ـ امتداد ولایت الهی 152 3 ـ2 ـ3 ـ صراط، طریق، سبیل، باب الله، راه نجات و هدایت و... 154 3 ـ3 ـ ولایت امام، محور «دین» 156 3 ـ3 ـ1 ـ ارکان الدین و دعائم الاسلام 157 3 ـ3 ـ2 ـ اساس الدین و اساس الاسلام 158 3 ـ3 ـ3 ـ نظام الدین و نظام الاسلام 159 3 ـ3 ـ4 ـ عمود الدین و دعائم الدین 159 3 ـ3 ـ5 ـ بنی الاسلام علی خمس 160 3 ـ3 ـ6 ـ اتمام نعمت و اکمال دین 161 3 ـ3 ـ7 ـ حاملان و امانت داران دین 162 3 ـ3 ـ8 ـ دَیَّانُ الدین 163 3 ـ3 ـ9 ـ تطبیق «دین» به امام و ولایت امام 164 3 ـ3 ـ10 ـ تفویض دین 165 3 ـ3 ـ11 ـ دین‌داری بدون تولی به امام 168 3 ـ3 ـ11 ـ1 ـ مَنْ دَانَ اللَّهَ عَزَّ و جَلَّ بِغَیْرِ إِمَامٍ مِنَ اللَّهِ 168 3 ـ3 ـ11 ـ2 ـ مَنْ مَاتَ و لَیْسَ عَلَیْهِ‏ إِمَامٌ، فَمِیتَتُهُ مِیتَهُ جَاهِلِیَّه 171 3 ـ3 ـ12 ـ طریق عبادت و عبودیت 171 3 ـ3 ـ13 ـ تلازم ولایت و ایمان 172 3 ـ4 ـ روایات جامع پیرامون جایگاه ولایت 173 3 ـ4 ـ1 ـ حدیث امامت از امام رضا7 174 3 ـ4 ـ2 ـ زیارت جامعه کبیره 178 3 ـ5 ـ جمع‌بندی 183 3 ـ5 ـ1 ـ ولایت امام، امتداد «توحید و الوهیت» 184 3 ـ5 ـ2 ـ ولایت امام، امتداد «ولایت الهی» 185 3 ـ5 ـ3 ـ ولایت امام، اصل و باطن دین 186 فصل چهارم: تحلیل اخلاق بر محور ولایت 4 ـ1 ـ پایگاه حسن و قبح اخلاقی نزد اندیشمندان امامیّه 190 4 ـ1 ـ1 ـ پایگاه اعتباری حسن و قبح 191 4 ـ1 ـ2 ـ پایگاه تکوینی حسن و قبح 195 4 ـ2 ـ الوهیت و عبودیت، پایگاه اصلی اخلاق و حسن و قبح 198 4 ـ2 ـ1 ـ الوهیت حضرت حق، پایگاه هستی شناختی حسن و قبح 198 4 ـ2 ـ1 ـ1 ـ مخلوق بودن خیر و شر 201 4 ـ2 ـ1 ـ2 ـ تنافی «حسن و قبح ذاتی» با نگرش توحیدی به اخلاق 204 4 ـ2 ـ2 ـ پرستش و عبودیت، پایگاه اصلی تحقق اخلاق 206 4 ـ2 ـ3 ـ پیشینه اخلاق توحیدی در اندیشه عالمان دینی 207 4 ـ3 ـ ولایت حق کانون همه خیرات و محاسن و ولایت باطل کانون همه شرور و قبایح در عالم 209 4 ـ3 ـ1 ـ تحلیل اخلاق بر پایه حدیث جنود عقل و جهل 209 4 ـ3 ـ2 ـ ولایت نبی اکرم9 و ائمه معصومین:، کانون همه خیرات و مبدأ اخلاق حمیده 212 4 ـ3 ـ2 ـ1 ـ اخلاق بر محور نبی اکرم9 213 4 ـ3 ـ2 ـ2 ـ ولایت امام، مبدأ همه خیرات و فضایل 215 4 ـ3 ـ2 ـ3 ـ ولایت امام، عامل طهارت، نورانیت و حیات قلوب 215 4 ـ3 ـ3 ـ ولایت طاغوت، کانون همه شرور و مبدأ اخلاق رذیله 216 4 ـ4 ـ مبادی فطری و تکوینی معرفت‌شناسی اخلاق 218 4 ـ4 ـ1 ـ جایگاه «قلب» در پیدایش اخلاق 218 4 ـ4 ـ1 ـ1 ـ امیال و احساسات 218 4 ـ4 ـ1 ـ2 ـ اوصاف اخلاقی 219 4 ـ4 ـ1 ـ3 ـ معرفت به «حق و باطل، حسن و قبح و الزامات اخلاقی» 219 4 ـ4 ـ2 ـ دو گرایش و الزام «خیر و شرّ» در قلب 221 4 ـ4 ـ2 ـ1 ـ عقل و هوای نفس 221 4 ـ4 ـ2 ـ2 ـ مَلَک و شیطان 222 4 ـ4 ـ3 ـ معرفت فطری و توحیدی در قلب انسان 223 4 ـ4 ـ4 ـ «عقل»، عامل درک و محاسبه «حسن و قبح» 224 4 ـ4 ـ4 ـ1 ـ معرفت‌های فطری، سرمایه حرکت عقل در ابتدای مسیر 226 4 ـ5 ـ بسط اخلاق بر محور تولی به ولایت حق و ولایت باطل 226 4 ـ5 ـ1 ـ گرایش به ولی حق در «طینت مؤمن» و گرایش به ولی باطل در «طینت کافر» 227 4 ـ5 ـ2 ـ «ایمان قلبی»، مبدأ پیدایش اخلاق حسنه در مؤمن 229 4 ـ5 ـ3 ـ «کفر و استکبار»، مبدأ پیدایش اخلاق رذیله 232 4 ـ5 ـ4 ـ تولی به ولایت حق طریق گسترش اخلاق حسنه (جنود عقل) و تولی به ولایت باطل طریق گسترش اخلاق رذیله (جنود جهل) 232 4 ـ6 ـ تشخیص حسن و قبح بر محور ولایت 234 4 ـ6 ـ1 ـ تشخیص حسن و قبح بر محور ولایت حق 234 4 ـ6 ـ2 ـ تغییر زیباشناسی و تشخیص حسن و قبح بر محور ولایت باطل 236 4 ـ6 ـ3 ـ نسبیت در فهم حسن و قبح 238 4 ـ7 ـ نظام ولایت تاریخی اخلاق 242 4 ـ7 ـ1 ـ درگیری نظام ولایت حق و باطل، بستر رشد اخلاق حسنه 243 4 ـ7 ـ2 ـ عاشورا، پشتوانه اخلاق حسنه 244 4 ـ8 ـ نظام ولایت اجتماعی اخلاق 246 4 ـ8 ـ1 ـ اخلاق اجتماعی، اصلی‌ترین بعد جامعه 247 4 ـ9 ـ عدل و نظام حقوقی اسلام 249 4 ـ9 ـ1 ـ تعریف «عدل» به استیفاء حق مخلوقات بر محور حق ولایت نبی اکرم9 249 4 ـ9 ـ2 ـ الوهیت حضرت حق، منشاء جعل حقوق مخلوقات 250 4 ـ9 ـ3 ـ هماهنگی ظرفیت‌های قرب مخلوقات و پدید آمدن «نظام حقوق» بر محور نبی اکرم9 251 4 ـ9 ـ4 ـ ابتنای «حسن عدل» به میل بر بسط ولایت نبی اکرم9 در نظام مخلوقات 252 4 ـ10 ـ جمع‌بندی 252 4 ـ10 ـ1 ـ تفاوت این مبنا با دیدگاه اشاعره و عدلیه 254 فصل پنجم: تحلیل معرفت بر محور ولایت 5 ـ1 ـ مروری بر مبنای معرفت‌شناسی رایج 257 5 ـ2 ـ «معرفت» از منظر روایات 258 5 ـ2 ـ1 ـ «معرفت الله»، افضل معارف 259 5 ـ2 ـ2 ـ معرفت امام 261 5 ـ3 ـ «علم» از منظر روایات 262 5 ـ3 ـ1 ـ محوریت «معرفت» در منظومه علم و دانش 263 5 ـ3 ـ2 ـ علم، در برگیرنده جمیع مایحتاج بشری تا روز قیامت 264 5 ـ3 ـ3 ـ نسبت علم و عقل 266 5 ـ3 ـ4 ـ علم، قرین ایمان 268 5 ـ3 ـ5 ـ ضرورت اخذ علم از اهل علم 269 5 ـ4 ـ ولایت امام، مبدأ و سرچشمه علم 270 5 ـ4 ـ1 ـ تنزل علم، از بارگاه الهی بر امام 273 5 ـ4 ـ2 ـ «عرش»، کانون علم الهی و ائمه معصومین: حاملان علم 274 5 ـ4 ـ3 ـ توارث علم و ائمه: ورثه همه علوم انبیاء: 276 5 ـ4 ـ4 ـ شیعیان، متعلم از علم امام 277 5 ـ4 ـ5 ـ امام، عالم به کتاب الله 278 5 ـ4 ـ6 ـ علم، شعبه‌ای از ولایت امام 279 5 ـ4 ـ7 ـ علم صحیح، تنها نزد امام 280 5 ـ4 ـ8 ـ امام، معیار حق و باطل در علم 280 5 ـ4 ـ9 ـ امیرالمؤمنین7، باب علم الهی 282 5 ـ4 ـ10 ـ شکوفایی «عقل» در پرتو ولایت امام 284 5 ـ5 ـ جمع‌بندی 287 5 ـ5 ـ1 ـ علم و معرفت در بستر نظام ولایت تاریخی 287 5 ـ5 ـ2 ـ علم و معرفت در بستر نظام ولایت اجتماعی 288 5 ـ5 ـ3 ـ پایه‌گذاری معرفت‌شناسی نوین بر اساس روایات 290 5 ـ5 ـ4 ـ احتجاج الهی و تفاهم 291 5 ـ5 ـ5 ـ نسبیت در معرفت 291 فصل ششم: مناسک عبادی و احکام شرعی بر محور