مرتضی مطهری جبر و اختیار ضرورت نظام جهان هستی قضا و قدر اختیار انسان لیندا زاگزبسکی سازگارگرایی جبرگرایی دیسپنساسیونالیسم امکان استقبالی امکان احتمالی ناسازگارگرایی شبهه جبر ماهیت زمان علم میانی بوئتیوس گرایی مولینا گرایی آکام گرایی ممکن استقبالی آکام گرایی تومیستی ملاصدرا شیرازی: صدرالمتألهین مرتضی مطهری جبر و اختیار(کلام) علم ازلی الهی اختیار انسان ناسازگاری علم خداوند با اختیار انسان (مسائل جدید کلامی) خدا و اختیار انسان مرتضی مطهری ارسطو ویلیام آکامی لیندا زاگزبسکی Linda Zagzebski ویلیام اکام شبهات کلامی عبدالرسول کشفی میرداماد ملاصدرا شیرازی توماس آکوئیناس Persian شیراز دانشگاه شیراز پاییز/ 1393 مسأله‌ی علم پیشین الاهی و اختیار انسان یکی از مسائل اساسی فلسفه‌ی دین است که از دیرباز، ذهن متکلمان و فیلسوفان را به خود معطوف نموده است. بر اساس این مسأله، ازآن‌جاکه علم مطلق الاهی مستلزم خطاناپذیری آن است، ازاین‌رو اگر خداوند در زمان t1 بداند که فاعل S فعل a را در زمان t3 انجام می‌دهد، آنگاه S در زمان t3 فعلی جز a را نمی‌تواند انجام دهد. ازاین‌رو، علم پیشین الاهی در تعارضی ظاهری با اختیار انسان است. این مقاله می‌کوشد آرای لیندا زاگزبسکی (فیلسوف دین معاصر) را با دیدگاه‌های استاد مرتضی مطهری در این باب مقایسه کند. در این راستا، ابتدا به بررسی پاسخ‌های سه‌گانه‌ی کلاسیک به این مسأله (بوثیوس‌گرایی، آکام‌گرایی و مولیناگرایی) از منظر زاگزبسکی می‌پردازد و نشان می‌دهد که زاگزبسکی ضمن پذیرش برخی از عناصر این دیدگاه‌ها و تلفیق آن‌ها با یکدیگر، سه راه‌حل بدیع ارائه می‌کند. مقاله سپس به بررسی دیدگاه استاد مطهری در دو بخش جبر و اختیار و قضا و قدر می‌پردازد و در پایان، وجوه شباهت و افتراق آرای دو متفکر را نشان می‌دهد. یافته‌ی پژوهش آن است که هر دو متفکر سازگاری علم پیشین الاهی را با اختیار انسان می‌پذیرند، اما «آکام‌گرایی تومیستی» و دو راه‌حل دیگر زاگزبسکی به‌رغم نکات مثبت و درخور پذیرشی که دارند، در نشان دادن این سازگاری ناتوان است، در حالی‌که راه‌حل استاد مطهری راه‌حل دقیقی برای اثبات این سازگاری است. text فلسفه دین کشفی , عبدالرسول (استاد فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران), 1335# 1335# Author امیری, زینب (دانشجوی دکتری گروه فلسفۀ دین، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران) Author مطهری , مرتضی Murtaḍā Muṭahharī (فیلسوف، متکلم، مفسر و اندیشمند معاصر), 1298ش. فریمان، خراسان رضوی #1358 ش. تهران 1298ش. فریمان، خراسان رضوی #1358 ش. تهران Descriptor زاگزبسکی, لیندا (Linda Zagzebski؛ فیلسوف معاصر امریکایی دین و اخلاق و معرفت شناسی فضیلت، استاد دانشگاه اوکلاهما، مسیحی کاتولیک، رئیس سابق انجمن فلسفی کاتولیک آمریکا و رئیس پیشین انجمن فیلسوفان مسیحی), -1946م.امریکا# -1946م.امریکا# Descriptor اکام, ویلیام (William of Ockham؛ منطق‌دان و فیلسوف انگلیسی، واضع اصلی نظریه تیغ اوکام یا اُستُرهٔ اوکام یا اصل امساک یا اصل اختصار تبیین، نظریه نام‎گرایی یا اصالت تسمیه) , #1285م.اوکام، انگلیس-۱۳۴۹م.مونیخ، آلمان #1285م.اوکام، انگلیس-۱۳۴۹م.مونیخ، آلمان Descriptor آکویناس قدیس, توماس (Thomas Aquinas؛ فیلسوف ارسطویی و متکلم مسیحی ایتالیایی؛ معروف به حکیم آسمانی؛ تلفیق کننده فلسفه‌ی ارسطو با مسیحیت), 1225#1274م. 1225#1274م. Descriptor فرانکفورت, هری جی. (Harry Gordon Frankfurt؛ فیلسوف تحلیلی امریکایی، استاد فلسفه در دانشگاه پرینستون، متاثر از دکارت و کانت و ویتگنشتاین، فلسفه معاصر، پژوهشگر فلسفه اخلاق، فلسفه ذهن، اختیار(ارادهٔ آزاد)، نظریه کنش), 1929م. لانگهورن، پنسیلوانیا، امریکا# 1929م. لانگهورن، پنسیلوانیا، امریکا# Descriptor ملاصدرا, صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی (فیلسوف مشهور موسس حکمت متعالیه، شیعه و ایرانی), 979ق./950ش./ 1572م.#1050 ق./1641م. 979ق./950ش./ 1572م.#1050 ق./1641م. Descriptor میرداماد, میر برهان‌الدین محمدباقر (فیلسوف عصر صفوی و استاد ملاصدرا، معلم ثالث), -969ق.گرگان#1040ق./1632م.عراق -969ق.گرگان#1040ق./1632م.عراق Descriptor ارسطو, معلم اول (Aristotélēs،فیلسوف مشائی یونانی), 384 ق.م#322 ق.م 384 ق.م#322 ق.م Descriptor عبدالرسول کشفی، زینب امیری Author article Comparative 2251-6123 specialized http:/jrt.shirazu.ac.ir 1394-06-09 1398-05-12