ال و بذیله الشواهد المکیة اخباریان (اهل حدیث شیعه) فقه و اجتهاد مجتهدان فقاهت فقه شیعه ردیه ها دفاعیه ها کتب فقه شیعه دفع شبهات(افعال امام) عقاید شیعه امامیه تقلید شیعه شناسی و دیگر موضوعات مرتبط با کلام دفاعیه، ردیه و پاسخ به شبهات اصطلاحنامه فقه علم کلام محمد امین استرآبادی نورالدین موسوی عاملی Arabic قم موسسه نشر اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم 1424 ق رئیس الأخباریین محمّد امین بن محمّد شریف استرآبادی (متوفّای 1036 هـ. ق[1]) در ابتدای امر مشی اصولی داشت، چنان‌چه گفته‌اند نزد سیّد تقیّ الدین محمّد نسّابه به مدّت چهار سال شرح عضدی خوانده است[2]. این کتاب در آن زمان در حوزه‌های شیعی مرسوم بود، شاید همین امر موجب شد که در ذهن او علم اصول فاقد اصالت شیعی به حساب آید.<br />او با نگارش کتابی موسوم به «الفوائد المدنيّة في الردّ على من قال بالاجتهاد والتقليد»[3] حرکتی را در برابر اصولیون آغاز نمود که در زمان حیات او و خصوصاً بعد از وفات او مورد اقبال محافل علمی شیعه آن زمان واقع شد و جریانی فراگیر را در میانۀ قرن یازدهم تا نیمۀ دوّم قرن دوازدهم رقم زد. وی کتابی به زبان فارسی به نام «دانش‌نامه شاهی» نگاشته است که مشتمل بر چهل مسأله در علوم مختلف بوده و آن را به شاه صفیّ صفوی (1052 هـ. ق) ـ نوۀ شاه عبّاس اوّل ـ هدیّه نموده است[4]. در کتاب مزبور نوشته است: «... تا آنكه نوبت به اعلم علماء المتأخّرين در علم حديث ورجال و اورعهم، استاذ الكلّ فی الكلّ ميرزا محمّد استرابادی ـ نوّر الله مرقده الشريف ـ رسيده پس ايشان بعد از آنكه جميع أحاديث را بفقير تعليم كردند، اشاره كردند كه: "احياء طريقه اخباريين بكن، وشبهاتى كه معارضۀ با آن طريق دارد رفع آن شبهات بكن، چرا كه اين معنى در خاطر می‌گذشت، لكن رب العزّة تقدير كرده بود كه اين معنى بر قلم تو جارى شود " پس فقير بعد از آنكه جميع علوم متعارفه را از اعظم علماء آن فنون اخذ كرده بودم، چندين سال در مدينه منوّره سر به گريبان فكر فرو ميبردم، وتضرّع به درگاه رب العزّة می‌كردم، وتوسّل به ارواح اهل عصمت ـ عليهم السلام ـ مى‌جستم، ومجدّداً نظر به احاديث وكتب عامّه وكتب خاصّه مى‌كردم، آرزوى كمال تعمّق وتأمّل، تا آنكه به توفيق ربّ العزّة و بركات سيّد المرسلين وائمۀ طاهرين ـ صلوات الله عليه وعليهم أجمعين ـ به اشاره لازم الاطاعه امتثال نمودم، و به تأليف " فوائد المدنية " موفّق شده، به مطالعۀ شريف ايشان مشرّف شد، پس تحسين اين تأليف كردند، وثناء بر مؤلّفش گفتند، رحمه الله[5].<br />بررسی کتاب «الفوائد المدنیة» کتاب شاخص دورۀ اخباریون<br />گفته‌اند که محدّث استرآبادی کتاب مزبور را ابتداً در مکّه به صورت حاشیه‌ای بر کتاب «تمهید القواعد» شهید ثانی نوشته بود و سپس در مدینه با افزودن «فوائد» بسیاری آن را به صورت کتابی مستقل درآورد[6]، شاید از این رو است که دیده می‌شود که وی در مواردی عبارات شهید در تمهید را عیناً نقل می‌کند و سپس با «وأنا أقول» آنها را نقد می‌کند[7]. و در جایی وی را در اصطلاحات و قواعد و تعریفات هم مسلک عامّه به حساب می‌آورد[8] و در جای دیگر نظر وی را در کنار شافعیه می‌نهد[9].<br />در این کتاب سه امر جلب توجّه می‌کند:<br />1 ـ متّهم کردن فقهای برجستۀ شیعه به تبعیت از عامّه<br />در جایی وی ابن جنید را با وصف «عامل به قیاس»، به همراه ابن ابی عقیل عمّانی به عنوان «اوّلین کسانی که‌ از طریقۀ اصحاب ائمّه علیهم السلام غفلت کرده‌اند و بر فنّ کلام و اصول فقه که هر دو مبتنی بر افکار عقلی متداول بین عامّه (اهل سنّت) است، اعتماد نموده‌اند» معرّفی می‌کند، سپس در ادامه می‌گوید: «شیخ مفید حسن ظنّی که به آن دو داشت را میان اصحاب خود ـ سیّد مرتضی و رئیس طائفه (شیخ طوسی) ـ اظهار داشت، و همین موجب شد که طریقۀ آن دو در بین اصحاب قرن‌ها ادامه یابد، تا آنکه نوبت به علامۀ حلّی رسید، وی در کتب خود به اکثر قواعد اهل سنّت متلزم شد، و شهیدان (اوّل و ثانی) و شیخ علی (محقّق کرکی) از وی تبعیت کردند[10]»، وی سپس ابن ادریس را با عنوان «اوّلین کسی که گمان کرد احادیث موجود در اصول (کتب روایی) اخبار آحاد بوده و خالی از قرائن موجب قطع به ورود آنها از اصحاب عصمت ـ علیه السلام ـ است» مورد نکوهش قرار داده و از خداوند می‌خواهد که از تقصیرات خودش و او درگذرد[11].<br />جالب آنکه وی بعد از تنقیص و نکوهش این طیف وسیع از اعاظم فقهای شیعه به جرم اتکاء بر عقل، بلافاصله سیّد بن طاووس، علی بن موسی حسنی حلّی (589- 664 هـ. ق) را با عنوان «صاحب کرامات و مقامات و منامات(!)» تکریم می‌کند[12] که حاکی از تقدّم «خواب» بر «عقل» در نظام فکری اوست.<br />به دو شخصیت بیش همه معترض است، یکی به علامۀ حلّی با بیانی نسبتاً مؤدّبانه، و دیگری به ابن ادریس حلّی با بیانی گزنده و تند.<br />2 ـ استشهاد به خواب<br />وی به نقل از سیّد بن طاووس خواب‌های متعدّدی را از کتاب ابو الحسن خازن[13] نقل می‌کند که یا خود وی دیده است یا دیگران دیده‌اند[14]. سپس هدف خود را از اطاله‌ای که در ذکر این خواب‌ها به خرج داده است، چنین عنوان می‌کند: «تا بدانی که امام زمان، ناموس عصر و اوان، به طور عموم از جمعی از اصحاب ما که در بعضی از فتاواشان بر غیر نصوص ائمّه اعتماد کرده‌اند، و به طور خاصّ از عجول جسور ابن ادریس حلّی خشمگین هستند»[15].<br />وی هم‌چنین در صفحۀ 279 خوابی از بدرالدین زرکشی، برای اثبات رأی مختار خود، و در صفحۀ 534 و 535، خوابی در مذمّت علامۀ حلّی نقل می‌کند.<br />همچنین در صفحات 108، 280، 535، 536 خوابهای را در تأیید خود بیان می‌کند که یا خود دیده است و یا آنکه دیگران برای او دیده‌اند. به عنوان مثال کسی برای او خواب دیده است که امام هشتم ـ علیه السلام ـ بیست سال قبل از تألیف کتاب الفوائد المدنیة، به خطّ خود جهت او ورقه‌ای فرستاده‌اند و سفارش به حفظ آن نموده‌اند و گفته‌اند چیزی دیگری باقی مانده است که بعد از آنکه به مکّه آمد، در مکّه به او خواهیم گفت[16]. یا شخص دیگری برای او خواب دیده است که امام ـ علیه السلام ـ به او امر کرده است که در مکّه به خطّ خود احادیث کتاب کافی را بنویسد[17]. یا خود خوابی می‌بیند که متضمّن دو نکته بوده است، یکی اینکه خداوند به او خانۀ بلندی در بهشت داده است و وی در آن ساکن شده است، و دیگری اینکه بوستانی را دیده است که یک درخت در میان درختان آن از همه بلندتر است و ریشه‌ای محکم دارد، پس ناگهان هاتفی به او می‌گوید که این درخت تو هستی و باقی درختان هم فضلای مجتهد هستند. همۀ مجتهدین در