کتب اهل سنت اهل سنت (مذاهب کلامی) تفسیر قرآن مفسران اهل سنت تفسیر اهل سنت تفسیر درایی اهل سنت Sunnism (فرق اسلامی) تفسیر جامع کتب تفسیر تفسیر کامل قرآن کتب تفسیر اهل سنت کتب تفسیر اهل سنت Arabic بیروت - لبنان دار‌الکتب‌ العلمیه‏‫ 1422ق./2001م. اول آدرس دوره: https://archive.org/details/FP72241 <br />آدرس دیگر: http://waqfeya.com/book.php?bid=1240<br />المحرر الوجيز فى تفسير الكتاب العزيز:<br />الجزء الأول: الفاتحة - آل عمران<br />الجزء الثاني: النساء - الأنفال<br />الثالث: التوبة - الكهف<br />الجزء الرابع: مریم - غافر<br />الجزء الخامس: فصلت - الناس<br />فهارس (الجزء السادس) text ابو محمد، عبدالحق بن غالب بن عطیه اندلسی مغربی غرناطی (متوفای 481) دانشمندی شیفته به گردآوری کتاب، فقیهی عارف به احکام و حدیث و تفسیر، ادیبی بارع در نحو و ادب و لغت، نویسنده ای توانا در نظم و نثر، و حافظ، ضابط و فاضلی شهیر بود. تفسیر وی، از مهمترین تفاسیر محققانه نقلی شمرده می شود. او، ضمن نقل روایات، از نقد و تحقیق غفلت نکرده و روایت را با درایت جمع کرده است. دقت و عنایت خود را در آن به کار بسته و از این رو از ارزش والایی برخوردار گشته و مورد قبول همگان قرار گرفته و رواج یافته است. ابن خلدون درباره این تفسیر می گوید: بسیاری دست به نوشتن تفسیر نقلی زدند و آثار وارده از صحابه و تابعین را گرد آوردند تا به طبری و واقدی و ثعلبی و امثالهم منتهی گردید؛ ولی نوشته ها و منقولاتشان انباشته از سره و ناسره و مقبول و مردود است؛ از این رو این تفاسیر، از گفته های یهودیان مسلمان شده - جز در مورد احکام - سالم نمانده و مفسران در این باره تساهل ورزیدند و کتابهای خود را از این منقولات بی اساس پر کردند. تا آنگاه که دوران تحقیق و بررسی فرا رسید و ابو محمد ابن عطیه - از دانشمندان متأخر در دیار غرب - به تلخیص و تهذیب منقولات تفسیری همت گماشت و آنچه را قرین صحت بود برگزید و در اندلس کتابی آراسته و پیراسته برای مردم مغرب زمین به رشته تحریر در آورد. پس از او قرطبی نیز همان راه را پیمود و تفسیر خود الجامع لأحکام القرآن را بر همان اساس تدوین کرد و در شرق بلاد اسلامی شهرت و رواج یافت. داستانهای خرافی اسرائیلی که تا آن روز رواج داشت و تقریبا همه متون تفسیری آن روزگار را در بر گرفته بود در این تفسیر راه نیافته است؛ از این رو این تفسیر از پیشگامان رهایی از اوهام و خیالبافی ها محسوب می شود و بهترین تفسیر نقلی به شیوه جدید به شمار می آید. ابو حیان اندلسی در مقدمه تفسیر خود البحر المحیط در مقایسه میان تفسیر ابن عطیه و تفسیر زمخشری می گوید: کتاب ابن عطیه المحرر الوجیز در نقل، جامعتر و خالصتر و کتاب زمخشری برگزیده تر و عمیقتر است. این تفسیر مقدمه گرانبهایی دارد که در آن، از شؤون گوناگون قرآن بحث کرده است. این مقدمه، ده باب دارد: باب اول در بیان فضل قرآن از زبان پیامبر و صحابه و شایستگان امت؛ باب دوم در اهمیت تفسیر قرآن؛ باب سوم درباره پیش گرفتن روش احتیاط در تفسیر و مراتب مفسران خجسته که سرآمد آنان علی امیر مؤمنان (علیه السلام) است؛ باب چهارم در خصوص حدیث سبعة احرف؛ باب پنجم درباره جمع و تاریخچه قرآن؛ باب ششم در خصوص الفاظ بیگانه در قرآن و سخن کوتاهی در بیان اعجاز قرآن؛ باب هفتم در ایجاز و ایفاء قرآن؛ باب هشتم درباره نامهای قرآن و نام سوره ها و آیه های آن؛ باب نهم در خصوص استعاذه و باب دهم در تفسیر بسم الله الرحمان الرحیم که آن را از سخن امام جعفر بن محمد الصادق و امام علی بن الحسین سجاد (علیهما السلام) آغاز می کند و سپس به گفتار جابر بن عبدالله انصاری و دیگران می پردازد. او در این مقدمه، سخن خود را پس از تسمیه، با درود بر پیامبر و آل آغاز می کند؛ شیوه ای که اهل آن دیار بر آن بوده اند. این مقدمه به جهت اهمیتی که دارد، به همت آرثر چفری مستشرق معروف جداگانه و همراه مقدمه کتاب المبانی نوشته احمد بن علی عاصمی (متوفای 378) چاپ و منتشر شده است. اخیرا اصل تفسیر با سبکی بسیار مطلوب، در پنج مجلد به زیور طبع آراسته گردید. شیوه تفسیر ابن عطیه؛ او پس از ذکر آیات، مستقیما وارد تفسیر می شود و در ضمن آن، به اختلاف قرائات و در صورت لزوم به مسائل ادبی می پردازد. تفسیر