ولایت 6 ـ1 ـ فضیلت و برتری «ولایت» بر دیگر اعمال عبادی 294 6 ـ2 ـ «ولایت»، عامل پذیرش عبادات و بخشش گناهان 296 6 ـ2 ـ1 ـ «ولایت»، جبران کننده نواقص دیگر فرائض 301 6 ـ2 ـ2 ـ ولایت، عامل بخشش گناهان 301 6 ـ3 ـ تفویض دین به امام 305 6 ـ3 ـ1 ـ سه مؤلفه اصلی روایات تفویض 308 6 ـ3 ـ2 ـ نظام تشریع 310 6 ـ3 ـ3 ـ تقسیم شریعت به کتاب و سنت 310 6 ـ3 ـ4 ـ محوریت تشریع الهی در شریعت 311 6 ـ3 ـ5 ـ ابتنای سنت بر تشریع الهی 313 6 ـ3 ـ6 ـ سنت ثابت و متغیر 317 6 ـ3 ـ7 ـ جمع‌بندی مساله تفویض دین 319 6 ـ4 ـ ولایت ائمه: باطن اعمال صالح و ولایت اولیای طاغوت، باطن همه گناهان 319 6 ـ4 ـ1 ـ «ولایت»، باطن دیگر ارکان دین 322 6 ـ4 ـ2 ـ پیوند وثیق میان ظاهر و باطن 324 6 ـ4 ـ3 ـ نامه امام صادق7 به مفضل 325 6 ـ5 ـ جمع‌بندی 331 جمع‌بندی: 333 پیوست: رجال نامه: 337 1- ابراهیم بن هاشم 338 2- أَبُو مُحَمَّدٍ الْفَحَّامُ 339 3- جابربن یزید الجعفی 339 4- حبیب السجستانی 340 5- الحسن بن العباس بن الحریش 341 6- الحسین‏بن‏إبراهیم‏بن‏أحمدبن‏هشام 342 7- الحسین بن الحسن بن ابان 342 8- الْحُسَیْنِ بْنِ خَالِدٍ 342 9- حمزه بن بزیع 343 10- داود بن کثیر الرقی 344 11- زیاد بن منذر ابوالجارود 345 12- سعدان بن مسلم 346 13- سلمه بن الخطاب 346 14- سهل بن زیاد 347 15- القاسم بن یحیی بن الحسن بن راشد 349 16- عَبْدِ الْعَزِیزِ الْعَبْدِیِّ 349 17- عبدالله بْنِ إِدْرِیسَ 350 18- عبدالله بن عبدالرحمن الأصم المسمعی 350 19- علی بن احمد بن موسی 351 20- عَلِیِّ بْنِ مَعْبَد 351 21- محمّد بن أحمد السنانیّ 352 22- محمد بن سنان 352 23- محمد بن الفضیل صیرفی 355 24- محمد بن جمهور العمی 355 25- محمد بن علی ماجیلویه 356 26- مفضل بن عمر 357 27- معلی بن محمد بصری 359 28- مُوسَى بْنُ عبدالله النَّخَعِیُّ / موسی بن عمران النخعی 360 29- الهیثم بن واقد 360 منابع: 361 text عبدالهی , یحیی (دانشجوی دکتری پژوهشگر فرهنگستان علوم اسلامی) Author میرباقری, سید محمدمهدی (خطیب، مدرس خارج حوزه علمیه قم، رئیس فرهنگستان علوم اسلامی قم، متاثر از سید منیرالدین حسینی، از مخالفان اندیشه عرفان‌های مبتنی بر معرفت نفس، از نظریه‌پردازان در باب نسبت بین علم و دین) , 1340ش.قم# 1340ش.قم# Conductor برنجکار, رضا (استاد تمام گروه فلسفه پردیس فارابی دانشگاه تهران، رئیس انجمن کلام اسلامی حوزه علمیه، قائم مقام پژوهشگاه قرآن و حدیث، دارای رویکرد کلامی تا فلسفی، ناقد فلسفه و عرفان با رویکرد کلامی، متکلم معاصر و از مدافعان مبانی مکتب تفکیک), -1342ش.# -1342ش.# Conductor توران, امداد (استادیار گروه شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران) Thesis advisor یحیی عبدالهی استاد راهنما: سید مهدی میرباقری استاد راهنما: رضا برنجکار استاد مشاور: امداد توران Author Thesis 1401-02-01 1401-02-01