آن بوستان حضور داشته‌اند و میهمان وی بوده‌اند[18]. یا در کودکی خواب دیده است که امیر المؤمنین ـ علیه السلام ـ به وی امر به قرائت سورۀ فاتحه کردند و وی تمام سوره را بر امام خوانده است[19]. باز خواب دیده است که امام هشتم ـ علیه السلام ـ برای او سه سطر در بالای دفتر درسش نوشته اند[20]. وی در نهایت با ذکر این خواب‌ها نتیجه می‌گیرد که کتابش مورد تأیید خداوند علام بوده و به کمک اهل بیت ـ علیهم السلام ـ نوشته شده است[21].<br />3 ـ بیان خطابی و تهییج کننده<br />مصنّف به کرّات سعی می‌کند با مخاطب قرار دادن خوانندگان خود، آنان را تحت تأثیر بیان احساسی و خطابی خود قرار داده و به تأمّل وادارد، به عنوان نمونه عبارتی که او در آخرکتاب خود آورده است را عیناً نقل می‌کنیم:<br />«وأنا أقول: أيها الأخ اللبيب والحكيم الأديب! انظر وتدبر كيف اطلع أهل التحقيق من الصوفية المتشرعين ومن الفلاسفة الإسلاميين على المذهب الصحيح والحق الصريح؟ وكيف تغافلت أو غفلت عنه أقوام من العرب، الوالهون في تشييد أركان الرئاسة، الحريصون في رجوع الخلق إليهم في أحكام الشريعة؟ فضلوا وأضلوا، فاستحبوا العمى على الهدى وهم عارفون، ثم تبعهم الغافلون.<br />والمعصوم أرباب العصمة. ومن تمسّك بهم في كل مسألة لا يمكن عادة أن يقع (٥٤٣) فيها غفلة أو زلة، وذلك فضل الله يؤتيه من يشاء».<br /> <br />در ردّ کتاب الفوائد المدنیّة، سیّد نورالدین علیّ بن علی بن الحسين‏ عاملی (970- 1068 هـ. ق) کتاب مختصری با نام «الشواهد المکّیة» نگاشته است[22]، او از طرف پدر برادر صاحب مدارک، و از طرف مادر برادر صاحب معالم است.<br /> <br /> <br />[1] . در اعیان الشیعة، ج9، ص137 تاریخ وفات وی 1023 هـ. ق ثبت شده است که بر خلاف مشهور است. بنگرید: امل‏الآمل، ج‏2، ص: 246.<br />[2] . زندگی‌نامۀ افزوده بر کتاب الفوائد المدنیة، ص14.<br />[3] . نام کتاب در ابتدای آن ص29، چنین آمده است، امّا در انتهای کتاب ص544 آمده است: «وقد وقع الفراغ من تحرير "الفوائد المدنية وحقائق قواعد الأصول الدينية"...». در کتاب الشواهد المکّیة، ص545 از کتاب مزبور با نام «الفوائد المدنيّة والفوائد المحمّدية» یاد شده است.<br />[4] . تعلیقة امل الآمل، ص247.<br />[5] به نقل از زندگی‌نامۀ افزوده بر کتاب الفوائد المدنیة، ص11.<br />[6] . تعلیقة امل الآمل، ص246 و 247.<br />[7] . به عنوان نمونه، بنگرید به صفحات: 396، 397، 399، 402.<br />[8] . الفوائد المدنیة، ص401: «والشهيد الثاني ـ رحمه الله ـ سلك في كتاب "تمهيد القواعد" مسلك العامّة في اصطلاحاتهم وقواعدهم وتعريفاتهم بأدنى تصرّف فيها، ولمّا أراد تغييرَ عباراتهم عن نسقها بحذف أو بزيادة أو بتقديم أو تأخير، قصرت عباراته في مواضع كثيرة عن إفادة المراد. والعبارة الواضحة الغير القاصرة في هذا المقام ما ذكره الفاضل المدقّق بدرالدين الزركشيّ الشافعي في أوائل شرحه لـ "جمع الجوامع" حيث قال: ...».<br />[9] . الفوائد المدنیة، ص352: «ما اشتهر في كتب الشافعية وجمع من متأخّري الخاصة كـ"تمهيد القواعد" للشهيد الثاني ـ رحمه الله ـ من الفرق بين الطهارة وبين حلّية الأكل ...»<br />[10] . الفوائد المدنیة، ص78.