را به نقل اقوال بزرگان سلف، از جمله و مقدم بر همه، گفتار ائمه اهل بیت (علیهم السلام) آغاز می کند. روایات را - از آنجا که آنها را از سر اعتماد برگزیده است - بدون ذکر سند و با واژه روی یا قال می آورد؛ مثلا درباره یکی بودن سوره حمد می گوید: قال ابن عباس و موسی بن جعفر عن ابیه و علی بن الحسین و قتادة و أبوالعالیة و محمد بن یحیی بن حبان: انها مکیه و پس از ترجیح دادن آن، از عطاء و دیگران نقل می کند که در مدینه نازل شده است. معمولا هنگامی که می خواهد نظری بدهد آن را با عنوان قال القاضی أبو محمد مطرح می کند. این روش، به تفسیر املائی می ماند تا انشایی و این می رساند که وی تفسیر خود را بر جمع شاگردان املا می کرده و آنان می نوشته اند؛ مانند فراء در معانی القرآن. او بخوبی و در عین حال فشرده به مسائل فقهی و آراء مختلف فقها می پردازد و از وارد شدن به مسائل کلامی و خلافی به شدت پرهیز می کند. از آوردن شأن نزول آیات - تا آنجا که به صحت آن اعتقاد دارد - غفلت نمی ورزد. در مسائل فقهی نیز گاه به اقتضای حال، به تفصیل سخن می گوید؛ مثلا در ذیل آیه و لا تعزموا عقدة النکاح حتی یبلغ الکتاب أجله به مسأله نکاح در عده می پردازد و می گوید: و أنا أفصل المسألة ان شاء الله تعالی... آنگاه صور مسأله و اقوال مختلف را مطرح می سازد و حدیثی می آورد - که به جهت اهمیت مطلب، آن را با سند روایت می کند - بدین مضمون که عمر بن الخطاب درباره مردی که زنی را در عده ازدواج کرده بود، دستور جدایی و معاقبت داد و صداق زن را از بیت المال پرداخت. این قضیه پخش شد و به گوش مولا امیر مؤمنان رسید و فرمود: چگونه صداق زن یاد شده از بیت المال پرداخت شده است؟ این دو، کاری از روی جهالت انجام داده اند و بر امام وقت لازم است که آن را به سنت (شیوه پیامبر) باز گرداند. از وی پرسیدند: شما چه می فرمایید؟ فرمود: زن باید صداق خود را از مرد بخواهد. سپس میان آن دو جدایی می افتد (عقد ازدواج باطل می شود) و هیچیک مستوجب عقوبت نیستند (زیرا کاری از روی جهالت انجام داده اند) و باید عده زن نسبت به شوهر نخست پایان پذیرد؛ سپس عده دومی را به طور کامل نگاه دارد. پس از آن اگر خواست با او ازدواج کند. این سخن به گوش عمر رسید. عمر بر منبر رفت و ضمن ایراد خطبه ای گفت: ای مردم ندانسته ها را به سنت بازگردانید؛ یعنی همان گونه که علی (علیه السلام) گفته است عمل کنید. او در تفسیر محافظه کارانه عمل کرده است؛ مثلا در تفسیر آیه و أنذر عشیرتک الأقربین روایت وارده را به طور سربسته و ابهام گونه نقل کرده است. همچنین در ذیل آیه تطهیر شأن نزول آن را درباره اهل بیت (پنج تن آل عبا) دانسته و روایات مربوط به آن را به عنوان رأی مشهور آورده است؛ ولی احتمال می دهد شامل زوجات نیز بشود. با این وصف، سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خطاب به ام سلمه (أنت الی خیر) را نیز در پی آن آورده و مسأله را مبهم رها کرده است. در ذیل آیه مربوط به خاتم بخشی علی (علیه السلام) اقوال مفسرین را در این خصوص که علی (علیه السلام) هنگام نزول آیه، در حال رکوع، انگشتر خود را به سائل بخشید می آورد و روایت می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پس از نزول آیه از خانه بیرون آمد؛ سائلی را دید و از او پرسید: کسی به تو چیزی داده است؟ عرض کرد: آری؛ آن مرد نمازگزار، این انگشتری نقره را در حال رکوع به من بخشید. حضرت نگاه کرد و دید آن که مرد بدو اشاره می کند، علی است. آنگاه گفت: الله اکبر و آیه را بر مردم خواند... ابن عطیه سپس طبق شیوه خود، با سکوت از کنار قضیه می گذرد. ابن عطیه اندلسی, عبدالحق بن غالب (صاحب تفسیر المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، مفسر و محدث‌ مالکی‌ مذهب‌ و از رجال‌ سیاسی‌ اندلس‌ در دوره مرابطون), ۴۸۱ق. غرناطه، اندلس (گرانادا، اسپانیا) ##‎۵۴۲؟ق. لورقه، مرسیه، اندلس (لورکا، مورسیا، اسپانیا) ۴۸۱ق. غرناطه، اندلس (گرانادا، اسپانیا) ##‎۵۴۲؟ق. لورقه، مرسیه، اندلس (لورکا، مورسیا، اسپانیا) Author محمد, عبدالسلام عبدالشافی research fellow ابومحمد عبدالحق بن غالب بن عطیة الاندلسی؛ تحقیق: عبدالسلام عبدالشافی محمد Author book Reference works portal_lib 1397-10-22 1397-11-02