<br />[11] . الفوائد المدنیة، ص78 و 79. جالب آنکه وی در ص84 نیز خوابی را که ابوالحسن خازن در توبیخ ابن ادریس توسّط حضرت حجّت ـ سلام الله علیه ـ دیده است از قول سیّد بن طاووس نقل می‌کند.<br />[12] . الفوائد المدنیة، ص89.<br />[13] . از «ابوالحسن خازن» اطلاعی در دست نیست، امّا از این که سیّد بن طاووس در رساله‌ای می‌گوید جدّ من (مادری) ورّام بن ابی فراس حلّی (متوفّای 605 هـ. ق) به او در نماز اقتداء می‌کرده است، می‌توان حدس زد که در قرن ششم می‌زیسته است. در همین رساله، سیّد بن طاووس وی را از «الصادقین الذین لا بتشبّه بهم شیء من الشیاطین» و «رجل عدل متّفَقٌ علیه» توصیف می‌کند. بنگرید: الفوائد المدنیة، ص84؛ بحار الأنوار، ج85، ص331. سیّد محسن امین نیز در اعیان الشیعة، ج2، ص325 دربارۀ او می‌نویسد: «في رياض العلماء هو الشيخ الشيعي، ذكره حسن بن سليمان تلميذ الشهيد في كتابه المحتضرّ و نسب اليه كتاب المجموع، و يروي عن كتابه المذكور بعضَ الأخبار...».<br />[14] . بنگرید: الفوائد المدنیة، ص84 تا 90.<br />[15] . الفوائد المدنیة، ص91.<br />[16] . الفوائد المدنیة، ص535 و 536.<br />[17] . الفوائد المدنیة، ص536.<br />[18] . همان.<br />[19] . همان.<br />[20] . همان.<br />[21] . همان.<br />[22] . نام کامل کتاب در اعیان الشیعة ج9، ص137 «الشواهد المكّية في مداحض حجج الخيالات المدنيّة» ثبت شده و وجه تسمیۀ آن را مجاورت مؤلّف در مکّۀ معظّمه به هنگام تألیف کتاب دانسته است، کتاب مزبور در سنوات اخیر به همراه الفوائد المدنیّة توسّط انتشارات جامعۀ مدرّسین چاپ شده است. بخش های کتاب فوائد المدنیه,پس از مقدمه‌اى راجع به مؤلف كه توسط ابو احمد آل عصفور بحرانى نوشته شده، متن كتاب فوائد مدنيه آمده كه داراى يك مقدمه، دوازده فصل و يك خاتمه است و در آخر، كتاب مسائل ظهيريه تدوين شده كه داراى سه بخش مى‌باشد; اين بخش‌ها عبارتند از: نوشته‌اى از صاحب وسائل در مورد صاحب مسائل كه استادش مى‌باشد، كثرت اخبار وارده در توحيد و جوابات مسائل ظهيريه كه از سوى محمد امين استرآبادى عنوان شده است.,فصل اول فصل اول در باره ابطال تمسك به استنباطات ظنيه در نفس احكام الهى مى‌باشد كه در ضمن دوازده وجه مورد بررسى قرار گرفته است: وجه اول عدم ظهور دلالت قطعيه بر جواز اعتماد بر ظن است. وجه دوم آياتى است كه ظن را مغنى از حق نمى‌دانند، مانند آيه 28 سوره نجم كه مى‌فرمايد:« إن الظن لا يغني من الحق شيئا». وجه سوم استدلالى است كه اماميه بر عصمت امام( عليه السلام) كرده‌اند و آن اين است كه اگر چنين نبود لازم مى‌آمد امر خداوند به تبعيت از خطا كه عقلا قبيح مى‌باشد. وجه چهارم اين است كه صلاح نيست خداوند مناط احكامش را چيزى قرار بدهد كه نفس بدان مطمئن نمى‌گردد. وجه پنجم اين است كه مناط احكام نبايد چيزى باشد كه با اختلاف اذهان، احوال و اشخاص مختلف مى‌گردد. وجه ششم اين است كه شريعت سهله سمحه نمى‌تواند مبنى بر استنباطات دشوار اضطرارى گردد. وجه هفتم اين است كه مفاسد مبتنى شدن احكام الهى بر استنباطات ظنيه بيش از آن است كه قابل شمارش باشد. وجه هشتم اين است كه ظن معتبر نيز نزد مجتهد و فقيه امرى مخفى و غير منضبط است. وجه نهم اين است كه ظن از باب شبهات است و وجوب توقف عند الشبهات چيزى است كه در روايات ما به اثبات رسيده است. وجه دهم اين است كه روايات صريحه هر طريقى را كه به اختلاف فتاوى منجر شود مردود دانسته است مگر اينكه تقيه‌اى در كار باشد. وجه يازدهم اين است كه عامه نظريه‌اى در باره ظن دارند كه علامه با بخشى از آن موافقت نموده است و حاصلش اين است كه عمل به ظن يا خارج از شريعت است يا قاطع استمرار آن. وجه دوازدهم اين است كه اجتهاد تنها در غير ضروريات دينى معنا دارد، از طرفى ما ثابت كرديم خداوند داراى احكامى است كه اثباتشان نيازمند ادله قطعيه است.,فصل دوم فصل دوم در اين باره است كه مدرك مسائل غير ضرورى دين خواه اصلى باشد خواه فرعى، منحصر در مى‌گويد من براى اين مدعا ادله‌اى دارم كه در ذيل آورده است.,فصل سوم فصل بعدى در اثبات تعذر مجتهد مطلق مى‌باشد. در ذيل اين فصل إن قلت و قلت مطرح شده مبنى بر اينكه حال كه چنين است چرا عده‌اى با ثبوت مجتهد مطلق مخالفت كرده‌اند كه مؤلف پاسخ داده است.,فصل چهارم نيز مربوط به همين مسئله مطرح شده در فصل سوم مى‌باشد و در واقع مناقشه‌اى است راجع به ادله بيان شده در فصل سوم.,فصل پنجم در فصل پنجم گفته شده كه در بسيارى از مواضع ظن بنابر مذهب عامه حاصل مى‌شود بر خلاف خاصه. اين كلام مبتنى بر نظريه‌اى از عامه است در مورد بيانات پيامبر( صلى الله عليه و آله) كه مؤلف آن را ذكر كرده است.,فصل ششم در بسته بودن ابوابى كه عامه آنها را براى استنباطات ظنيه استحسانيه به وجوه تفصيليه گشوده‌اند مى‌باشد. مؤلف در اين فصل تك تك عامه از اجماع، قياس و غيرهما را آورده و به نقد و بررسى آنها پرداخته است.,فصل هفتم: در تبيين كسانى است كه مراجعه مردم در قضا و افتاء بدانها واجب است مؤلف در اين فصل به توقيع مشهور امام زمان( عليه السلام) اشاره كرده كه حضرت فرموده‌اند:« و أما الحوادث الواقعة فارجعوا فيها إلى رواة حديثنا فإنهم حجتي عليكم و أنا حجة الله عليهم»‌,فصل هشتم اين فصل در سدد پاسخگويى به بيست و يك سؤالى است كه همگى راجع به محدوده اجتهاد و توابع آن مى‌باشند براى مثال سؤال اول مربوط به رواياتى هست كه از ائمه عليه السلام وارد شده و مضمونشان اين است كه« إنما علينا أن نلقي عليكم الأصول و عليكم أن تفرعوا»‌,فصل نهم در تصحيح رواياتى است كه در كتب اربعه حديثى ما يعنى كافى، من لا يحضره الفقيه، تهذيب و استبصار مى‌باشد مؤلف در اين‌جا نيز به دوازده وجه تمسك كرده است.,فصل دهم اين فصل در بيان عده‌اى از اصطلاحات عام البلوى مى‌باشد مانند نفس الامر، اعتبار ذهنى و...,فصل يازدهم اين فصل در بيان خطاهايى است كه معتزله و اشاعره در تعيين اول واجبات مرتكب شده‌اند مى‌باشد.,فصل دوازدهم در اين فصل نيز به پاره‌اى از اشتباهات فلاسفه و حكماء پرداخته است.,خاتمه خاتمه كتاب نيز در مورد قواعد اصوليه‌اى است كه در اوائل كتب جمع آورى شده از قدماء اخباريين آمده‌اند. text موسوی عاملی, علی بن علی, 970-1068 ق. 970#1068 ق. Coauthor استرابادی, ملا محمد امین (صاحب کتاب فوائد المدنیة، رئیس الأخباریین، موسس و بنیان‌گذار گرایش و مکتب اخباری گری در شیعه امامیه), ؟ #1033یا1036ق. ؟ #1033یا1036ق. Author رحمتی اراکی, رحمت الله research fellow محمد امین استرآبادی، نورالدین موسوی عاملی؛ محقق: رحمت الله رحمتی اراکی Author book 964-470-511-4 297/31 adult juvenile specialized 1394-11-05 1396-05-21